Algınızın hemen ötesindeki…
…bir dünyaya adım atın.
Gizli güçleri ve süper duyuları olan…
…olağanüstü hayvanların dünyası.
Doğayı bildiğinizi sanıyorsanız…
…tekrar düşünün.
DOĞA/ÜSTÜ
Rekabetçi bir dünyada
dostu düşmandan ayırmak…
ANLATICI BENEDICT CUMBERBATCH
…çok zor olabilir.
Kalahari Çölü.
Burada kızgın güneş
en sulu, en dayanıklı böceklerden bazılarını
yer altında saklanmaya zorluyor.
Sadece en becerikli avcılar onlara ulaşabilir.
Mirketler yüzeyin altındaki en iyi avların kokusunu alabilir.
Ama başınız kuma gömülüyse,
günde sekiz saat kazıyorsanız…
…yüksek yerlerde dostlarınızın olması faydalıdır.
Drongo guguğunun keskin gözleri
100 metre mesafeden
küçücük böcekleri görebilir.
Ve bu yükseklikten bir buçuk kilometre ötedeki düşmanı fark edebilir.
Mirket yiyen savaşçı kartal gibi.
Mirketler bunun drongonun tehlike sinyali…
…olduğunu anlıyor.
Güvenilir dostları
tehlike geçti sinyali verince
mirketler güvenli olduğunu anlayıp dışarı çıkıyor.
Ve işlerine geri dönüyorlar.
Tombala.
Zehirli pakette protein ve su.
Neyse ki mirketler akrepleri öldürmekte ustadır.
Ancak bu hikâye burada bitmiyor.
Yine o alarm.
Ama bu sefer…
…kartal yok.
Drongo bir yalancı,
kurnaz bir sahtekâr.
Mirketin emeklerinden faydalanıp
yemeğini çalıyor.
Ama kartal geliyor diye aşırı sık bağırırsanız…
…mirketler akıllanır.
Bu çağrıyı umursamamak olmaz.
Alarmı veren bir mirket.
Yoksa değil mi?
Düzenbaz drongo…
…akılalmaz bir taklitçi de.
30 farklı alarmı taklit edebilir.
Ara sıra doğruyu söylediği sürece
mirketler iki yüzlü dostlarını görmezden gelmeyi göze alamaz.
Hayvanlar rakiplerini yenmek için olağanüstü güçler kullanır.
Ama genelde en büyük düşman
en beklemediğinizdir.
RAKİPLER
Doğa çıkar çatışmasıyla doludur.
Bir Avusturya parkı huzurlu görünebilir…
…ama burada rekabeti kızıştırmasını ve lehine kullanmasını bilen
bir hayvan var.
Bu dişi Avrupa hamster'ı en zinde eşi arıyor.
Burada normalde bir düzine erkek yaşar.
Ama onları gözden geçirerek vakit kaybetmektense
dişi ufak bir yarışma düzenliyor.
Güçlü, ultrasonik bir siren şarkısı söylüyor.
Duyabilmemiz için yavaşlatıldı.
Ama 20 metrelik alandaki her erkek
dişinin çağrısını açık ve net duyuyor.
Yarış başladı.
Çabuk tepki vermek iyiye işaret
ama en öndeki iki koşucudan birini nasıl seçmeli?
Dişi kendine özel bir koku salıyor.
Güçlü bir afrodizyak.
En ufak esinti bile erkeğin kanını
adrenalinle dolduruyor.
Testosteron seviyesi on katına çıkabilir…
…bu tüylü kemirgenleri yarım kiloluk diş ve öfke yumağına dönüştürebilir.
Dövüşler ölümcül olabilir.
Ve dişinin tek yapması gereken
yarışmanın sonunu beklemek.
Rakip kovalandı…
…galip kendine çekidüzen veriyor.
Artık eşiyle buluşmaya hazır.
Ama gerçek galip, dişi.
Mükemmel eşi bulmak için
erkeklere uğruna kavga ettirdi.
Rakiplerinize meydan okumak dövüşme riski demektir.
Bazı canlılar dövüşmekten kaçınmak için inanılmaz zahmetlere girer.
Kaliforniya'nın dev kelp ormanlarında
Alaycı Saçakbaş adında el büyüklüğünde bir balık vardır.
Tuhaf pörtlek gözleri
tehlikeleri panoramik açıyla görmesini sağlar.
Çoğu yırtıcı böyle küçük bir balığı seve seve yutacağından…
…bir yerlerde saklanmalı.
Salyangoz kabuğu mükemmel yer.
Ama iki benekli ahtapot
oraya çoktan yerleşmiş.
Saklanma yerleri o kadar popüler ki
uğruna savaşmak gerek.
Ama kendi boyunda birini seçse daha iyi olur.
Başka bir saçakbaş.
Yaralanmamak için
bu balıklar olağanüstü bir yüzleşme yolu geliştirmiştir.
Ağızları vücutlarının üç katı genişliğe ulaşabilir.
Ağzı açık bırakan bu gösterinin dahası da var.
Biz göremesek de
esnemeleri dikkat çekici morötesi bir ışıkla güçlendiriliyor.
Gizli bir güç işareti,
dövüş çok ilerlemeden saçakbaşların kimin daha güçlü olduğuna
karar vermesine yardım ettiği sanılıyor.
Evden atıldı ama en azından yaralanmadı.
Şimdi açıkta kalan o.
İşgalci ise kabuğuna çekilerek dış dünyadan korunuyor.
Doğada her şey bol görünebilir
ama ister okyanusta olsun ister karada
bölge ve yiyecek uğruna savaşmak gerekir.
Botsvana'nın Okavango Deltası'nda
ateşli mücadele, etoburu…
…etoburla çarpıştırıyor.
Yalnız bir sırtlan, yaban köpeği sürüsüne karşı.
Daha büyük alanda yiyecek arayabilmek için sürüsünden ayrıldı.
Galiba riskli bir stratejiymiş.
Ama inanılmaz bağışıklık sistemi
ve olağanüstü sağ kalma becerisi sayesinde
ona ezik demek güç.
Efsanevi koku duyusu üç kilometre öteden fırsatın kokusunu alabilir.
Neredeyse iki metre boyunda, 750 kiloluk Afrika mandası
bütün sürüyü bir hafta beslemeye yeter.
Mandayı tek başına alt edemez.
Ama primat seviyesindeki zekâsıyla daha stratejik bir yaklaşımı seçiyor.
Rakiplerinin oyunu kontrol etmesine izin veriyor.
Kendisinden iki kat büyük…
…dört kat ağır aslanlar
sırtlanların en büyük düşmanı.
Sürü olarak avlandıklarında daha da güçlüler.
Ama mandalar neredeyse 600'lük sürüler hâlinde
hareket ettiğinde…
…en iyi silahlanmış avcılar bile
onlarla baş edemez.
Yırtıcıların en zekisi
zamanını bekliyor.
Gece yaklaşırken
roller tersine dönüyor.
Aslanların gözlerinin arka bölümü ışığı yansıtır.
Bu sayede karanlıkta bizden altı kat iyi görebilirler.
Sadece aşırı hassas kameralarla görebildiğimiz
bir dünya açığa çıkar.
Gecenin serinliğinde avcılar hareketleniyor.
Saldırılarını saklamak için karanlıktan faydalanıyorlar.
Sırtlanların gece görüşü de mükemmel.
Aslanların işin zor kısmını halledişini izliyorlar.
Şimdi,
planı uygulama vakti.
Savaş çağrısını yerden yansıtarak sesi güçlendiriyor.
Böylece ses, on kilometre ötedeki hassas kulaklara ulaşabiliyor…
…ve dağılan sürüsü harekete geçiyor.
Destek kuvvetlerini beklerken vakit öldürüyor.
Aslanların dikkatini dağıtıyor ve beslenmelerini yavaşlatıyor.
Ama dikkatli olmalı.
Aslan bir pençede onu öldürebilir.
Yalnız başına, savunmada.
Ama arkasında sürüsünden 20 hayvanla
hamlesini yapma vakti geldi.
Sırtlanlar aslanlardan daha iyi takım oyuncusudur.
İş birliği yapan sürü…
…aslanları yoruyor.
Aslanlar yenildikleri zamanı bilir.
Kemikleri kıran çeneleri…
…ve onları sindirecek güçteki mideleriyle
birkaç saatte
mandadan eser kalmayacak.
Karınlar doydu, bütün sürü toplandı.
En azından bugünlük tarihî etobur savaşında
güç, sırtlanların.
Başka bir hayvan rekabeti milyonlarca yıldır sürüyor.
Çok daha güçlü bir düşmanı savuşturacak
gizli bir silahın evrilmesine yetecek bir süre.
Dev Asya eşek arısı,
dünyanın en büyük eşek arısı.
Boyu beş santim ve sağlam bir etobur.
Dört kat küçük olan Japon bal arıları zırhlı eşek arısı karşısında
neredeyse savunmasız görünüyor.
Altı milimetrelik iğnesi
ve aşırı büyük çene kemikleriyle
bir dakikada 40 arıyı öldürebilir.
Ama arıların peşinde değil.
Yavrularının peşinde.
Binlerce larva
bu ağacın içinde saklı.
20.000 işçi tarafından korunuyorlar.
Tek bir eşek arısının alt edemeyeceği kadar fazla.
O da arı kalesini
kimyasalla işaretliyor.
Eşek arıları yiyecek ararken günde 100 km kat eder.
Türdeşleri sinyal gönderir göndermez
arayışın bittiğini biliyorlar.
Saatler içinde
bu ölümcül katillerden bir çete bütün kovanı yok edebilir.
Dış savunmaları aşıldı.
Sırada…
…yavrular var.
Koloninin kaderi mühürlendi…
Neredeyse.
Arıların sağ kalmak için tek bir şansı var.
Kimyasal alarm onları bütün olarak hareket etmeye
ve eşek arılarına saldırmaya itiyor.
Ardından her arı uçma kaslarını esnetmeye başlıyor.
Bu, çok az sıcaklık üretiyor
ama hepsininki birleştiğinde
inanılmaz bir güce dönüşüyor.
Termal kameralar, merkez sıcaklığının yükseldiğini gösteriyor.
Bu parlak arı topu hassas bir silah.
Sıcaklık bir derece yüksek olsa arılar ölürdü.
Ama tam 47 santigrat.
Eşek arılarını diri diri pişirmek için
mükemmel sıcaklık.
İki taraf da kayıplar veriyor.
Ama arıların inanılmaz birlikte çalışma becerisi
koloninin sağ kalmasını sağlıyor.
Sayı üstünlüğü koruma sağlar
ama rekabeti de ayağınıza getirir.
Bass Rock, İskoçya.
150.000 sümsük kuşu
iki kilometrekareden küçük
tek bir kayaya yuva yapmış.
Kuş bakışı bakıldığında
mükemmel uyum içinde gibi görünüyorlar.
Ama bu bir yanılsama.
Her yuvanın iki gaga mesafede olmasının iyi bir sebebi var.
Bu çizgiyi geçenler
görülmemiş gerilimleri gözler önüne seriyor.
Saatte 100 km hızla suyu delip
balık kapacak şekilde tasarlanmış gagalar
çok tehlikeli silahlardır.
Yuvalama alanı dövüşleri iki saat sürebilir…
…ve bedeli ağır olabilir.
Doğada barış, bıçak sırtındadır.
Yüzeyin hemen altında hep…
…çıkar çatışmaları yatar.
Konu, soyun güvenliği olunca
bazıları yeni derinliklere dalar.
Tanzanya'daki Tanganika Gölü
çıkar çatışmalarıyla dolu.
Erkek bir burtoni çiklit balığı
bir dişiyi etkilemek için yanıp tutuşuyor.
Kendine özgü bir dansı var.
Belli etmese de dişi etkilendi.
Denizlerin Romeo'su, çiklit aşk iksiriyle anlaşmayı daha da cazipleştiriyor.
Dişiyi uyarmak için tasarlanmış…
…suda yol alabilen bir feromon
yanlış canlıların ilgisini çekiyor.
Guguklu yayınbalığı sürüsünü.
Tat alma hücreleriyle kaplı derileri
en ufak feromonu bile algılar.
Burtonilerin yumurtlamaya…
…hazır olduğunu anlıyorlar.
100 yumurta bırakıyor.
Her biri susam tohumu büyüklüğünde.
Pusu için mükemmel an.
Yayınbalıkları yiyebildiği kadar yumurta yiyor.
Sonra da, onlar yumurtluyor.
Arkalarında küçük, patlamaya hazır saatli bombalar bırakıyorlar.
Anne burtoni içgüdüsel olarak tüm yumurtaları topluyor.
Onları yemiyor.
Özel bir yeteneği var.
Bazı çiklit süper anneler,
yavrularını ağızlarında yetiştirir.
Onları yavruları güven tutacak gezici yuvalar olarak kullanır.
Ama bu burtoni çiklidi ele geçirildi.
Gözden uzakta, ağzında,
farklı türlerin yavruları yumurtadan çıkıyor.
Bazıları diğerlerinden hızlı büyüyor.
Habersiz burtoni kendini yanlış yavruları yetiştirmeye adıyor.
İki kat büyüklükteki aç guguklu yayınbalığı yavrusu…
…çiklit yavrularına saldırıyor.
Çenesi, üvey kardeşlerini kafadan başlayarak yutacak kadar
geniş açılıyor.
Hain yayınbalığı yavruları yakında yuvaya sığmayacak.
Tek başlarına gidiyor, durumdan şüphelenmeyen başka bir anneyi
hedef almaya hazır olana dek dikkat çekmemeye çalışıyorlar.
Burtoninin kalan yavrularını korumasına,
tehlikeli bir dünyada en iyi sağ kalma seçeneğini sunmasına izin veriyorlar.
İtalyan Alplerinin çayırlarında düşmanla yaşamayı
başka bir seviyeye taşımış küçük bir hayvan var.
Cesur Alcon mavi tırtılıyla tanışın.
Sadece iki haftalık
ve pirinç tanesi büyüklüğünde.
Doğadaki en inanılmaz maceralardan
birine çıkmak üzere.
Yiyecek ararken…
…vahşi Myrmecia karıncası ordularının…
…kol gezdiği yer altına inmek zorunda.
Binlerce katları büyüklükteki avları alt edebilirler.
Ufak larva kolay hedefe benziyor.
Hele çekici bir koku salıp
varlığını ele veriyorken.
Çoğu böceğinkinden beş kat hassas antenleriyle
bir karınca, tazı gibi peşine düştü.
Tırtıl, karıncaların yavrularına yemek hazırladığı üsse…
…kolayca geri taşınacak boyda.
Ama bu tırtıl
yemek gibi kokmuyor…
…aileden biri gibi kokuyor.
Kandırmak için doğan
bu özel tırtılın kokusu
karınca larvalarının kokusuna o kadar benziyor ki
ona kendi yavruları gibi muamele ediyorlar.
Hepsi bu da değil.
Daha da iyi gizlenmek için
tırtıl şarkı söylüyor.
Kraliçenin, koloninin en önemli karıncasının
şarkısını kopyalıyor.
Sadık işçileri onun için çalışmaya ve kendi ihtiyaçlarını
ihmal etmeye zorluyor.
Koloni tırtılı korur,
temizler ve beslerken
cüretkâr tırtıl bu numaraya tam
iki uzun yıl devam edebilir.
Baştaki ağırlığının 100 katına çıktığında
bebek mavisi
sonunda gerçek renklerini göstermeye hazır.
Kozanın içinde
tırtıl dokusu çözüldü…
…ve reform geçirdi.
Ama Alcon mavisi kelebeğe dönüştüğünde
koruyucu gücünü kaybediyor.
Artık yavru karınca gibi kokmadığından
bir an evvel dışarı çıkmalı.
Karıncalar yuvalarındaki yabancıyı yakalamadan önce.
Sonunda Alcon mavisi özgür.
Milyarlarca yıl içinde canlılar
bu gezegendeki yerleri uğruna rekabet etmek için
inanılmaz yetenekler geliştirdi.
Ama yeni bir rakip geldiğinde
her şey değişir.
Britanya Kolumbiyası kıyıları
efsanevi bir deniz canavarının evidir.
Gezegenin en hızlı büyüyen hayvanlarından biri.
Deniz kabuklularıyla beslenerek iki ayda kilosunu iki katına çıkarır.
Dinozorlar çağından bile önce
dev Pasifik ahtapotu
okyanusun rakipsiz yengeç avcısı olmuştur.
Şimdiye dek.
Suya bile girmeden deniz mahsulü avlamak için
kurnazca yöntemlerimiz var.
Tuzaklar, ahtapotun favori yiyeceğini çekmekte çok etkili.
Ama dünyanın en zeki omurgasızı
bir engelle karşılaştığında
pes etmez.
Sorunu çözer.
Her birinde
insan dilindekinden fazla tat reseptörü olan iki bin vantuz
bulanık sularda av bulmalarına yardım eder.
Biri kafasında,
diğeri sekiz kolunda olan
dokuz beynin rehberliğinde…
…ahtapot yaklaşıyor.
Sudan yapılma kemiksiz bir iskelet,
üç metrelik gövdeyi büküp
greyfurt büyüklüğünde bir delikten geçirebilirsiniz demek.
Tuzak yukarı çekilmeden önce karnını doyuruyor.
Tuzak tek yöne açılıyor.
Ama bu,
bu kaçış ustası için sorun değil.
Zeki olabiliriz…
…ama hayvanların birbirinden etkileyici sayısız becerilerini
yeni yeni keşfediyoruz.
Görmezden gelirsek
elimiz boş kalabilir.
Beklenmedik düşmanlarla dolu bir dünyada…
…rekabet, evrimin nihai itici gücüdür.
Dünyadaki inanılmaz çeşitliliğin ve en inanılmaz
hayvan güçlerinin arkasındaki sır.
Doğayı tanıdığınızı sanıyorsanız
tekrar düşünün.
Alt yazı çevirmeni: Zeynep Simpson