Algınızın hemen ötesindeki…
…bir dünyaya adım atın.
Gizli güçleri ve süper duyuları olan
olağanüstü hayvanların dünyası.
Doğayı bildiğinizi sanıyorsanız…
…tekrar düşünün.
DOĞA/ÜSTÜ
ANLATICI BENEDICT CUMBERBATCH
Kosta Rika yağmur ormanlarında bazen dikkat çekmenin tek yolu
hızlı hareket etmek
ve tarz sahibi olmaktır.
Beklenmedik dikkat çekme yöntemleri olan
tüm inanılmaz hayvanlar arasındaki
en büyük şovmen…
…bu ak boyunlu manakin olabilir.
Çiftleşme gösterisine görmeden inanılmaz.
Sahnesini hazırlamak için aylar harcadı.
Yıldız bir şovmen mükemmellik ister.
Tek bir yaprağın bile yeri yanlış olmamalı.
Yağmur ormanında bu bir sorun olabilir.
Böyle daha iyi.
Sonunda, gösteri zamanı.
Sıçramalar, ani atılımlar
ve tuhaf ötüşlerden oluşan kafa karıştırıcı bir dans.
Bu size tuhaf görünüyorsa dişiye özel olduğunu hatırlatmalıyız.
Dişi manakinler, görsel verileri
insandan dört kat hızlı işleyebilir.
Ancak artık ultra yüksek hızlı kameralar bu hareket serisini
dişinin gözünden görebiliyor.
Sahnesinde oradan oraya atlayan manakin kanatlarını birbirine çarpıp
müthiş bir şaklama sesi çıkartıyor.
Bu şaklama 250 metre öteden duyulabilir.
Gösterisini tekrarlarken dişinin morötesi görüşü
erkeğin tüylerini daha net seçiyor…
…ve özenle tasarlanan nötr arka plan
izleme keyfini artırıyor.
Gösterinin son numarası...
İnanılmaz ters şaklatma ve takla.
Selamında, kanat uçlarını açıp mümkün olduğunca hızlı çırparak…
…dişiye karşı konulmaz bir mırıltı sunuyor.
Dişi baştan çıktı.
Son bir dans için erkeğe katılıyor.
Eş bulma yarışında
her hayvanın mücadele kuralları kendine özgüdür.
Ancak yalnızca süper güçleri en büyüleyici olanlar
büyük ödülü elde eder.
ÇİFTLEŞME OYUNU
Mükemmel eş tesadüfen bulunmaz.
Aksine, eş bulmak
hayvanlar dünyasının en büyük zorluklarından biridir.
Meksika'nın Kaliforniya Körfezi'nde yaşayan manta vatozları
olağanüstü bir güçle şanslarını artırıyor.
Ses gücü.
İki metreden yükseğe sıçrar, ses dalgaları yaratırlar.
Bu ses, kurşunun iki katı hızla
okyanusa yayılır.
Neredeyse beş kilometrelik alandaki diğer manta vatozları
aşırı duyarlı tüylere sahip özel duyma organlarıyla bu sese kilitlenir.
Sayıları artar.
Binlere ulaşır.
Gösteriyi andıran bu toplanmalar
vatozlar için en iyi çiftleşme fırsatıdır…
…ama asıl üreme savaşı yeni başlıyor.
Erkek vatozlar dişileri kovalayarak
birinciliği kimseye kaptırmamaya çalışır.
Tüm bu hareket belayı da beraberinde getirir.
Katil balinaların manta vatozu avı ilk defa kameraya yakalandı.
Bir araya toplanmaları vatozları kolay bir av hâline getirir.
Genlerini sürdürme fırsatı uğruna…
…ölmeye değer.
Eş bulma savaşı kızışınca...
…rakipleri uzak tutmak için…
…süper kuvvet…
…ve gizli güçler gerekebilir.
İki tonluk bir yağ kütlesi
kumsal boyunca…
…saatte 160 kilometre hızda bir şok dalgası gönderiyor.
Büyüleyici bir sismik hassasiyeti olan
dominant erkek deniz fili rakibinin harekete geçtiğini seziyor.
Bir hayvandan çıkabilecek en yüksek seslerden olan…
…ayırt edici bu kükreme
kumsal boyunca yayılarak…
…rakiplere kontrolün kimde olduğunu hatırlatıyor.
Kaliforniya sahilinde, koloninin tartışmasız en ağır topu
kumsalın sahibi olarak bilinir.
Yüzden fazla dişinin çiftleşme hakkı için savaştı.
Ama dünyanın en gürültülü ortamlarından birinde
haremini korumak...
…tam bir baş ağrısı.
Bu gürültüde, her köşeden çıkıp gelebilecek
günde neredeyse 60 farklı rakibi duymak
neredeyse imkânsız.
Ancak üstün titreşim sezme yeteneği sayesinde…
…tıpkı ağdaki bir örümcek gibi
altı tenis sahası büyüklüğünde bir alanı
bulunduğu noktadan denetleyebilir.
Kükremesi genellikle rakiplerinin baş eğmesini sağlamaya yeter.
Ancak kırk yılda bir
gerçek bir rakip ortaya çıkar.
Rakibi de onun kadar büyük,
aynı oranda güçlü…
…ve üremeye o denli kararlı.
Plajın sahibinin yüzleşmek
ve dövüşmekten başka şansı yok gibi.
Beş santimlik skar dokusu onu darbelere karşı koyuyor.
Yine de bu kanlı çarpışmaların bedeli ağır.
İki yıl ve 300'den fazla dövüşten sonra...
…plajın sahibinin işi bitti.
Unvan, başka bir ağır sıklete geçiyor.
Plajın eski sahibi,
yenilmiş ve yorgun, bir çiftleşme mevsimi
daha görmesi zor…
…ama artık huzur içinde dinlenebilir.
Egemenliği boyunca yüzden fazla yavruya baba oldu…
…çiftleşme fırsatına kavuşan yüzde birlik seçkin erkek grubundaki yerini
itinayla korudu.
Kimi zaman bir eş bulma ihtimali daha da düşüktür.
Kökleriyle yere sabit olan bitkiler eş bulmayı pek beceremez.
Bunun yerine, çekiciliklerini daha kurnazca kullanırlar.
Mucuna, görevi olan bir sarmaşık.
Şansını, polen taşıyan böcekleri çekerek artırması gerekiyor.
Pek çok bitki bu işi parlak ve çekici çiçeklerle yaparken...
…Mucuna farklı bir yol seçer.
Kosta Rika cangılı çeşit çeşit çiçeklerle doludur
ama Mucuna, gece açarak
ve özel bir kurye kullanarak rakiplerini yener.
Bazı hayvanlar cangılın en karanlık köşelerinde bile yolunu bulur.
Bir uzun dilli yarasanın gönderdiği ultrasonik sinyaller serisi
engellerden sekerek aşırı hassas kulaklarına geri döner.
Zihninde ormanın detaylı bir haritasını yaratır.
Mucuna'nın ayna pürüzsüzlüğündeki taç yaprakları yarasanın sinyallerini
öyle etkili şekilde yansıtır ki onları karıştırmak imkânsızdır.
Karşı koymak da.
Yarasa, Mucuna'yı diğer bitkilere göre daha rahat ayırt eder
ve neredeyse bedeni uzunluğundaki
süper emici diliyle on kat fazla nektar alabileceğini bilir.
Yarasanın işi bittiğinde…
…özgün bir patlama mekanizması
çiçeğin taç yapraklarını ayırıp ufacık polen tanelerini fırlatır.
Polenler bir sonraki çiçeğe uçan
yarasanın tüylerine yapışır.
Yarasalar eski ve yeni çiçekleri ayırt edebildikleri için...
…her seferinde taze nektar bulurken…
…Mucuna'nın polenlerini de her defasında
taze, üremeye hazır çiçeklere ulaştırır.
Çiftleşme oyununda başarılı olmak için
bazen yardım istemenin faydası olur.
Kenya'daki Victoria Gölü'nde insanlar bile
küçük bir yaratığın dehşetli romantik planlarında
vazgeçilmez bir rol üstlenebilir.
Pirinç tanesi büyüklüğündeki erkek vampir örümcek
çiftleşme seremonisiyle dikkat çekmek için fazlasıyla hevesli.
Ancak türün dişisinin daha korkunç ilgi alanları var.
O yüzden şu an erkek pek ilgisini çekmiyor.
Erkek vampir örümcek
yalnızca insan kanından bir parfüm sürerse çiftleşme şansı bulabilir.
Ancak dişleri insan etine uygun değildir.
Bu yüzden işini başka bir kan emiciye yaptırır.
Bu işe çok daha uygun olan sivrisineğe.
Aşırı duyarlı anteniyle, sivrisinek nefesimizdeki karbondioksiti...
…ve vücut ısımızı hissedebilir.
Sonrasında üstün tasarımlı
kan alma aletini kullanır.
Ağzındaki altı özel bölümü kullanıp deriyi delerek insanın kanını emer.
Kendi ağırlığının dört katına kadar kan emebilen sivrisineğin işi bitince…
…saldırı sırası örümcekte.
Geniş, hareketli mercekli, öne dönük gözleri
örümceğe kan yüklü sivrisineğin renk ve şeklini ayırt etme şansı veriyor.
Hemen ardından, yaylı bacaklarıyla
avına yaklaşıyor.
Vampir örümcekten daha kötü tek şey...
…zıplayan bir vampir örümcektir.
Tamam, zehirli bir zıplayan vampir örümcek olsun.
Hızlı etki eden nörotoksin kurbanı anında etkisiz hâle getiriyor.
Ve tüm kanını emiyor.
Kana susamış örümceğin cinayetler serisi daha yeni başlıyor.
Çünkü ne kadar kan içerse...
…o kadar çekici kokuyor.
Artık…
…romantizme hazır.
Her bir gözeneğinden sızan tatlı kan kokusuna...
…hangi dişi dayanabilir?
Aşk adına çok az hayvan daha tuhaf şeyler yapar
ama çok daha sinsi olanlar vardır.
En sinsilerden biri, Güney Avustralya'nın sığ kayalıklarında yaşıyor.
Dev mürekkep balığı kamuflajda usta olabilir
ama sonsuza dek saklanamaz.
Erkekleri yalnızca iki yıl yaşar,
çiftleşmek için yalnızca tek bir mevsimleri vardır
ve rekabet büyüktür.
Her dişi uğruna 11 erkek mücadele eder.
Çoğu, kendisinin iki katı boyunda...
…ve savaş boyalarını çoktan sürmüşler.
4K televizyondan çok daha yüksek çözünürlükteki bu renkler
yüz binlerce renk değiştiren hücreden yansıtılıyor.
25 santimetrelik bu ufaklık temkinli olmalı
çünkü diğer alternatif… Kapışmak.
İri erkek mürekkep balıkları çarpışırken
ciddi yaralanmalar kaçınılmazdır.
Kavgaların süresi 20 dakikayı bulabilir…
…ve genelde bir tarafın mürekkep bulutu içinde kaçarak...
…ödülü diğerine bırakmasıyla son bulur.
Daha ufak, daha solgun bir dişiyi.
Benzersiz şekilleriyle göz bebekleri renkleri ayırt ederek
360 derecelik bir görüş sağlarken
rakip çıkabilecek erkekleri de
fark etmesine imkân sağlar.
Ancak bu ufaklık dikkat çekmeme konusunda uzman.
Daha beklenmedik bir kılığa girme zamanı.
Soluk kahverengiye dönüp…
…dokunaçlarını saklayarak
…dişiye benzemeye çalışıyor.
Dikkatli olmalı, yoksa bu iri yarı arkadaştan
eşine hamle yaptığı için dayak yiyebilir.
Ancak renk ve kılık değiştirme o kadar ikna edici ki…
…canını kurtarıyor.
Dişi, sinsi ufaklığın neyin peşinde olduğunun gayet farkında.
Ve bu hoşuna gidiyor.
Sinsi erkek mürekkep balıkları, büyük rakiplerine nazaran
çiftleşme konusunda daha başarılı.
Büyük balık fark edene kadar iş işten geçmiş oluyor.
Ufaklık çoktan kaçtı. Olan oldu.
Ufak bir rol değişimi kazanmanın yolunu açabilir.
Ayrıca aşkı arayan yalnız kalplere de yardımı olur.
Bu dişi bozayı her baharda yalnızca birkaç hafta doğurgandır.
Şimdilik hiçbir erkek ziyaretine gelmedi
ve yakın zamanda çiftleşmezse
bu seneyi kaçırmış olacak.
Britanya Kolumbiyası'nın uçsuz bucaksız vahşi doğasında
Bay Doğru'ya rastlama ihtimali oldukça düşük.
Ancak bu dişi, gizemli çekim güçleri olan bir yer biliyor.
Ormanın derinliklerinde
büyülü bir ağaç var.
Diğer ağaçlardan farklı görünmüyor
ancak bu Pasifik ak köknarı
sıra dışı özelliklere sahip. Erkek ayılar için bir çekim noktası.
100 yıldan fazla süredir bu ağacı ziyaret ediyorlar.
Sırtlarındaki, karınlarındaki
ve ayaklarındaki salgı bezleriyle
iz bırakıyorlar.
Yaşları, zindelikleri ve sosyal seviyelerine dair
gizli koku mesajları gönderiyorlar.
Ağacın yapışkan öz suyu bu salgıları muhafaza ettiğinden
kokular bir aya kadar havada kalabiliyor.
Erkek ayılar, hiyerarşi kurmak için ağaca düzenli olarak sürtünüyor.
Ancak bu, istisnai bir durum.
Dişi ayı, ağacın çiftleşme uygulaması gibi kullanılabileceğini çözmüş.
Adeta, "eş arıyorum" iletisini istekli beylere gönderebileceği
bir site.
Ağaçtaki profilini güncelliyor ve ağacın sihrini konuşturması için
beklemeye koyuluyor.
Ağacın öz suyu, dişinin kokusunu yaymaya başlıyor.
Saatler, günler geçiyor
ama hâlâ gelen giden yok. Derken, en nihayetinde
bir erkek geliyor.
Çiftleşmeye hazır bir dişinin kokusunu aldığı anda
tazılardan bile yedi kat güçlü…
…koku alma duyusuyla
dişinin peşine düşüyor.
Bu çekici kokuyu…
…kıyıya kadar takip ediyor.
Erkek ucu ucuna yetişti…
…ama en azından kimyalarının uyuştuğunu biliyorlar.
Hepsi bu çöpçatan ağacın gizemli gücü sayesinde.
Çok daha güneyde,
toprağın hemen altında,
başka bir hayvan daha çiftleşme oyununda kazanmak için
ağaçların gücünden yardım alıyor.
Bu periyodik cırcır böceği
Kuzey Amerika'da, Virginia ormanlarında 16 seneden uzun süredir
ağaç köklerinden besleniyor.
Baharla beraber, bitki öz sularının
17. defa akışını hissedince
yeryüzüne çıkma vaktinin geldiğini anlıyor.
Bu sayısal mucize, üreme şansını arttırmak için hesaplandı.
Yine de bu işin garantisi yok.
Ağırkanlı
ve sulu yapılarıyla
cırcır böcekleri, en yavaş avcı için bile
kolay bir hedeftir.
Öte yandan, sayı üstünlüğü onlarda.
İnanılmaz ama cırcır böceklerinin yaşamı
17 yıllık kesin bir takvime bağlıdır.
Bu tahmin edilemez asal sayı döngüsü,
avcılar için bu av bolluğunu tahmin etmeyi
neredeyse imkânsız kılar.
Milyonlarca cırcır böceği aynı anda doğar
ve bu en büyük doğuma
Kuluçka X adı verilir.
Hızlı üremeliler. Altı hafta içinde ölecekler.
Amerika'nın en büyük hızlı randevu etkinliği başlamak üzere.
Ancak önce sıra, müthiş bir dönüşümde.
Günün ilk ışıklarıyla
larvalar eş bulmaya hazır…
…yetişkin birer böceğe dönüşür.
Vücutlarının yanında bulunan
özel organları birbirine sürterek
boş bedenlerinden cırcır sesi çıkartırlar.
Bu aşk çağrısı neredeyse bir rock konseri kadar gürültülüdür.
Ancak cevap verenlerin hepsi hoş karşılanmaz.
Bir zombi cırcır böceği.
Bedeni Massospora adlı mantarın toz sporlarıyla kaplı.
Periyodik cırcır böceğinin 17 yıllık döngüsünü kırabilen tek düşman.
Bu parazit mantar, kurbanlarını içten dışa tüketirken
beyinlerini, zihni kontrol eden kimyasallarla doldurarak
onları sosyalleşmeye iter.
Mantara yakalanan erkekler kimi zaman dişilerin çekici seslerini
taklit ederek çiftleşme çağrısı bile yapar.
Hastalık bu şekilde yayılır.
Mantar, kurbanlarını canlı tutarak
diğer cırcır böceklerine de hastalığı bulaştırmalarını…
…ve sporlarını mümkün olan en geniş alana yaymalarını sağlar.
Nihayet, 14 günün sonunda...
…zombi cırcır böcekleri ölür.
Ancak sporlar, bir 17 sene daha beklemede kalacak,
sıradaki şanssız cırcır böceği nesline bulaşmaya hazır olacak.
Ancak milyonlarcası ürer,
her bir dişi, ağaç kovuklarına 400 yumurta bırakırken…
…periyodik cırcır böceklerinin bu inanılmaz sayısal gücü
çoğalma şanslarını garanti ediyor.
Kimi hayvanlar için ise çiftleşme başarısı uzun vadeli düşünmeye bağlıdır.
Güneydoğu Asya'nın mercan resiflerinde
bir canlı, gizemli baştan çıkarma güçlerini
eşini kontrol altında tutmakta kullanıyor.
Dişi soytarı karidesinin çiftleşme dönemi deri değiştirmesinden sonraki
çok kısa süreçtir
ve bu sadece üç haftada bir olur.
Hazırlanması gerek.
Sağlıklı yavrular elde etmek için tek şansı, olabildiğince çok yemek.
Yavaş hareket eden ve proteinle dolu
deniz yıldızları, onun için en ideal av.
Ancak deniz yıldızının yumuşak karnına ulaşmak zor.
Ağırlığının on katı olan avla yalnız başa çıkamıyor.
Neyse ki yardım yakında.
Uzun zamandır birlikte olduğu eşi.
Dişi, görünmez bir kimyasal salgılayarak erkeği etkisi altında tutuyor.
Erkek, antenlerindeki aşırı hassas tüylerle
bu feromon izini algılıyor.
Karşı koyamayan eş,
dişi ne zaman ihtiyaç duyarsa yanına gidiyor.
Deniz yıldızı sonunda ters döndü.
Çiftleşme vaktine kadar onu tok tutacak yeterli gıdaya kavuştu.
Olağanüstü çekim gücü sayesinde
erkek hazırda bekliyor.
20 gün boyunca sabırla bekledikten sonra
dişi soyunmak için gizli yuvasına gidiyor.
Burada dişi, eski kabuğundan çıkıyor,
yumuşak derisiyle
eskisinden bile güzel görünüyor.
Ancak kabuğu yeniden sertleşmeden çiftleşmek için
yalnızca birkaç saati var.
Eşini havaya sokabilmek için…
…yoğun afrodizyak özelliklere sahip…
…başka bir kimyasal salgılayarak
kölesi olan erkek karidesi çiftleşmekten başka bir şey düşünmeyen
azgın bir erkeğe dönüştürüyor.
İlk defa kayıt altında çiftleşiyorlar.
Yalnızca saniyeler sürüyor.
Sonra eşini kontrolü altında tutmak için eski numarasına dönüyor.
Birkaç hafta sonra
binlerce küçük yavru yumurtadan çıkarken
sadık eşi yanı başında.
Anne kucağından ayrılıp
açık denizde şanslarını deneyecek ufaklıkları uğurluyorlar.
Dünyamız, çiftleşme oyununu tuhaf yöntemlerle kazanan
harika hayvanlarla dolu.
Ancak yalnızca birkaçı
aşkın sürmesini sağlayabilir.
Beyaz elli gibonların hayat ortaklıkları onlarca yıl sürebilir.
Ancak aile hayatının gereklilikleri karşısında
kıvılcımı diri tutabilmek büyük çaba ister.
Annenin ilgisi yavruları yetiştirmeye odaklanmış durumda.
Eşinin yuvayı koruma görevini üstlenmesine ihtiyacı var.
El değmemiş Tayland yağmur ormanlarında yüz dönümlük alanı kapsayan bir yuvayı.
Devriye gezmek için oldukça geniş bir alan.
O yüzden erkek daha gelişmiş bir caydırıcı kullanıyor.
Onun süper gücü, şarkıları.
Şarkı ne kadar yüksek ve melodikse gibon o kadar güçlü sayılır.
Ses en iyi, serin havada iletilir.
Günün ilk ışıklarında şakıyarak
kendi bölgesinde rakiplerinin onu açık ve net duyabilmesini sağlıyor.
Ancak çok geçmeden…
…güneş ışınları ağaçlardaki nemin
buharlaşmasına yol açıyor.
Sesi etkileyen bu hava akımları
şarkıların etkisini azaltıyor.
Normalde işi çoktan bitmiş olmalıydı.
Ancak bugün değil.
Aile arazisinin ortasındaki meyve ağaçları
rakip bir sürünün dikkatini çekmiş.
Eğer baba yuvayı koruyamazsa
eşi, koruyabilecek birini tercih eder,
hatta yavruları bile öldürülebilir.
Babanın öne çıkıp
tüm gücünü gösterme zamanı.
Uzayan kolları, çengel biçimli elleri ve dönebilen omuz eklemiyle…
…saatte 55 kilometre hıza ulaşıyor.
Bu güç ve hız gösterisi…
…rakiplerini korkutuyor.
Bu, onları uzaklaştırmaya yetiyor
ve eşine de
otoritesini kanıtlıyor.
Ertesi sabah,
erkek gibon yine şarkı söylemek için ayakta.
Ancak bu defa, dişisi de ona katılıyor.
Gönlündeki kralın hâla o olduğunu erkeğine gösteriyor.
Ve aralarındaki sarsılmaz bağı da tüm cangıla gösteriyor.
Genlerini geleceğe taşımak adına
hayvanlar çiftleşmek için inanılmaz yetenekler geliştirir.
Rakiplerini elemek için göz kamaştırıcı gösteriler yapar.
Neticede,
geleceğinizi paylaşacaksanız…
…en kuvvetli eşten başkası kabul edilemez.
Doğayı tanıdığınızı mı sanıyorsunuz?
Tekrar düşünün.
Alt yazı çevirmeni: Zeynep Simpson