Wejdź do świata…
którego nie doświadczysz zmysłami.
Świata niesamowitych zwierząt…
o ukrytych mocach i niezwykłych zmysłach.
Jeśli myślisz, że znasz przyrodę…
zastanów się.
CUDOWNY ŚWIAT ZWIERZĄT
CZYTA BENEDICT CUMBERBATCH
W kostarykańskim lesie deszczowym czasem jedyny sposób na zwrócenie na siebie uwagi
to poruszanie się szybko
i z elegancją.
Ze wszystkich niesamowitych zwierząt,
i ich niezwykłych sposobów na bycie zauważonym,
ten manakin aztecki
może dawać najlepsze przedstawienie.
Jego pokaz godowy trzeba po prostu zobaczyć.
Miesiącami przygotowuje się do występu.
Dla mistrza liczy się perfekcja.
Pozbędzie się każdego liścia.
Co nie jest takie łatwe w lesie deszczowym.
Od razu lepiej.
Przedstawienie czas zacząć.
Przedziwne skakanie,
dziwne trzaski i cudaczne dźwięki klaksonu.
Jeśli cię to dziwi, to dlatego, że to pokaz tylko dla niej.
Samice manakinów przetwarzają informacje wizualne
cztery razy szybciej niż człowiek.
Ale kamery o ultrawysokiej prędkości mogą odtworzyć pokaz
z jej perspektywy.
Skacząc po scenie, manakin uderza skrzydłami,
wywołując niesamowity trzask…
Trzask, który słychać z odległości 270 metrów.
Gdy manakin powtarza pokaz, podkreślający ultrafiolet wzrok samicy
dostrzega jego upierzenie.
A starannie dobrane neutralne tło samca
zwiększa przyjemność z oglądania.
I ozdobnik na koniec…
niezwykły, odwrócony trzask i salto.
Kłania się, rozkładając końcówki skrzydeł i machając tak szybko, jak tylko się da,
co dla niej brzmi jak zniewalający pomruk.
Zwabił ją.
Dołącza do niego, by wykonać ostatni taniec.
W walce o partnera
każde zwierzę inaczej stara się zachęcić drugą stronę.
Ale tylko ci o najbardziej zniewalających supermocach
wygrają ten wyścig.
WALKA O PARTNERA
Idealny partner rzadko spada z nieba.
Tak naprawdę znalezienie partnera
to jedno z najtrudniejszych zwierzęcych zadań.
Mobule z meksykańskiego Morza Cortéza
zwiększają swoje szanse dzięki niezwykłej mocy.
Mocy dźwięku.
Skacząc na wysokość dwóch metrów, tworzą fale dźwiękowe…
Dwa razy szybciej od lecącego pocisku…
dźwięk rozchodzi się po oceanie.
Ponad 40 km dalej inne mobule,
dzięki specjalnym narządom słuchu z czuciowymi włoskami, przysłuchują się.
Jest ich coraz więcej…
aż gromadzą się w tysiącach.
Dzięki tym zjawiskowym skupiskom
każda mobula ma szansę znaleźć parę,
ale teraz zaczyna się prawdziwa walka o rozmnażanie.
Samce mobul gonią samice
i rywalizują o pierwsze miejsce.
Ale to zajęcie przyciąga również kłopoty.
To pierwsze nagranie orek polujących na mobule.
Skupisko mobul stanowi łatwy cel.
Za możliwość przekazania genów
warto umrzeć.
Gdy walka o partnerów staje się zacięta…
potrzeba supersiły
i ukrytych mocy,
by oddalić od siebie rywali.
Dwa tysiące kilogramów tłuszczu
wywołuje falę uderzeniową
roznoszącą się po piasku 160 km na godzinę.
Dzięki niesamowitej wrażliwości sejsmicznej…
dominujący samiec mirungi wykrywa ruch rywala.
Jeden z najgłośniejszych zwierzęcych odgłosów,
charakterystyczny ryk
roznosi się po plaży,
przypominając konkurencji, kto tu rządzi.
Niekwestionowany lider kolonii na kalifornijskim wybrzeżu
znany jest jako władca plaży.
Walczył o prawa do rozmnażania się z ponad setką samic,
ale pilnowanie haremu w jednym z najgłośniejszych miejsc na ziemi…
to prawdziwe utrapienie.
Niemal nie słychać nadciągających rywali,
do 60 osobników dziennie,
z każdej strony.
Ale dzięki zdolności wyczuwania drgań,
niczym pająk w pajęczynie,
obserwuje teren o wielkości sześciu kortów tenisowych
ze środkowej pozycji.
Jego ostrzeżenie zazwyczaj wystarcza, by rywale się poddali.
Ale od czasu do czasu
pojawia się prawdziwy zawodnik.
Jest tak samo wielki,
tak samo potężny,
i zdeterminowany, by się rozmnażać.
Władca plaży nie ma wyjścia,
musi stanąć… do walki.
Gruba tkanka bliznowata chroni przed ciosami.
Jednak takie krwawe pojedynki pozostawiają po sobie ślad.
Po dwóch latach i ponad 300 walkach…
to koniec władcy plaży.
Pora, by nowy olbrzym zajął jego miejsce.
Pokonany, wyczerpany,
stary władca plaży prawdopodobnie nie dotrwa
do kolejnego okresu godowego,
ale może spoczywać w pokoju.
Podczas swoich rządów spłodził ponad setkę młodych,
dołączając do elity jednego procenta samców,
którzy mogli się rozmnażać.
Czasem szanse znalezienia partnera wydają się jeszcze mniejsze.
Zakorzenione rośliny nie są w stanie znaleźć partnera.
Zamiast tego używają sił przyciągania w sprytniejszy sposób.
Świerzbiec to winorośl z misją.
Musi maksymalnie zwiększyć szanse na rozmnażanie, przyciągając zapylacza.
Większość roślin robi to za pomocą jaskrawych kwiatów…
ale świerzbiec robi to nieco inaczej.
W kostarykańskim lesie deszczowym widać wiele różnych kwiatów,
ale świerzbiec pokonuje konkurencję, kwitnąc w nocy
i korzystając z usług szczególnego kuriera.
Niektóre zwierzęta mogą poruszać się po najciemniejszej dżungli.
Nietoperz jęzornik emituje serię ultradźwiękowych kliknięć,
które odbijają się i wracają do jego czułych uszu.
W ten sposób opracowuje szczegółową mapę lasu.
Co niesamowite, gładkie jak lustro płatki świerzbca
tak dobrze odbijają kliknięcia nietoperza, że nie da się ich z niczym pomylić.
I powstrzymać od nich.
Nietoperz potrafi wykryć świerzbiec łatwiej niż jakąkolwiek inną roślinę
i zdobywa dziesięć razy więcej nektaru,
pijąc go superchłonnym językiem, dłuższym od jego ciała.
Gdy odlatuje,
niezwykły mechanizm wybuchowy
rozdziela płatki kwiatowe i wypuszcza maleńkie ziarna pyłku,
które przyczepiają się do futra nietoperza,
lecącego do następnej cukierni.
Nietoperz rozróżnia stare i młode kwiaty…
więc za każdym razem dostaje nektar
i dostarcza cenne pyłki jedynie
do świeżych, płodnych kwiatów.
Czasem opłaca się skorzystać z pomocy,
by wygrać walkę o partnera.
Na kenijskim Jeziorze Wiktorii nawet ludzie stali się
ważnym elementem pewnego
makabrycznego planu na podryw.
Nie większy niż ziarnko ryżu, samiec pająka wampira
chce zwrócić na siebie uwagę rytuałem godowym.
Ale samica ma nieco dziwaczne zainteresowania.
W tym momencie samiec jej nie przekonuje.
Pozwoli mu spółkować tylko wtedy,
gdy będzie czuła od niego słodką woń ludzkiej krwi.
Ale jego kły nie są przystosowane do ludzkiego mięsa.
Więc będzie musiał się kimś wyręczyć.
Komar sprawdzi się o wiele lepiej.
Jego superczułe czułki skupiają się na wydychanym przez nas dwutlenku węgla…
i cieple emitowanym przez ciało.
Potem komar stosuje zaawansowane
narzędzie do wydobywania krwi.
Sześć narządów gębowych razem wwierca i podłącza się do ludzkiego rurociągu.
Gdy komar wypija cztery razy więcej krwi niż waży,
pora na atak pająka.
Dzięki wielkim, patrzącym na wprost oczom z ruchowymi soczewkami
pająk uchwyca kolor i kształt pełnego krwi komara.
Potem, na sprężynowych nogach
zaczyna się zbliżać.
Gorszy od pająka wampira jest jedynie…
skaczący pająk wampir.
Niech będzie, jadowity skaczący pająk wampir.
Szybkodziałająca neurotoksyna w jednej chwili unieruchamia ofiarę.
Potem pająk wysysa całą krew.
A to dopiero początek jego krwawej masakry.
Im więcej pije…
tym seksowniej pachnie.
Teraz
jest gotowy na flirt.
Gdy każdy por wydziela słodką woń krwi…
kto mu się oprze?
Niewiele zwierząt robi dziwniejsze rzeczy w imię miłości,
ale niektóre są o wiele bardziej podstępne.
Jedno z nich żyje na południowoaustralijskiej mieliźnie.
Mątwy to mistrzowie kamuflażu,
ale wiecznie nie mogą się ukrywać.
Samce żyją tylko dwa lata,
mają tylko jeden sezon na rozmnażanie
i mnóstwo konkurencji.
O każdą samicę walczy 11 samców.
Wielu jest dwa razy większych…
i nastawionych bojowo.
Emitowane w wyższej rozdzielczości niż telewizor 4K,
błyskają setki tysięcy zmieniających kolory komórek.
To ostrzeżenie, na które maluch musi uważać,
w przeciwnym razie pozostaje mu walka.
Gdy ogromne samce ścierają się,
ryzykują poważnymi obrażeniami.
Walki mogą trwać do 20 minut…
zazwyczaj kończą się, gdy jeden chowa się w chmurze atramentu…
a zwycięzca zostaje, pilnując nagrody:
mniejszej i bladszej samicy.
Dzięki źrenicom o wyjątkowym kształcie, które zwiększają wykrywanie kolorów
i obracają się na wszystkie strony,
wypatruje on
innych samców, którzy ośmielą się z nim zadrzeć.
Ale ten maluch wie, jak działać pod obserwacją.
Pora przyjąć nieoczekiwaną tożsamość.
Zmienić kolor,
schować macki
i wyglądać jak samica.
Musi uważać, inaczej dostanie lanie od olbrzyma
za zbliżanie się do jego partnerki.
Ale przebranie jest tak przekonujące,
że unika kary.
Samica doskonale wie, co planuje mały oszust.
I jej się to podoba.
Tak naprawdę podstępne samce mają większe szanse
niż więksi rywale.
Gdy olbrzym się orientuje, jest już za późno.
Mały pozer zwiał. Ale zrobił swoje.
Mała zamiana ról może pomóc w wygranej.
Może też być pomocna w poszukiwaniu miłości.
Niedźwiedzica brunatna szuka partnera tylko przez kilka wiosennych tygodni.
Do tej pory nie odwiedził jej żaden samiec,
a jeśli wkrótce nie znajdzie pary,
nie zrobi tego w tym roku.
W dzikich ostępach Kolumbii Brytyjskiej
szanse napotkania tego jedynego są nikłe.
Ale ta samica zna miejsce, gdzie będzie mogła go przyciągnąć.
Ukryte głęboko w lesie
stoi zaczarowane drzewo.
Wygląda niepozornie,
ale ta jodła wonna
ma niesamowite właściwości. Przyciąga niedźwiedzie.
Przychodzą tu od ponad 100 lat.
Pocierając gruczoły na plecach,
z przodu,
i na stopach,
zostawiają informacje w formie zapachu
o wieku, sprawności fizycznej i statusie społecznym.
Jako że zapach zostaje w lepkim soku,
powoli rozprzestrzenia się w atmosferze i zostaje w niej nawet przez miesiąc.
Niedźwiedzie regularnie ocierają się o drzewo, by ustalić hierarchię.
Ale to coś niezwykle rzadkiego.
Samica odkryła, że drzewo jest jak leśna aplikacja randkowa.
Ustawia w niej status „szukam miłości”
dla uważnego samca.
Zmieniła status na leśnym Tinderze, teraz pozostało jej
czekać, aż drzewo zacznie działać…
Dzięki sokowi jej zapach zaczyna być powoli wydzielany.
Godziny zmieniają się w dni,
a nikt się nie pojawia. Aż w końcu,
jest i on.
Gdy dowiaduje się o dostępnej samicy,
ma zamiar ją wytropić.
Dzięki węchowi
siedmiokrotnie wrażliwszym niż węch psa myśliwskiego,
podąża za kuszącym zapachem,
aż do plaży.
Dopiero co przybył,
ale przynajmniej wiedzą już, że łączy ich chemia.
Dzięki tajemniczej mocy drzewa-swatki.
Pod powierzchnią,
dalej na południe,
inne zwierzę również korzysta z mocy drzew
w walce o partnera.
Ta cykada wieloletnia
karmi się korzeniami północnoamerykańskich drzew
od ponad 16 lat.
Gdy zauważa wiosenne soki
w siedemnastym sezonie,
wie, że czas wyjść na powierzchnię.
Ten numeryczny cud obliczył, kiedy ma największe szanse na rozmnażanie.
Jednak wciąż nie ma gwarancji.
Powolne,
i soczyste,
cykady stanowią łatwy cel,
nawet dla najwolniejszych drapieżników.
Ale mają przewagę liczebną.
Każda populacja cykad synchronizuje swoje życie
według dokładnego 17-letniego planu,
nieprzewidywalnego cyklu liczb pierwszych,
przez który drapieżnicy niemal nie mają co liczyć na taką ilość ofiar.
Miliony jednocześnie wychodzą na powierzchnię,
a to ich największe tego typu wyjście,
znane jako Brood X.
Muszą się szybko rozmnażać. W zaledwie sześć tygodni wszystkie umrą.
Czas zacząć największe amerykańskie szybkie randki.
Ale najpierw pora na niesamowitą przemianę.
Do czasu świtu…
nimfy zmieniają się w dorosłe osobniki,
gotowe zainteresować partnera.
Pocieranie specjalnych narządów po bokach
wywołuje dziwne brzęczenie,
spotęgowane przez ich puste ciało.
Ich wołanie o miłość jest głośne jak koncert rockowy.
Ale nie wszystkie odpowiedzi są mile widziane.
Cykada zombie,
wypełniona pudrowymi zarodnikami grzyba Massospora.
To jedyny wróg, który może złamać 17-letni kod cykad wieloletnich.
Ten grzybny porywacz ciał zjada ofiary od środka,
wypełniając im mózgi kontrolującymi umysł substancjami,
które zmuszają je do łączenia się w pary.
Zarażone samce nawet naśladują zalotne trzepotanie samic,
by skusić innych do kopulacji.
I tak zaraza się rozprzestrzenia.
Grzyb utrzymuje ofiary przy życiu,
tak by zarażały jak najwięcej cykad
i rozsiewały zarodniki na wszystkie strony.
W końcu, po 14 dniach…
cykady zombie umierają.
Ale zarodniki będą czekały kolejne 17 lat,
by zinfiltrować kolejne pokolenie nieszczęsnych cykad.
Jako że kopulują ich miliony,
a każda samica składa po 400 jaj,
dzięki zadziwiającej przewadze liczbowej cykady wieloletnie
zawsze będą w stanie się rozmnażać.
Dla niektórych zwierząt znalezienie partnera to dłuższa gra.
Na rafie koralowej w południowo-wschodniej Azji
jedno stworzenie używa tajemniczej mocy uwodzenia,
by oczarować swojego partnera.
Samice krewetki arlekin mogą łączyć się w pary tylko przez krótki okres,
po tym jak zrzucają skórę,
a to zdarza się tylko raz na trzy tygodnie.
Musi się przygotować.
Największe szanse na zdrowe potomstwo
daje jej jedzenie, ile tylko się da.
Powolne i pełne białka
rozgwiazdy to jej ulubiony przysmak.
Ale dostanie się na jej miękki spód nie jest łatwe.
Dziesięciokrotnie większa od krewetki, stanowi niemałe wyzwanie.
Na szczęście pomoc jest zawsze w pobliżu.
Jej długoletni partner.
Ma nad nim kontrolę, stosując niewidzialny chemiczny eliksir.
Samiec wyczuwa tę feromonową smugę
za pomocą wrażliwych włosków na czułkach.
Nie może się oprzeć,
więc zawsze jest w pobliżu, gdy go potrzebuje…
Rozgwiazda odwrócona,
pożywienia jest aż nadto, żeby nakarmić ją do czasu kopulacji.
Dzięki niesamowitym umiejętnościom przyciągania
jej partner zostaje na miejscu.
Cierpliwie czeka kolejne 20 dni, aż w końcu
znika ona w sekretnej szczelinie, by zrzucić szaty.
Wychodzi ze starej skorupy,
gładka
i jeszcze piękniejsza.
Ale ma tylko kilka godzin na kopulację,
zanim skorupa stwardnieje.
By wprawić partnera w odpowiedni nastrój,
wypuszcza kolejny eliksir,
tym razem jest to mocny afrodyzjak,
który zmienia posłuszną krewetkę w pożądliwego samca,
któremu tylko jedno w głowie.
To pierwsze nagranie parzących się krewetek.
Trwa to tylko kilka sekund.
Potem wraca do starych sztuczek i kontrolowania go swoim urokiem.
Kilka tygodni później,
gdy młode wykluwają się z tysiąca jajeczek,
jest tuż obok niej,
a ich potomstwo ucieka z objęć matki,
by spróbować swoich sił w morskiej głębinie.
Nasz świat pełen jest cudownych zwierząt,
które w przedziwny sposób starają się wygrać walkę o partnera.
Ale tylko nieliczni mogą sprawić,
by miłość trwała.
Związki gibonów białorękich mogą trwać dekadami.
Ale gdy zaczyna się życie rodzinne,
trzeba zrobić wszystko, by iskra nie zgasła.
Matka skupia się na wychowywaniu dzieci.
Jej partner musi zająć się ochroną domu.
Domu, który stanowi 40 hektarów dziewiczych tajskich lasów deszczowych.
Teren jest zbyt duży, by go patrolować.
Stosuje więc bardziej wyrafinowany środek odstraszający.
Jego supermoc to śpiew.
Im głośniejszy i bardziej melodyczny, tym silniejszy gibon.
Dźwięk najlepiej niesie się w chłodnym powietrzu.
Gdy śpiewa o świcie,
jego rywale doskonale słyszą go na całym jego terytorium.
Ale wkrótce
gorące słońce sprawia, że wilgoć z drzew
unosi się.
Tworząc prądy powietrzne, które zakłócają jego śpiew,
zmniejszając jego skuteczność.
Do tego czasu zazwyczaj kończy pracę.
Dziś jest inaczej.
Drzewa owocowe w sercu rodzinnego terytorium
przyciągnęły uwagę konkurencyjnej gromady.
Jeśli tata nie potrafi ochronić domu,
straci partnerkę i zabierze ją samiec, który potrafi,
a jego potomstwo może nawet zginąć.
Pora, by ojciec postawił się
i pokazał, na co go stać.
Rozciągając ramiona, z łapami jak haczyki i obrotowym stawem barkowym,
rozpędza się do 56 km na godzinę.
Tym niezwykłym pokazem prędkości i siły
onieśmiela rywali.
To wystarczy, by ich zniechęcić
i udowodnić partnerce,
że niczego mu nie brakuje.
Następnego ranka
samiec śpiewa jak zwykle.
Ale tym razem dołącza ona…
chce, by wiedział, że dla niej wciąż jest królem swingu.
I by cała dżungla wiedziała, że łączy ich silna więź.
Chcąc przekazać swoje geny,
zwierzęta używają niesamowitych zdolności, by zdobyć partnera.
Tworzą widowiskowe pokazy, by pokonać rywali.
Ostatecznie,
gdy w grę wchodzi wspólna przyszłość…
nada się tylko partner o wielkiej mocy.
Jeśli myślisz, że znasz przyrodę…
zastanów się.
Napisy: Klara Wojtkowiak