Isa ang ayahuasca sa mga imbensiyon ng Amazon.
Malakas na inumin ito,
na mahalaga sa katutubong paniniwala at legal dito sa Peru.
Marami na rin akong naging karanasan sa ayahuasca na ginabayan ng isang shaman.
At naniniwala ako na mas matagal na itong ginagamit kaysa sa inaakala,
lalo na dahil sa mga artwork na makikita sa kanila.
May mga pambihirang pangitain.
Siyam na beses sa sampu,
mga geometric pattern ang unang makikita.
Pagkatapos ng mga unang pangitain,
maraming nagsasabi na nakakakita sila ng mga mahiwagang nilalang.
Minsan, magkahalong hayop at tao ang mga nilalang na 'yon,
na tinatawag na therianthrope mula sa Greek
na therion, "mabangis na hayop," at anthropos, "tao."
Ito 'yong mga nilalang na karaniwang nakikita.
Ang nakapagtataka ay 'yong ebidensiya ng paggamit ng ayahuasca
at mga nakikitang pangitain dito
ay hindi lang makikita sa Amazon,
kundi sa iba pang sinaunang lugar na pinuntahan ko sa South America.
Sa Cusco, ginamit ng mga Inca ang inumin sa mga inaalay na tao
para tulungan ang biktima sa kabilang buhay.
At 'yong mga artwork nila na may mga pattern at pigura
ay hawig na hawig sa kasalukuyang art na ginamitan ng ayahuasca.
Sa isang pre-Inca site sa Tiwanaku sa Bolivia,
nalaman na ang mga bagay na nasa 1,500 taong gulang na rebultong ito
ay mga snuff tray para sa mga hallucinogenic powder,
habang karamihan sa mga Tiwanaku pottery ay may mga geometric design
at mahihiwagang nilalang, na malamang ay nagmula sa mga pangitain.
Makikita rin ang mga pangitaing 'yon sa mga tradisyonal na art ng Amazon.
Ang naiisip ko ay 'yong gawa ng mga Tucano,
na nagpinta sa mga di pangmatagalang medium.
'Yong painting, 'yong malocas, alam mo na, 'yong mga bahay.
Halatang ipinagpapatuloy ito.
Tanda n'yo 'yong alamat ng mga Tucano tungkol sa mga guro nila,
'yong anak ng araw at mga kasama niya?
Ang kagulat-gulat, hindi nagtatapos ang kuwento
sa pag-alis ng mga mahiwagang bayani.
Ayon sa alamat,
matapos masigurong masusuportahan na ng lupa ang mga bagong salta,
nag-iwan ng tulay ng komunikasyon ang mga nilalang
para magamit ng mga tao kapag may kailangan.
Ang tulay na 'yon ay ang inumin na kilala natin ngayon na ayahuasca.
Ang ibig sabihin ng ayahuasca sa Quechua ay "tangkay ng mga kaluluwa,"
ang wika ng mga Inca.
Pero naniniwala ako na mas nauna pa sa mga Inca ang paggamit nito.
Dito nagiging interesante 'yong usapin sa sinaunang rock art na 'to.
Itong mga painting mula sa parte ng Amazon kung saan nakatira ang mga Tucano ngayon
ay may kaparehong tema sa lahat ng art na dulot ng ayahuasca.
Di ko maiwasang mapansin na may mga pagkakapareho at koneksiyon 'yong pattern.
May mga therianthropic na nilalang,
mga kalahating hayop at kalahating tao.
Parang ito?
May mga geometric pattern.
May mga ahas.
Isa 'tong malaking misteryo
na paulit-ulit na lumalabas 'yong mga parehong tema.
Pero ang mga imaheng ito, di maikakaila, ay ginawa noong huling Ice Age.
Ipinahihiwatig nito na halos 13,000 taon nang ginagamit ang ayahuasca.
Sapat nang ebidensiya 'yong makita 'yong art.
Tama.
Kung totoo 'yon, malaki ang magiging epekto nito.
Ibig sabihin ay maaaring bihasa na ang mga sinaunang Amazonian
sa komplikadong paggawa ng ayahuasca
mula pa noong Ice Age.
'Yong geometry, 'yong mga paikot na pattern,
isa ito sa mga parte ng pagkakaroon ng mga pangitain.
Maipaliliwanag ng mga pangitaing iyon ang isa pang misteryong naranasan namin
sa umpisa pa lang ng pananaliksik namin sa Americas.
'Yong malalaking geoglyph na lumalabas sa gubat
sa timog-kanlurang dulo ng Amazon.
Nagulat ako sa pagkakapareho ng mga geometric idea,
na paulit-ulit nakikita, moderno man 'yong art,
o 13,000 taon na, nakikita natin dito.
At hindi ko maiwasang isipin kung ang mga gawang ito
ay maaaring dulot din ng ayahuasca.
Oo. Dulot ng ayahuasca o ng iba pang mga halaman.
Dahil napakaraming halaman.
Sa bawat kultura, merong halaman na nakapagbibigay ng mga pangitain.
Tila three-dimension na manipestasyon ang mga geoglyph,
sa napakalawak na sukat, ng mismong uri ng mga pangitain
na idinudulot ng pag-inom ng mga bagay na tulad ng ayahuasca,
kung saan ang mga unang makikita ay mga geometrical pattern.
Tingin ko nakikita natin ang manipestasyon ng parehong plano sa ibang medium.
At kung ang mga geoglyph sa Amazon ay dulot ng mga pangitain,
dapat nating itanong kung saan pa ba may idinulot ang mga pangitaing ito
sa isang makabuluhang dahilan.
Kahawig na kahawig ng mga earthwork na ito ang mga geometrical earthwork
na nasa North America, sa state ng Ohio.
Tinatawag silang Hopewell Ceremonial Earthworks,
iniuugnay sa isang sibilisasyon na kilala ngayong Hopewell culture
na lumaganap sa Great Lakes region 2,000 taon na ang nakakaraan.
Malalaking kanal at pilapil na mahusay na pinagplanuhan.
Pwede mong ilipat 'yong mga earthwork ng Amazon
sa mga earthwork ng Ohio o vice versa.
Pero ginawa sila ng mga kultura na walang koneksiyon sa isa't isa.
Dito ko hindi matanggap ang paliwanag na nagkataon lang ito.
Tingin ko pag paulit-ulit tayong nakakakita ng mga paniniwala
na nasa malayo at magkahiwalay na lokasyon,
nakikita natin ang isang pamana ng mga kaalaman
na ipinasa at patuloy na lumalabas sa iba't ibang yugto ng panahon.
Pero ang tunay na sinauna ay 'yong kaalaman,
hindi 'yong estruktura na nakikita natin.
Hindi tulad no'ng mga nasa Amazon, na sinisimulan pa lang suriin,
higit isang siglo nang pinag-aaralan 'yong mga earthwork sa Ohio.
At alam naming higit pa sila sa mga kataka-takang geometrical shape.
Marami sa mga earthwork sa Ohio, kasama ang effigy ng Serpent Mound,
ay eksaktong nakaposisyon sa mga solstice at equinox.
Pero ang kagulat-gulat, sa ilang kaso,
itinayo sila alinsunod
sa mga mas komplikadong lunar cycle.
Isa 'yon sa mga hiwaga ng sinaunang mundo,
na meron silang masidhing interes sa mga nangyayari sa kalawakan.
Itong mga kamangha-manghang likha mula sa pagmamasid sa kalawakan
ay ginawa ng mga sinaunang American 2,000 taon na,
o mas matagal pa ro'n,
at matatagpuan din sa iba pang mga burol sa North America.
Sa mga lugar tulad ng 1,000 taong gulang na Cahokia
at sa 3,000 taong gulang na Poverty Point,
na nakaposisyon sa mismong hilaga ng isa pang lugar,
sa Lower Jackson Mound, na nasa 5,000 taon na.
Sino'ng nakakaalam kung ano pang lihim ng astronomy
ang naghihintay na matuklasan
sa mga bagong tuklas na geoglyph ng Amazon?
Alam nating may mga tao na sa America libo-libong taon na.
Dapat bukas din tayo sa posibilidad na nagkaroon ng panahon
para bumuo ng kultura at malalim na kaalaman sa kalawakan,
at maipakita 'yon sa mga estruktura.
Isa kayang ebidensiya itong kaalaman sa astronomy
na ang hinahanap kong nawawalang sibilisasyon noong Ice Age
ay nag-iwan din ng mga kaalaman sa iba pang parte ng North America?
Dalawang libong kilometro mula sa Ohio...
sa hilagang-kanlurang sulok ng New Mexico,
pumunta ako sa isang mataas at malamig na disyerto
na puno ng mga gulod at burol.
Ang Badlands ng Southwestern United States
ay lugar ng matitinding klima at magagandang tanawin,
na pinaghihiwalay ng mga canyon
na may matataas na sandstone cliff sa magkabilang gilid.
Maiisip n'yo na ang abondonadong paligid nitong Badlands
ay hindi angkop para sa anumang malakihang construction project,
ngayon man o noong sinaunang panahon.
Pero magkakamali kayo.
Nasa canyon na ito ang ilang pinakamahahalagang archeological site
sa North America.
Dose-dosenang mga sinaunang estruktura na gawa ng tao ang nagkalat
sa buong lambak,
mula sa maliliit na solong silid
hanggang sa mga malamansiyon na bahay.
Ito ang Chaco Canyon.
Sa kabila ng mahigit isang siglong pananaliksik,
nananatiling palaisipan ang mga sinaunang estruktura na nakikita sa Chaco Canyon.
Tinatalakay pa rin ang kanilang pinagmulan at kanilang naging silbi.
Sa gitna ng misteryo sa gitna ng canyon
ay ang pinakanangingibabaw na bahay sa kanilang lahat.
Pueblo Bonito ang pangalan nitong lugar, ibig sabihin, "magandang bayan."
Mayroon itong ilang palapag
na binubuo ng mga silid, mga pasilyo,
at malalawak, pabilog, at semi-subterranean na mga silid.
Kahit ngayon, ilang siglo matapos matigil ang lahat ng paggawa rito,
litaw pa rin ang ganda nito.
Isang malaking construction project ang Pueblo Bonito.
Daan-daang mga silid na ang nasuri,
marami ang misteryosong itinayo nang walang daan papasok o palabas.
Ilang dekada itong sinuri at maraming mahahalagang natuklasan.
Pero isa pa rin itong palaisipan.
Pero ang isang bagay na sigurado kami
ay ang itsura ng Pueblo Bonito noong kasagsagan nito.
Isang malaking semicircle ang compound
na may mga tuwid na pader na nakaharap sa ibaba ng canyon.
Ipinuwesto ang mga parihabang gusali sa mga kurbada, apat na palapag ang taas,
na mayroong nasa 800 silid,
nakapalibot sa isang plaza na pinaggigitnaan ng isang pader
na may mga pabilog at semi-subterranean na estruktura sa magkabilang gilid.
Sino ang mga gumawa nito?
At bakit sila nagpakahirap
na gawin itong pambihirang gusaling ito?
Si Nathan Hatfield, ang itinalagang Chief of Interpretation ng Chaco Canyon,
ay halos isang dekadang pinag-aralan ang mga estruktura.
Magkuwento ka tungkol dito sa lugar.
Ang estrukturang ito ang pinakamalaking gusali sa North America
hanggang sa kalagitnaan ng 19th century.
Hindi ma-carbon date ng mga archeologist ang mismong bato.
Pero gamit ang tree-ring method ng pagtukoy ng petsa
sa mga kahoy na biga nito,
nalaman nila na may iba't ibang pahahon ng konstruksiyon.
Hindi ito ginawa nang isang panahon lang.
Ginawa ito sa loob ng ilang siglo.
Base sa pinakalumang materyales, ilang taon 'yong pinag-uusapan natin?
Sinimulan itong gawin mga bandang 850.
- 850 AD? - 850 AD.
Oo.
At nagpatuloy 'yong konstruksiyon nang 200 taon, o mas mahaba pa.
Ito ay bago tirhan ang lugar ng mga kasalukuyang Puebloan
tulad ng mga Hopi, mga Zuni, at mga Acoma.
NAKALIPAS NA 850-1,150 TAON
Ginawa ang Pueblo Bonito ng mga tinatawag nating mga ninunong Puebloan.
- Sa di natin malamang dahilan... - Oo.
...pinili nila ang Chaco Canyon para maging sentro ng kanilang kultura.
At ang Pueblo Bonito ang magiging pinakamalaking gusali
sa cultural center na ito.
Isang cultural center na, katulad ng Pueblo Bonito,
may higit isang dosena pang malalaking bahay.
Bakit nila ginawa ang mga estrukturang ito dito sa Chaco Canyon?
Nagkaroon ba ng permanenteng populasyon ng mga residente rito?
Wala. Walang nakitang ebidensiya para masuportahan ang malaking populasyon.
Kung hindi ginawa para tirhan ng mga tao ang mga naglalakihang bahay na ito,
para saan sila?
Sa loob, natagpuan ng mga archeologist ang higit sa 100 bagay para sa paglilibing
na may kasamang mga pottery na may naggagandahang geometric pattern
at mga artifact na kumpirmadong nanggaling sa napakalayong mga lugar.
Nalaman namin na lubos itong pinagsikapan
para gawing tila sentro ng mundo.
Sa paglitaw ng ebidensiya, naging malinaw na tila naging sentro ito ng pilgrimage,
na pupuntahan ng mga tao mula sa iba't ibang lugar,
at nahahatak sa ganda ng lugar.
Malinaw na isa itong sagradong lugar.
Dahil doon, ang mga nakita naming pabilog na estruktura
sa halos lahat ng gusali sa Chaco ay may kabuluhan na.
Ang mga Hopi, na mula sa mga ninunong Puebloan,
ay tinawag itong mga kiva.
Magkuwento ka sa mga kiva. Sa palagay mo, ano ba sila noon at ngayon?
Napagkasunduan na ang kiva ay silid para sa mga ritwal.
- Oo. - Meron itong mga karaniwang bagay.
May bangko.
Sa loob ng mas malalaking kiva, may mga floor vault.
Merong parang mga fireplace 'yong karamihan sa kanila.
Para sa mga Hopi at mga Puebloan ngayon,
isang espiritwal at pampolitikang silid ang kiva
kung saan sila nagtitipon para magsagawa ng mga sagradong ritwal.
Patuloy na tradisyon ito?
- Ginagamit sila para sa mga ritwal? - Oo.
Mga ritwal na, noon at ngayon,
may kasamang paggamit ng espesyal na klase ng tabako.
Sa hilaga ng Chaco sa Utah,
ang mga archeologist na sumusuri sa sinaunang man-made fireplace
ay nakakita ng mga buto mula sa hallucinogenic species
na coyote tobacco.
Ayon sa carbon-dating, ang mga buto ay 12,300 taon na,
ipinahihiwatig na gumagamit na ng tabako ang mga tao rito mula pa noong Ice Age.
Malamang na ang mga hallucinogenic na halaman
ay ginagamit pa rin sa mga ritwal dito sa Chaco makalipas ang libong taon,
gaya ng paggamit ng ayahuasca ng mga shaman ng Amazon.
Posible kayang ang mga tradisyong shaman na ito,
na libo-libong milya ang layo,
ay pamana mula sa iisang mas sinaunang kaalaman
na nag-iwan ng mga bakas sa buong Americas?
Para tuklasin pa ang mga misteryo nitong mga kiva,
papunta ako sa tuktok ng canyon,
halos kalahating milya sa timog ng Pueblo Bonito,
sa pinakamalaking kiva sa lahat,
ang Casa Rinconada.
Di tulad ng karamihan ng mga kiva ng Chaco,
naiiba ang Casa Rinconada sa ibang malalaking gusali.
Sa loob ng nakalubog na palapag,
may mga pintuang hugis letrang T sa mga pader,
na ang mga butas ay halos eksakto sa hilaga at timog.
Gaya ng ipinapakita ng time-lapse photos, sa mismong ibabaw ng pinto,
umiikot ang kalawakan sa north star na Polaris.
May pamilyar sa Casa Rinconada.
Naaalala ko 'yong Ice Age megalithic site ng Göbekli Tepe
sa malayong Türkiye.
Doon, may mga silid na parehong nakalubog at pabilog na parang kiva
na may mga haliging hugis T,
na nakaposisyon din alinsunod sa ilang bagay sa kalawakan.
Pero paanong ang mga estrukturang ito, na pinaghihiwalay ng lokasyon at panahon,
ay magkakaroon ng koneksiyon?
Nakakatuksong mag-espekula.
At may posibleng senyales ang alamat ng pinagmulan ng mga Hopi.
Naniniwala ang mga Hopi na nasa pang-apat na mundo na tayo,
na nagkaroon ng unang tatlo
sa isang mundo na nasa ilalim ng lupa.
Ayon sa alamat ng mga Hopi, matapos likhain ang mga unang buhay na nilalang,
inatasan ng espiritu ng araw ang sugo niyang si Spider Grandmother,
na gabayan ang mga nagbabagong-anyong nilalang sa unang dalawang mundo.
Sa pangatlong mundo,
tinuruan niya ang mga unang tao na maghabi at gumawa ng pottery
at itinuro ang mabuti sa masama.
Pero naging makasalanan pa rin ang iba.
Dismayado, inatasan ng espiritu ng araw ang may mabubuting puso na lumikas.
Umakyat sila papunta sa isang butas sa kalawakan.
Tinulungan sila ni Spider Grandmother na makapunta sa bago nilang tahanan,
sa pang-apat na mundo, kung saan namumuhay ang lahi nila ngayon.
Itinuturing na sagrado ng mga Hopi ang isang kakaibang geological feature
sa Grand Canyon,
sa paniniwalang doon mismo nagmula ang alamat.
Tinatawag nila itong Sipapu.
Bawal itong lapitan,
pero bilang simbolo, kinopya ito sa buong mundo ng mga Hopi.
Sa kultura ng mga Puebloan,
ang butas sa lapag ng isang kiva ay tinatawag ding sipapu,
at ito raw ang lugar kung saan lumabas ang mga sinaunang tao mula sa dating mundo
na winasak para sa mundong ginagalawan natin ngayon.
At dito ko gustong gumawa ng pagkukumpara
na maaaring medyo isang kalabisan.
Iniisip ko lang kung nagsimula ba ito sa isang panahon
kung saan kailangang tumira ng mga tao sa ilalim ng lupa.
At alam natin na may gano'ng panahon mga 12,800 taon na ang nakalilipas
sa simula ng Younger Dryas.
Kahit tinatalakay pa,
maraming scientist ang naniniwala na ang mga kalamidad
at mga pagbaha noon ay dulot ng pagtama ng mga bagay mula sa space
nang dumaan ang Earth sa landas ng isang nababasag na comet.
Kung ang kalaban ay panganib mula sa kalawakan,
kung titingnan ang tindi ng mga tama mula sa nababasag na higanteng comet,
nararapat lang ang pagkakaroon ng mga estruktura sa ilalim ng lupa.
Ang malalim na sinaunang koneksiyon ay hindi direktang koneksiyon.
Nakaimbak na alaala ito sa mga kuwentong-bayan
na may isang panahon na kinailangang lumabas ng ating mga ninuno
mula sa ilalim ng lupa papunta sa bagong mundo
na sinalanta ng kalamidad at para muling punan ang bagong mundo.
Lilinawin ko lang.
Hindi ko pinagdududahan na nasa 1,000 taon na itong mga kiva,
pero sa palagay ko isinama ng mga gumawa nito
ang isang pamana ng mga kaalaman at paniniwala na mas nauna pa.
Parang 'yong kaalaman na paulit-ulit nating nakikita
sa lahat ng sinaunang lugar sa America,
ang kahalagahan ng kaalaman sa astronomy at geometry.
Sa Pueblo Bonito, nakasunod ang buong estruktura
sa mga pangunahing direksiyon, sa hilaga, timog, silangan, at kanluran,
na nagpapakitang alam ng mga gumawa nito ang lugar nila sa planeta.
At tuwing equinox, may mahiwagang nangyayari.
Eksaktong sumisikat at lumulubog ang araw sa kanlurang panig ng pader sa timog.
Hindi ito nagkataon lang.
Pinag-isipan itong mabuti.
At kaya siguro naaakit dito 'yong mga tao
ay dahil ito rin 'yong langit na nakikita natin ngayon.
- Oo. - Nakikita pa rin 'yong pagkakahanay.
Nabalitaan ko na may mga tao rito noon na tinatawag na mga sun priest.
Totoo ba 'yon?
Mga tagaobserba sila ng araw, 'yong mga sun priest.
Sila 'yong mga nakatutok sa arkitektura.
Sila 'yong mga nakatutok sa pagmamasid sa langit.
Oo.
Ano 'yong mga pangyayari sa kalawakan na inoobserbahan nila?
Summer at winter solstice, mga equinox, pagsikat ng araw sa silangan?
May kaugnayan 'yon sa agrikultura.
Oo.
Ang pagkakaro'n ng gano'ng kalendaryo sa lugar ay mahalaga para mabuhay.
At dahil nagawa nila 'yon
sa mahahalagang estrukturang ito,
tingin ko mula 'yon sa kakayahan nila na magtagumpay sa pagsasaka.
Narinig ko na dati ang argumentong iyon, pero may problema sa kongklusyon
na para lang sa pagsasaka ang mga pagsisikap na ito.
Mga 144 kilometro sa hilaga ng Chaco Canyon,
isang natatanging sandstone na gulod
ang may dalawang tore na kilala bilang ang Chimney Rock at Companion Rock.
Malapit sa kanila ay isang malaking bahay na Chacoan na may dalawang kiva.
Lumalabas na inilagay doon ang buong estruktura
sa isang eksaktong posisyon
para obserbahan ang isang lunar event
na isang beses lamang nangyayari kada 18.6 na taon.
Ito ang extreme northern standstill ng buwan.
Ang sumisikat at lumulubog na buwan ay nasa pinakamalayong hilaga nito sa langit
bago sumikat at lumubog sa bandang timog
bilang parte ng paulit-ulit na pangyayari.
Sisikat ang buwan sa pagitan ng Chimney Rock at Companion Rock
sa oras lamang na 'yon at wala nang iba pa.
Ito ang uri ng kaalaman na siguradong ipinasa
mula sa ilang salinlahi.
Di mo ito makikita nang isang beses at gagawan ng estruktura para gunitain ito.
Ipinahihiwatig nito ang sinaunang pagsisikap na matuto
para maunawaan ang cosmos na nakapalibot sa atin,
at puno ang cosmos na 'yon ng mga paggalaw at pagbabago,
at ang matagalang obserbasyon sa mga paggalaw at pagbabago na 'yon
ay nangangailangan ng matinding pagsisikap,
sa loob ng libo-libong taon.
Nang mag-obserba ang mga mananaliksik ng mga lunar alignment
sa mga gusali sa Chaco Canyon,
nakita ang lahat ng mga pambihirang pangyayari.
Kapag naabot ng buwan ang extreme southern standstill sa winter,
na isang beses lang din kada 18.6 na taon,
sisikatan nito ang tatlong bahay na tig-9.6 kilometro ang pagitan
at nasa gitna ang Pueblo Bonito.
At makalipas ang 9.3 na taon, sa kalagitnaan ng cycle nito,
sisikatan ng buwan ng summer ang isang malaking estruktura
na nasa silangan ng Pueblo Bonito
papunta sa isa pa na 17.7 kilometro sa timog-kanluran,
habang ang palubog na buwan na 'yon ay sisikatan ang isang malaking bahay,
dadaanang muli ang Pueblo Bonito,
mahigit 27 kilometro sa kabilang canyon papunta sa isa pang malaking bahay.
At isa lang ang sigurado.
Walang kinalaman ang 18.6 na taong lunar cycle
sa pagsasaka.
Samakatwid, bakit nagpakahirap ang mga sinaunang Puebloan
na isama ito sa kanilang arkitektura?
Malinaw na wala itong kinalaman sa ekonomiya,
na para ito sa pagdiriwang
ng kaugnayan ng langit at lupa.
Ang malinaw ngayon ay pinagsama-sama ang mga estrukturang ito
para bumuo ng ritwal na kalendaryo na itinayo sa lupa
sa isang canyon na maaaring napili para sa hangaring ito
bilang representasyon sa lupa ng Milky Way.
Pero ang koneksiyon sa cosmos, sa kalawakan at lupa, sa itaas, sa ibaba,
na mahalaga sa kultura ng mga Chaco
ay hindi lamang limitado sa malalaki nitong gusali.
Mga 8 kilometro sa timog-silangan ng Central Chaco,
aakyat ako mula sa ibaba ng canyon
para hanapin ang isang bagay na nagpapalamuti sa mga pader ng canyon.
Mga sinaunang art na inukit sa dambuhalang bato.
Mahahalagang record ito, mga kuwento na nasa bato
na patuloy na nirerebisa, binabago, at idinadagdag
sa walang nakakaalam kung ilang libong taon na.
May mga imahe ng tao na tila sumasayaw
at tumutugtog ng mga instrumento.
Mga spiral at mga ahas na nagkalat sa mga pader ng canyon,
na nagpapakita rin ng mga kakaibang nilalang at mga geometric pattern,
katulad ng mga makikita sa artwork ng Amazon,
na posibleng dulot ng mga psychedelic.
Nasaan ka man sa mundo at sa anumang panahon sa kasaysayan,
pagdating sa cave art at mga petroglyph at rock art,
lagi mong makikita 'yong mga parehong imahe
na makikita mo sa pag-inom ng ayahuasca at iba pang psychedelics na umuulit-ulit.
Gaya ng mga bagay sa pangitain,
ipinapakita rin ng Chacoan rock art ang pagtutok sa astronomy
na makikita sa arkitektura nito.
Binigyang-kahulugan ang imaheng ito na isang eclipse,
pinadilim ng buwan ang araw, habang tumatalsik ang mga alab nito.
At ito, isang supernova,
na nakumpirmang tanaw sa kalawakan habang may araw
noong kapanahunan ng mga ninunong Puebloan noong AD 1054.
Bakit kailangang magpinta ng imahe sa isang lugar na mahirap puntahan
maliban na lang kung may malalim na dahilan?
Sa kawalan ng anumang malinaw na motibong pang-ekonomiya o pampolitika,
ipinahihiwatig nito na may mas malalim pang dahilan.
Nagiging mas malinaw sa akin
na ang Chaco Canyon ay isang lugar para sa mga ritwal
at hindi lamang nagsimula isang libong taon sa nakaraan,
kundi mas matagal pa,
marahil mula pa noong huling Ice Age.
Sa pagkakaalam mo, gaano na katagal sa nakaraan
ang presensiya ng tao dito sa Chaco Canyon?
Malamang nabalitaan mo kamakailan lang na sa White Sands National Monument...
May mga bakas ng paa na 23,000 taon na.
- At hindi 'yon gano'n kalayo rito. - Hindi.
Kaya malamang na may mga tao na sa Chaco Canyon
siguro mga 10,000 taon bago pa may maitayong anumang gusali.
Sa palagay ko
ilang henerasyon na nilang inoobserbahan 'yong lugar at 'yong kalawakan
- bago sila nagpasyang magtayo. - Oo.
May mga bakas ang Chaco Canyon
ng isang kultura ng mga mahuhusay na astronomer.
Ang matinding pagtutok nila sa mga cycle ng araw, buwan, at mga bituin
at sa napakalawak na kagandahan ng cosmos
ay hindi isang misteryo na sila lang ang mayroon.
Meron nito sa parehong paraan,
gamit ang kaparehong mga simbolismo, art, at pagkakahanay ng mga arkitektura
ang iba pang mga sinaunang kultura sa buong mundo.
Gaya ng eksaktong pagkakaposisyon ng Temple of Mnajdra ng Malta
para masilayan ang mga equinox at mga solstice.
O kung paanong ang axis ng Temple of Karnak sa Egypt
ay natumbok ang pagsikat ng araw ng winter solstice.
O 'yong eksaktong posisyon kung saan ang gitnang tore
ng Angkor Wat sa Cambodia
ay nakahanay sa sumisikat na araw kada may mga equinox.
Parang nagkaroon ng isang pandaigdigang proyektong arkitektura
para gayahin ang pagkakaisa at mga posisyon ng kalawakan
gamit ang mga bantayog sa lupa para ibaba ang langit sa lupa.
Pero gaano na katagal sa nakaraan itong pandaigdigang proyektong ito?
May mga bakas sa isa sa pinakamatagumpay na sibilisasyon ng sinaunang America
na dating naghari sa kasalukuyang Southern Mexico at Central America.
Ang mga Maya.
Para sa akin, ang mga Maya ang isa sa mga nakamamanghang kultura
ng sinaunang mundo
at isang kulturang puno ng misteryo at kontradiksiyon.
Marami sa mga Maya ang naninirahan pa rin ngayon dito
sa napakagandang mga lugar ng Chiapas at ng Yucatán Peninsula.
Dito, bago pa ang mga Inca at kulturang Pueblo ng Chaco,
umunlad ang sibilisasyon ng mga Maya.
Isang kultura na ipinakita ang katalinuhan sa maraming paraan,
lalo na sa mga kahanga-hangang gawang arkitektura.
Napalilibutan ng masukal na kagubatan,
ito ang sagradong kaharian ng mga Maya na Palenque.
Isang napakagandang lugar ng Palenque.
Sa magaganda nitong architecture at engineering,
taglay nito ang mga katangian ng isang lugar ng mga Maya.
Nagtataasang mga pyramid,
isang patyo para sa mga ritwal,
isang malaking palasyo,
at mga templo na puno na mga kamangha-manghang imahe.
Tanyag ang mga Maya sa kanilang pambihirang arkitektura,
sa ginawa nilang mga kahanga-hangang grupo ng mga pyramid,
mga hagdang pyramid, at magaganda nitong disenyo
at mataas na kalidad ng pagkakagawa.
Ipinahihiwatig agad nito ang isang modernong kultura.
Gumugol ng higit isang dekada ang eksperto at gabay na si Mildred Lucas Garcia
para mas maunawaan pa ang Palenque.
Kailan sinimulan ang paggawa rito?
Gaano katagal tinirhan ang lugar na 'to?
Unang tinirhan ang lungsod noong taong 200 BC,
at inabandona noong bandang 900 AD.
Oo.
Pag tinitingnan ko itong lugar, itong malalaking pyramid,
maganda ang pagkakagawa, maganda ang disenyo,
malinaw na gawa ito ng mga dalubhasang tao,
at siguradong meron silang plano sa simula pa lang.
Pero paano nila ito nagawa?
Alam namin na may malalapit na quarry dito.
Kaya nagpasya sila na dito itayo 'yong lungsod
dahil nandito 'yong mga kailangan nila,
nandito 'yong mga limestone,
nandito 'yong tubig,
at magandang lugar ito para pagtayuan ng lungsod.
Pero kung paano nila 'yon itinayo, walang nakakaalam.
- Di namin alam. - Misteryo pa rin.
- Oo.
Bakit gumawa ng mga pyramid ang mga Maya?
Maraming makikitang pyramid dito sa Palenque.
Ang mga pyramid, di lang para sa mga Maya, kundi sa mga sinaunang kultura,
representasyon sila ng mga sagradong bundok.
Dito sa Palenque, nagtayo sila ng malalaking pyramid
bilang mga sagradong bundok.
Malaki ang papel ng mga bundok sa paniniwala ng mga Maya
bilang simbolo ng pinagmulan ng paglikha.
Pero mukhang may iba pang rason sa malawakang konstruksiyon ng mga Maya,
lalo na rito sa Palenque.
Sa Palenque, idinisenyo ang ilan sa mga gusali
alinsunod sa mga obserbasyon sa kalawakan.
Wow.
May tatlong gusali na kilalang Group of the Crosses
na ginamit bilang mga obserbatoryo para sa astronomy.
Oo.
Ang mga gusaling ito ay eksaktong nakasunod sa summer solstice
at sa spring equinox.
Malinaw na may mahuhusay na astronomer ang kasama sa paggawa sa buong complex.
Oo, totoo 'yan.
Pero bakit sila magpapakahirap na isunod ang malalaking estruktura
sa mga solstice at equinox?
Sa mga pagkakaposisyon na ito, isa lang ang malinaw.
Kung gusto mong malaman kung ano talaga ang Palenque,
kailangang tingnan hindi lang ang arkitektura nito,
kundi pati ang kalawakan.
Pumunta ako sa Temple of the Sun
sa isang espesyal na sandali sa isang espesyal na araw,
bukang-liwayway ng spring equinox,
kung kailan eksaktong sisikat ang araw sa silangan at lulubog sa kanluran
na isang pagpapakita ng pagkakaisa ng cosmos.
Dito sa Temple of the Sun,
gagawa ng natatanging palabas ang pagsikat ng araw,
na ipinagdiriwang pa rin ngayon ng lokal na komunidad.
Mahalaga ang spring equinox sa espiritwalidad ng mga Maya.
Narito tayo sa mismong pinakamahalagang lugar.
At masasaksihan ko ito nang personal.
Nagsalin ng Subtitle: Jayran Kempiz