Minsan noong 2005,
nasa Palm Beach Country Club kami ni nanay.
Magandang araw iyon. Naglaro kami ng golf.
At pumunta kami sa itaas ng balkonahe para mananghalian.
Nakaupo na kami. At may isang pares lang ng magkasama roon,
at iyon si Bernie Madoff at kanyang asawa, si Ruth,
at agad nakilala ng nanay.
"Oh, si Bernie."
Lumapit siya at nakipag-usap, "Hi," at ipinakilala ako.
"Si Jeff, anak ko. May account siya sa inyo."
Nakipagkamay ako kay Mr. Madoff.
At ako, parang, nangimi.
Siya ang diyos ng Palm Beach.
Siya ang diyos ng pananalapi.
Bumalik kami sa lamesa,
at ang nanay ko, sa kanyang istilo, sabi,
"Oh, nakakahangang lalaki."
Pero bigla niya nasabi, "May isang bagay nga lang sa kanya."
"Hindi ka tinignan sa mata."
Ang nanay ko naintindihan bago iba.
'Di niya lang napagtagpi-tagpi.
Dahil ang diyos na ito'y demonyo, isang diablo.
Si Bernie Madoff ay naaresto.
Ang nagtatag ng Bernie Madoff Investment Securities.
Siya ay 70 taon.
Siya ay bahagi ng Wall Street.
Si Bernie Madoff, 70 taon, inaresto ng FBI.
Itong dating sikat sa Wall Street di umano, pero ayon sa kanya mismo,
sumira ng buhay, kawanggawa't reputasyon
sa Wall Street at sa buong mundo.
Lakad ng kahihiyan, at panunulak.
'Wag mo ko itulak.
Iniisip ng tao na alam nila ang kwento. Iniisip nila kwento ito ng isang tao,
pero kapag hinawi mo ang kurtina, ito ay higit pa.
Si Bernie Madoff ang nagpatakbo ng pinakamalaking kriminal na negosyo.
Dating financial sociopath, isang serial killer sa pinansiyal.
Siya ay parang tiyuhin ko na.
Isa siya sa talagang gusto ko at pinagkatiwalaan,
at pagkatapos narito ang halimaw na nagkukunwari.
Tiwala. Pandaraya. Purong kasamaan.
Isang daang taon mula ngayon, maaalala ito.
Pinag-uusapan natin ang $64 billion.
Kapag nakita mo ganyan karaming zero,
nakakalula.
Kailangan mo tumapak sa salaminan patungo sa kabilang realidad
kung saan literal walang totoo.
Lahat ay peke. Ang pera ay naglaho.
Nawala.
Ang mawala ang inipon mo buong buhay.
Pero ang mawala mo pati ang bahay, napakasama.
Paano naloko ang napakaraming tao sa mahabang panahon?
Ang nangyari ay pwedeng iwasan,
at napakaraming tao pumayag mangyari ito dahil sa kasakiman.
Tungkol ito sa malalaking bangko. Tungkol ito sa ahensya ng regulasyon.
Tungkol ito sa buong sistema
na buong-buo at labis na nabigo.
Ikaw ay maglalagak ng bilyon sa isang bagay, susuriin mo lahat.
Kahit ang Diyos padalhan ka ng résumé…
suriin ang reperensiya.
Mr. Madoff, ayon sa inyong pag-amin, nagsinungaling ka para kumita.
-Totoo ba? Nagsinungaling ka para kumita. -Oo.
Walang maka-unawa, "Bakit ito ginawa ni Bernie Madoff?"
Meron siyang matagumpay na negosyo na kina-iinggitan ng lahat sa Wall Street.
Lahat sinasabi, "Bakit gagawin ni Bernie Madoff ang pinakamalaking pandaraya?
Wala sa industriyang ito ang nagpapakita ng totoong anyo.
Kung bakit gumagana ito,
dahil… Kailangan mo rin maintindihan ang isang bagay.
Ang isang bagay na lahat sila,
na lahat sa industriya, ay sakim.
ISANG DOCUMENTARY SERIES MULA SA NETFLIX
Sisimulan natin ang balita ngayong gabi sa tinawag na
pinakamalalang krisis sa pinansyal sa modernong panahon.
Tiyak, ang pinakamalaking pinansyal na sakuna ng dekada sa bansa.
Noong 2008, ang ekonomiya ay winawasak.
Ito ay Katapusan na.
Ang Wall Street ay nasa krisis.
Naguguluhan dahil sa masasamang utang sa ari-arian.
Ang mga broker ng sangla ay nagbebenta sa mga taong hindi naman kaya.
Alam ng Wall Street na marami sa kanila walang kwenta,
inayos sila at binenta sa kliyente, kung saan sila sasabog.
Ang naremata sa bansa ay umabot sa 87%.
Ang halaga ng ari-arian sa bansa ngayon taon
ay bababa ng higit kalahating trilyon dolyar.
Nakakalula ito. Lahat ay nawawalan ng tahanan.
Ang stock market bumabagsak.
Bawat araw ay mas malala kaysa dati.
Ang Dow ay bumaba malapit sa 450 puntos.
Umabot na tayo sa 730 o ganito.
Iyan… 'Di pa natin nakita.
Mga trader sa Tokyo nag-alala sa resesyon sa US.
Bawat bangko ay gumuguho.
Sabi ng Lehman Brother ay mag-file ng Chapter 11.
Ang krisis sa pinansiyal ay nagpapa-panic.
Nahaharap tayo sa inaasahang pandaigdigang pagkalusaw.
Ito ay isang-beses-isang-siglong sakuna
na nagiging sanhi ng pagkasira buong sistema,
at si Bernie pa.
Ngayon na naging
pinakamalaking kumplutang Ponzi sa kasaysayan.
Ang pagbagsak mula sa alegasyon laban kay Bernie Madoff
sa pagkakatantong higit sa $50 bilyon ng mga kapitalista nag-akalang sila ay meron
ay basta nalang naglaho.
Ano pakiramdam mo?
Si Bernie Madoff ay inaresto noong Huwebes, Disyembre 11, 2008.
Biyernes ng umaga, mga ahente ng FBI ay nagpakita sa mga opisina niya
sa marangyang Lipstick Building sa silangang bahagi ng New York.
Lumakad kami patungo sa lobby ng Lipstick Building,
at nagmistula itong senaryo mula sa pelikulang Frankenstein,
kung saan may mga galit na mamamayan may hawak na tinidor ng dayami at sulo
na gustong umakyat para patayin ang halimaw.
Kaya ang mga ahente ng FBI ay nagpunta suot ang pang-raid,
at ako ang naunang ahente sa may pinto.
Lahat ng empleyado ay tinipon sa ika-19 na palapag.
Ito ay labis na kaguluhan.
May mga empleyadong umiiyak,
iniisip kung anong nangyayari.
Ang FBI ang nangungunang ahensya sa pag-iimbestiga,
pero may IRS din, Kagawaran ng Paggawa, mga accountant,
at ahensya na nangangasiwa sa industriya ng pautang, SIPC.
Sinimulan nila putulin ang access ng mga tao.
Medyo nagulat ako dahil mukha itong lehitimong negosyo.
Computer kahit saan, mga orasan na nagpapakita ng iba't ibang oras…
Mukha itong lehitimong negosyo sa trading.
Habang isinasagawa ang paghahanap,
pumasok ako sa opisina ni Bernie at nagsimula magka-ideya sa taong ito,
sino siya at kung ano siya.
Sa bandang kaliwa ay mga obra ni Lichtenstein lahat toro ang tema.
Para sa'kin, ang toro ay hindi simbolo ng bull market.
Ito ay kasinungalingan.
At sa tabi mismo ng lamesa niya, may isang modernong art,
ito'y higanteng screw.
Tingin ko ang screw ay malaking "sirain mo" sa mundo.
Ang opisina ay siniguro, hawak namin si Bernie Madoff,
nalaman na marami pera nawawala.
Ang pinakamalaking problema, hindi namin alam paano nangyari.
Marami kang mga empleyado
'di mo alam sino may kasalanan, sino inosente.
Gusto namin malaman ilang tao nabiktima.
Gaano karaming pera nanakaw?
Ano ang sukatan nito?
At gusto namin malaman sino pa ang kasama niya gumagawa.
Sino ang mga sangkot? Ano ang papel ng lahat?
Nasaan ang pera?
Sino ang nakinabang sa krimeng ito?
Dahil hindi ka makapandaraya ng $50 bilyon mala-Ponzi na paraan
at walang nakakaalam tungkol dito.
Kay Bernie Madoff, napakahirap alamin
saan natapos ang totoo at saan nagsimula ang kasinungalingan.
Tignan mo, hindi ko ipinagmamalaking nagawa ko ang ginawa ko.
Napakatagal ko'ng inisip kung bakit ko nagawa ang ginawa ko.
Isang problema ko ay gusto ko laging pagustuhan ang lahat.
Nang magsimula ako magnegosyo, maraming tao naniwala sa'kin.
Ngayon, kumita sila,
at lahat sa industriya inisip na matagumpay ako,
na talaga naman.
Sang-ayon ka ba sa unang pangungusap sa pahina?
Nang eksaktong repleksyon ng negosyo mo?
"Nang simulan ni Madoff negosyo noong 1960…"
-Oo. -"…may mga isang dosena siyang kliyente,
lahat pamilya at kaibigan"? Oo.
Oo, balikan natin ang simula.
Si Bernie Madoff ay anak ng mga Hudyo'ng imigrante.
Ang kanyang mga inapo ay nagmula sa Russia at Poland.
Lumaki siya sa Laurelton, Queens,
sa labas lang ng New York City.
Mahalaga na ilagay ang mga unang taon ni Madoff sa tamang makasaysayang konteksto.
Ang United States at karamihan sa mundo, ay nakibaka
ng pinakahigit noong panahon ng Depression ng '30s,
at pagkatapos giyera ng '40s.
Isang dekada at kalahati ng kaguluhan, ng trauma.
Kaya noong '50s, may pananabik sa katahimikan, kapayapaan, normalidad,
at ang pananabik na iyan ang naging
bagayan ng kultura ng Amerikanong tirahan.
Karamihang Amerikano ay bagong-nagkapera middle-class.
Nangako sila ng halos wala hangganang kapasidad kumunsumo.
At diyan nailipat ng ama ni Bernie ang pamilya,
sa matibay na middle-class Queens.
Ang magulang ni Bernie ay sila Ralph at Sylvia.
Ang nanay niya maybahay.
Ang ama niya kung ano-ano trabaho.
Si Bernie ay karaniwang bata na nag-aral sa pampublikong paaralan.
Medyo kakaiba siyang lalaki. Narinig ko isang kwento.
'Di niya makuha babae na lumabas at makipaglaro,
Kalaunan inalok niya ng 25 sentimo,
at lumabas siya at nakilaro.
Natutunan ni Bernie sa murang edad paano mag-udyok ng tao gamit ang pera.
Sa high school, siya'y dating lifeguard.
Tingin niya sa sarili hindi lang gumagawa ng mabuti,
ngunit isang tagapagtanggol.
"Ako ang lapitang-tao."
At nagbenta siya ng gamit pandilig pandagdag kita.
Gusto niya kumita.
Determinado siya magtagumpay.
Nakilala ni Bernie ang mapapangasawa niya, si Ruth Alpern, sa parti ng kaibigan.
Panahon ng medyas na bobby at paldang poodle.
Ito ay pag-iibigan sa high school.
Si Ruth ay napakatalino.
Nang magtapos siya high school, nagkolehiyo siya,
na kakaiba sa babae noong panahon.
Maganda siya at elegante.
Halatang mula siya sa mas mapera.
Ang kanyang ama, si Saul Alpern, nagpapatakbo ng matagumpay na negosyo,
kaya maswerte siya sa kanya.
Ang ama ni Ruth ay 'di naisip na mabuti siya para rito,
puwedeng mas nakapili siya,
na ang binatilyong ito ay walang mararating sa sarili.
Gusto ng ama niya maging abugado siya,
at siya'y mahusay sa paaralan at nakapasok sa law school.
Isang taon siya roon at tapos hindi na kinaya pa.
Si Bernie Madoff ay nabuhay sa anino ng kabiguan.
Ang pamilya ni Bernie lipos ng kabiguan.
May panahon, ang ama nagnenegosyo.
Lahat sila bumabagsak sa kung anong dahilan.
Sa isang punto, nilagyan ng tax lien tahanan nila.
Sa isang punto, kinailangan ng nanay niya magtrabaho sa lokal na blood bank
para makatulong sa pamilya.
Hindi dapat ganito ang matagumpay na pamilya tumatakbo,
at naikintal iyon kay Madoff
ang ganap na walang tawaran na kailangan para magtagumpay,
para hindi mabigo tulad ng ama niya.
Lahat tayo ay may posibilidad na mabuhay ng mas maganda kaysa dati.
Ang nais niya ay ang mabilis, marangyang tagumpay ng Wall Street.
Wall Street, pinansyal na puso ng bansa.
Sentro ng negosyo at industriya ng Amerikano.
Ito ang panahon sa Wall Street na "mabilis" at "marangya" ang nagpapatakbo.
Ito ang '60s, na uso ang go-go.
Mataas na panganib, mataas na kita.
Mga batang trader, batang manager ng pera bumabaha sa katatapos digmaang pamilihan.
Sa pamumuhunan sa industriya ng bangko,
maipupuhunan natin ang ating ipon, mapapasigla ang mga planta,
at patuloy mabibigyan sarili ng matatag na pag-angat
ng kalakal at serbisyong nais natin.
May pribelehiyo tayong garantiyahan ang kinabukasan ng Amerika.
Ilan linggo pagkatapos ng kasal ni Bernie at Ruth,
nagpasya siya markahan ang teritoryo
sa isang munting lamesa sa accounting firm ng ama ni Ruth.
Nagsimula siya sa $5,000
at pinarehistro niya Bernard L. Madoff Investment Securities, BLMIS, ng 1960.
At si Ruth ay kasama sa negosyo.
Tumulong siya sa administrasyon at nangasiwa sa checkbook.
Si Bernie, mula sa simula, tingin sa sarili mabuting tao
na papasok at haharap sa sistema
at tatalo sa sarili nila laro.
Nagsimula si Bernie mag-trade sa labas.
Sa panahong iyon, ang stock market, sa karamihang mayayaman,
ay ang New York Stock Exchange.
Ngunit may malaking market, na 'di nakikita ng mga investor,
na walang gusali, tinatawag na over-the-counter market.
Ito ay binubuo ng grupo ng mga dealer at trader na may telepono,
iyan na nga.
Ang market na ito ay gawa sa basurahan, pasintabi sa termino,
mga kumpanyang wala sapat na reputasyon,
o labis na maliit, o diretsahang kaduda-duda,
nag-trade sa pink sheets,
over the counter, sa labas ng New York Stock Exchange.
At si Bernie nanindigang handang bumili o magbenta
sa dumaraming hilera ng stock sa over-the-counter stocks.
At wala eksaktong nakakaalam magkano ang presyo ng mga stock na iyon.
Noon walang mga computer. Wala pang Internet.
Walang app.
Literal na, dadamputin ang telepono, tatawagan si Bobby sa Boston,
sasabihin mo, "May 100 shares ako." Sasabihin niya bibili.
Magkakasundo kayo sa presyo sa telepono,
at literal ipadadala mo ang sertipiko.
Ito ang Wild West ng Wall Street.
Ang panganib ay malaki.
Ang potensyal na kita ay malaki.
Kailangan may mala-bakal na lakas loob, kalmado'ng mga ugat
para malayag mo ang market araw at gabi.
Si Bernie meron.
Ito'y matagumpay na negosyo, at mabilis lumago.
Pero sa kabilang banda,
nagsimula niya patakbuhin maliit na negosyo ng pagpayo sa pamumuhunan.
Inisip ni Bernie, "Karagdagan sa over-the-counter,
pwede ko pangasiwaan ang pera ng tao bilang tagapayo sa pamumuhunan.
At dito mo na pangangasiwaan pera ng tao.
Gagawa ka ng pamumuhunan para sa kanila at susubukan kumita sila,
pero kikita ka sa bayad sa halip na komisyon.
Mas malaki ang kita kaysa sa nakabase sa komisyong negosyo.
Lumalabas na ang kanyang biyenan, si Saul Alpern,
ay maraming kliyente na naserbisyuhan sa accounting,
na ini-refer sa kanyang manugang.
Kaya, si Bernie humantong na may 20 hanggang 24 na tao
na nais mamuhunan sa kanya.
Ang porma ng pasimula ng pagpapayo ng Madoff investment
ay medyo kakaiba, at ilalaban ko, na medyo hindi ito ang kaugalian.
Saul Alpern,
sa halip na hayaan si Bernie gumawa indibidual na account sa mga kliyente,
nagdesisyon siyang gawing madali sa manugang.
Pagsasamahin nila lahat ng pera nila
at saka ibibigay kay Bernie pera ipuhunan.
At kapag naireport ni Bernie ang tinubo,
si Saul hahati-hatiin ang tinubo sa mga namuhunan sa grupo.
Isang abogado sana nagsabi kay Saul Alpern, "Hindi pwede."
Iyan ay mahalagang pondo na walang regulasyon.
Lagpas ng 20 accounts,
kailangan mo irehistro sa gobyerno, sa SEC.
Pero hinid rehistrado si Bernie Madoff bilang tagapayo.
Kaya, mula simula,
makikita mo pagkakabahagi na humugis sa karera ni Bernie.
May lehitimo siyang negosyo na pangkalakal sa over-the-counter.
At sa kabilang banda, may pribadong negosyo sa investment advisory
na hindi alam ng karamihan,
na hindi niya talaga pinapatakbo ayon sa tuntunin ng aklat.
Determinado siyang magtagumpay sa Wall Street mula kahit saan, mula sa wala,
at para maiwasan ang kabiguan nakita niya sa mga magulang, at umakyat sa itaas.
Sa kanyang 'di opisyal na negosyo sa advisory,
ipinuhunan ni Bernie ang mga ipon mga kliyente niya sa sapalarang stock.
Kumikita siya ng pera, sumusugal, kumukuha ng napakalaking panganib.
At dumating ang Mayo 1962.
Ang balita ay gawa ng malakas na pagguho sa pagbenta,
ang pagbulusok ng stock
at mahigit $20 bilyon ng pribadong stock ang nawala.
Ang pinakamalaking pagbaba mula 1929.
Biglaan, ang market lumagapak na parang bato,
at ang unang naglahong seguridad
ay ang sapalarang stock na binili ni Bernie para sa pribadong kliyente.
Nabura sila lahat kaagad-agad.
Ang mga kustomer, sa teoretikal, nawalan ng pera.
Ang kabuuang naipuhunan nila ay $30,000.
Nakunsensya ako dahil sa totoo
binili nila stock dahil sinabi ko bilhin nila.
Pero, sa halip na aminin
na isinapanganib niya ang pera nila at nawala lahat,
nagdesisyon na pagtakpan ito.
Kinailangan niya lumapit sa biyenan, kay Saul Alpern, at humiram ng $30,000,
at binayaran niya sila.
Ginamit niya ang $30,000 para mabuo sa account nila,
at saka nagsinungaling tungkol sa nagawa.
Ang resulta ng pagsisinungaling nagmukha siyang matalino.
Nagmukha siyang malaking tagumpay,
isang matalino sa stratehiya ng pagpapalakad
sa pinakapangit na linggo sa stock market ng 1929, na 'di nawalan kahit barya.
Sa sangang-daang iyan, kailangan tanggapin niya maging sinungaling o biguan.
At ang pinili niya ay,
kaya niyang mabuhay na sinungaling
higit na madali kaysa mabuhay na biguan.
Ang buong mundo ay nanonood!
At dumating ang 1970s.
Ang atake patungkol sa North Vietnam ay naungkat.
Gusto nila malaman kung ang pangulo ay manloloko o hindi.
Ang resesyon ay nasa atin.
Ang linya sa gas na 10 hanggang 12 nagkalat.
Ang kasalukuyang dausdos sa ekonomiya ay lalala.
May tumataas na kawalan ng trabaho, tumataas presyo gas, napakabilis tumaas.
May implasyon na nagsimulang lumakas,
na, biglaan, nagdulot ng resesyon.
Ang Wall Street sumailalim sa pinaka madramang pagbabago sa kasaysayan.
Ito ay slow-motion na pagbagsak ng stock.
Sa paglipat ni Bernie sa 1970s,
nagdesisyon siya lumipat ng opisiina sa gusali sa 110 Wall Street,
at ang kanyang lehitimong negosyo naging konserbatibo.
Si Bernie Madoff ay naging tinatawag na market maker.
Kapag bumili ka stock,
bumibili ng 100 shares sa isa doon
sa nagbenta ng 100, 'di talaga iyan nangyayari.
Ang totoo nangyayari
may nasa gitnang tao na talagang bumili na sa 100 shares.
Ang totoong ginagawa mo ay bumili sa nasa gitna,
iyan si Bernie Madoff, siya ang wholesaler.
Mahusay niyang iipunin ang stock,
at saka niya paiikutin at ibebenta kapag may gusto'ng bumili,
at makakakomisyon siya, dalawang pares ng sentimo bawat benta.
Ganyan ang market maker.
Obligasyon nila ay bumili at magbenta ng shares maganda panahon o pangit.
Ang negosyo ni Bernie sa market-making ay lumago
kaya kinuha niya si Peter.
Talagang mapanlikha sila, pinangunahan nila trading sa computer.
Nang dumating ang computer,
radikal na binago nito ang kalakaran sa Wall Street.
Ito ang simula ng bagong panahon, inilunsad ng lakas ng rebolusyon.
Ang computer ay naging mahalaga na binago nito ang sibilisasyon.
Ang mga sumali sa Wall Street,
ayaw nila mag-trade ng 200 shares.
Gusto nilang mag-trade ng 20,000 shares sa normal na araw.
Noong 70s, ang pagbili at pagbenta stocks ay matagal gawin.
Umaabot, kadalasan, ng ilang linggo.
Ang Wall Street kailangan ng tao na kaya mag-trade ng mabilis.
Kailangan iyan ng paggamit ng computer, at sinakyan iyan ni Bernie.
Gamit ang computer sa pag-trade, mapoproseso niya trade sa tatlong araw.
Bago talaga iyan.
Dahil sa napabilis niyang proseso, kaya niya makipagkompetensya
para sa malalaking institusyon ng negosyo sa kanyang operasyon,
at nabigyan siya ng lamang.
Ang galing ni Bernie ay ang pagsasama-sama
sa lahat ng nasa off-the-exchange market, pink sheets, maliliit na negosyo,
hindi kilalang negosyo,
sa isang tinawag na isang computer screen,
na naging NASDAQ at ang NASD.
Ginawa niyang lehitimong negosyo.
Ngayon, ang Apple, Google, Microsoft, ay lahat NASDAQ na kumpanya.
Ang kanyang lehitimong brokerage firm ay napaka matagumpay,
kaya mas lalong naging kakatwa
na pinapatakbo niya itong misteryosong investment advisory na negosyo
na walang nakakaalam, na lumalago rin.
May naririnig kay Bernie at gaano siya kagaling.
Pupunta siya sa Catskills sa tag-araw,
maglilikom ng pera sa mga kaibigan at kapamilya.
Inisip nila sisikat siya.
Nakakatanggap pa rin siya ng referal mula sa ama ng kanyang asawa, Saul Alpern,
at sa paglipas taon, umupa si Saul ng dalawang accountant,
Frank Avellino and Michael Bienes.
Nang magretiro si Saul Alpern noong 1970s, pinalitan ito ng Avellino and Bienes,
o A at B.
Sila Michael Bienes at Frank Avellino ay perpektong pareha sa labas ng langit.
Alam ni Avellino at Bienes
na pinangangasiwaan ni Bernie Madoff ang pera ng pamilya at mga kaibigan.
Pero ng magretiro lang si Saul nakita nila Avellino at Bienes pagkakaperahan.
Para silang bata sa tindahan kendi.
Nagsimula silang bumuo ng isa sa mga unang feeder fund ni Bernie,
pagkolekta ng pera mula sa lahat ng uri ng mamumuhunan,
mga korporasyon, opisina ng pamilya, at departamento ng tiwala, mga indibidwal,
pinagsama-sama ang pera sa pondo
tapos pinadala ang pera sa 'di opisyal na negosyo ni Bernie.
Pinilit nila ang kliyente,
sa mga kaibigan at, mga kamag-anak ng mga kliyente.
Bilang kapalit ng pagpalago ng pera, nagpabayad sila,
at nasimulan nila ang pagpasok ng umaagos na pera
kay Bernie Madoff para pangasiwaan.
Sila Avellino and Bienes, ay 'di hedge fund at Wall Street fund.
'Di rin sila manager ng pera. Sila ay accountant.
At 'di nirehistro ang negosyo sa pamumuhunan, kaya ilegal.
Kumuha sila ng pera sa mga kliyente,
at inilagay sa 'di kilalang tagapamahala na 'di inihayag,
'di man lang sinasabi sa kliyente ang nangyayari sa pera,
at ang manager ay si Bernie Madoff.
Sa katapusan ng 70s, naranasan ni Bernie ang pangarap na tagumpay ng Amerika.
Sila Bernie at Ruth may mga anak, Andrew at Mark.
Siya ay pamilyado, mahal niya talaga ang kanyang pamilya,
at nagawa niya ilipat pamilya niya sa napakagandang tirahan,
sa Roslyn, Long Island, isa sa mas mayamang komunidad sa baybayin.
Nagmayabang pa nga siya sa pag-commute papunta Manhattan sakay ng seaplane
sa halip na magtren o matrapik sa Long Island tulad ng iba.
Tayo ay lumipat mula nangangamba sa pag-asa, kumpiyansa, at oportunidad.
Pamahalaang may mataas na buwis, labis na paggasta, at labis na regulasyon
ay nagdulot ng problema sa pag-andar ng ating free market.
Ang programa sa susunod na apat na taon,
papakawalan na natin ang toro.
Sa pagbukas ng dekada '80,
ang bull market sa America ay mabilis na naging pandaigdigan.
Simula ng globalisasyon. Lahat nais makasali sa stock market,
at ang lehitimong negosyo ni Bernie nagsimulang kumita ng malaki.
Ang Wall Street noong '80s baliw.
Nagkaroon ng labis na pananabik, at kumikita ang mga tao.
Narinig ko may maraming cocaine, maraming inuman,
at maraming nagsasaya at kumakain.
Bawat kumpanya tatanggap.
Nagsimula akong magtrabaho kay Bernie Madoff noong Hulyo ng '85.
Si Bernie may kakaibang misteryo sa kanya.
Ginagalang siya sa Wall Street,
kasali sa Board of Governors ng NASDAQ.
Palagi siya bumibiyahe pa-London at nakikipagpulong.
Papasok niya sa trading room
at bibili, at ang merkado ay tataas.
Magbebenta siya, at bababa merkado,
at nagkaroon siya ng reputasyon na halos alam lahat.
Ang lehitimong kumpanya ni Bernie ay maunlad na negosyo.
Lumipat sila ni Ruth sa isang magandang penthouse apartment sa Manhattan.
Bumili ng bakasyunan sa Montauk. Sumali sa country club.
Bumili ng bangka.
Kay ng tumingin ni Bernie sa mata ng biyenan niya
at sabihin, "Kita mo, matagumpay ako."
Alam mo, nagsimula ako magnegosyo sa $500.
Galing ako sa wala.
Ako ang munting bata mula Queens.
Hindi nag-Harvard at iba pa.
Biglang, alam mo, pagsapit ng '87, naging matagumpay ako.
Mayaman ako.
Malaki ang kinikita namin.
Lumalago, kumukuha pa kami ng mga trader.
Gusto ni Bernie ng mas prestihiyosong gusali,
kaya lumipat kami sa tag-araw ng 1987 sa 885 3rd Avenue,
sa Lipstick Building.
Ito ay kakaibang gusali.
Ang hitsura parang isang lalagyan ng lipstik.
Ang paglipat ni Bernie sa bandang taas tungo sa sikat na gusaling ito
ay magpapabilib ng kapitalista at empleyado.
Bibilib kahit regulator.
Kaya ito ay bahagi ng bagong imahe na itinatayo ni Bernie para sa sarili.
Ang mga opisina ay talagang nakamamangha noong una kaming lumipat.
Sopistikado, high-tech ang hitsura.
Lahat ay mga bintana. Lahat maliwanag na ilaw.
Noong nagsimula akong magtrabaho kay Bernie Madoff noong 1987,
ito ay talagang isang kapaligirang pampamilya,
dahil sila ay napaka family-oriented na mga tao.
Isang magandang kapaligiran, ito'y napaka komportable.
Ito'y napakaligtas.
Halos lahat ng nagtatrabaho doon ay mga kamag-anak,
kaibigan ng mga kamag-anak.
Ang mga anak niya, sina Mark at Andy, nagtatrabaho doon.
Sila Mark at Andy ay mala-Amerikano.
Kahit sino ay maipagmamalaki sila bilang anak.
Nagustuhan ko ang kapatid niyang si Peter, ang compliance officer.
Si Ruth ay may opisina sa kumpanya.
Isa siyang lapitin na tao.
Siya ay isang napakahusay na ina.
Nakita ko sina Bernie at Ruth mahal na mahal mga anak.
Hinahangaan niya si Bernie, at tingin ko siya ang taong pinagkakatiwalaan niya.
Minsan sabi ni Bernie sa'kin, "Si Ruth ay mahusay kasosyo."
At napaka-mapagbigay ni Bernie.
Nagbibigay ng pera sa kawanggawa.
Siya nagbabayad ng pamasahe para sa mga honeymoon
sa lahat ng kanilang empleyado ng magpakasal sila.
Siya ay nasa board ng Yeshiva.
Nakitrabaho sa Special Olympics.
May panahon nagbayad siya sa operasyon.
Dinala ng mga Madoff ang lahat sa Montauk para sa isang bakasyon
kasama ang buong pamilya at pinatuloy sa hotel.
Maglalaro kami ng volleyball.
May totoong salo-salo kami, maraming inuman.
Sumayaw kami, at masaya ito.
Pero may isang panig kay Bernie.
Siya ay maselan sa kanyang hitsura, tungkol sa kanyang paligid.
Lahat ay dapat malinis.
Kung tumingin siya sa trading desk
at may nakita siyang computer monitor na medyo tagilid,
pupuntahan niya at aayusin ito at ililinya.
Kahit na nakaupo ka sa mesa, gamit ito,
aayusin niya habang naglalakad.
'Di pwede may silver picture frame o bagay na 'di itim at kulay abo.
'Di rin pwede ang halaman sa mesa.
Lahat ay dapat pareho.
Habang tumatagal,
naging mas matindi siya.
May araw talaga na mararamdaman mo ang tensyon,
at gusto mo lang layuan siya.
'Di mo alam kung magagalit siya sa'yo.
Anak ng puta. Manahimik ka!
Naalala ko minsan si Bernie sinisigawan ang kapatid niyang si Peter.
Umalis ka sa opisina ko!
Sakit ng tiyan ko.
Tumayo ako at sinabing, "Please tama na."
At aatras si Peter, bully kasi si Bernie.
Ibang side niya iyon.
Sa tingin ko, malamang si Peter medyo natatakot kay Bernie,
tulad ng lahat medyo takot.
Gusto niyang kontrolin ka,
at dahil hindi ka niya inaprubahan
na kaya ka niya kontrolin.
Maaaring magbago si Bernie sa isang segundo.
Nakita ko mga sandali na siya'y napakabait at maalaga,
at mga sandali na siya'y napaka-brutal.
-Ano sa tingin mo ang ginagawa mo? -At patitigilin ka nalang bigla.
Tingin ko maraming katauhan kay Bernie.
Maraming bagay sa kanya.
Napagtanto ko nape-pressure siya.
Ngayong umaga, ang stock market ay biglang bumaba.
Sa silid ng trading sa Wall Street, nagpapanic.
Ang mga order magbenta bumaha mula sa malalaking namumuhunan,
mula sa pribadong namumuhunan, sa mutual funds,
nag-alala sa implasyon, pagtaas ng interes,
bumababang dolyar, at malaking badyet at depisit sa kalakalan.
Lunes, Oktubre 19, 1987,
isa sa mga nakakatakot na araw na naranasan ko.
Nang pumasok ako sa trabaho, at nagbukas ang merkado ng 9:30,
hanggang sa nagsara, ay nagkakagulo.
Sa dalawang oras ng pagbukas,
ang Dow Jones Industrial bumagsak ng 200 puntos.
Hindi kapani-paniwalang aktibidad.
Ito'y nakakabalisa, masasabi ko may takot at panic na nangyayari.
Sa pagbagsak, bawat kumpanya sinusubukang ibenta ang stock.
Marami kaming telepono nagri-ring, binaha kami ng mga order.
Nagsisigawan, nagsusulat kami tiket.
Para lang lugar ng digmaan.
Naalala ko tumawag ang tiyuhin ko, at sinabi niya,
"Tatlo pumasok sa bar…"
Ako parang, "Sam, hindi ngayon, bye" at binaba ko.
Kinailangan namin mapanatli maayos merkado.
Ang market maker ay taong handang bumili
at nagbebenta sa huling paraan.
Kaya kami lang ang bumibili.
Maraming kumpanya 'di sumasagot,
at naalala ko sumisigaw si Bernie,
"Damputin telepono. 'Di tayo ang kumpanyang 'di sumasagot."
Kaya sinasagot namin ang telepono at bumibili kami ng maraming stock.
At ang gawa ko magpindot sa computer, pababa, pababa,
ibinababa ang aking merkado.
Parang hindi na ito aabot sa baba.
Nangibabaw kaguluhan sa New York Stock Exchange sa pagharap
higit kalahating bilyon pagbenta sa Wall Street.
Walang may partikular na dahilan.
May madilim, kababalaghang nangyayari dito.
Tiyak na panic sa pagbebenta.
Panic, talagang panic. Lahat nababaliw na.
Para sa mga broker at trader, ito'y ganap na sakuna.
Maligo sa dugo.
Ang biglaang pagbagsak ay alaala ng malas na araw ng Oktubre 58 taon nakaraan,
ang pagbagsak ng 1929 na nagbadya ng simula ng Great Depression.
Ito'y nakakatakot at nakakadala.
Ito ay nakakawasak.
Ngunit si Bernie ay tila hindi pinagpawisan.
Siya ay relaks talaga at kalmado tungkol dito.
Isa iyon sa nakatulong sa amin upang igalang siya,
dahil pera niya ito.
Pangalan niya nasa pinto, Bernard L. Madoff Investment Securities,
at isa kami sa kumpanya na tumupad sa aming pangako.
Nanatili kaming bukas.
Si Bernie Madoff tuloy ang bili,
kahit na lahat ng mga market maker sa Wall Street,
na may obligasyong bilhin ang mga stock,
kahit pabagsak at kahit mawalan sila ng pera,
iyan ang obligasyon ng market maker. Hindi nila sinasagot ang telepono.
'Di mo sila makontak sa linya. 'Di ka makapagtransaksyon.
Pero pwede sa kanya.
Ang mood ay pagkabigla at 'di makapaniwala.
Sa limang taon, ang dakilang Bull Market ay tila 'di mapigilan.
Napakataas ng kumpiyansa.
Dumating ang buwan ng Oktubre, at dumating ang Black Monday.
'Di malinaw kung magkano pera ni Bernie sa lehitimong negosyo nawala noong '87,
pero ang totoo nakakalamang si Bernie
sa parehong teknolohiya ng komunikasyon at teknolohiya ng trading
upang manatiling bukas ang kumpanya, gumagana, at naglilingkod sa mga customer.
Ito ang nagbigay pansin sa kanya mula SEC, mula sa New York Stock Exchange.
Siya ay tumestigo sa mga pagdinig sa Kongreso,
tumulong siya baguhin ang rule book
para mapanatili ang paggana ng merkado sa krisis tulad ng Black Monday.
Pinag-uusapan ng tao si Bernie Madoff
bilang taong may isang salita, ito'y mapagkakatiwalaan, tapat na lalaki,
at nagpakinang sa reputasyon niya.
Nagsimula magsilbi sa board ng industriya.
Nagsimula siyang imbitahan sa mga talakayan,
at siya ay nahalal sa tatlong termino bilang chairman ng lupon ng NASDAQ.
At sa simula ng '90s pinagkatiwalaan siya, iginagalang na lider ng Wall Street.
Tinamasa ni Bernie ang pagiging "ang lalaki."
Nagustuhan niya ang pedestal na pinaglagyan sa kanya ng tao,
at tingin ko habang natatanggap niya,
lalo niyang nagustuhan ang paggalang na iyon.
Basahin niyo bibig ko,
walang bagong buwis.
Booster, ignition at liftoff.
Ang mga tao nagsusumikap,
gumugugol konti oras sa anak, nagtatrabaho gabi at weekends.
Tignan balitang negosyo ngayon. Rally sa stock ng teknolohiya
tumulong na itaguyod ang blue chips sa rekord.
Nagsimula ako sa kumpanya ni Bernie Madoff sa tantiya ko ito ay 1991.
Si Bernie Madoff ay may napakagandang reputasyon.
"Mahusay na tao si Bernie. Napaka-aktibo sa komunidad."
"Mapagbigay siya," alam mo, "Mapapabuti ka sa kanya."
Panahon ng tumataas na stock sa market.
Ito ay noong ang teknolohiya ay sumambulat.
Nabuo ang Internet.
Mas maraming tao nagstock market.
May website ang Dow Jones.
May mga real-time na numero, gaya ng nakikita sa Wall Street.
Kaya mas maraming negosyo, mas marami customer.
Magandang panahon na makasali sa stock
dahil naging mas mahusay sila sa teknolohiya,
at tumataas ang kita.
Si Madoff ay nasa mga
pagitan ng 5 at 7% ng kabuuang dami sa New York Stock Exchange
na napakalaki para sa maliit na kumpanya.
Hindi ko nakikita na magbabago ito maliban kung talagang humina.
Si Bernie ay nagpapalago ng legal na market-making na negosyo,
at kasabay nito, siya ay tahimik
na nagpapalago ng sikreto niyang negosyo sa pagpapayo,
na itinago sa awtoridad,
na inihiwalay niya sa market-making.
Sa simula, ang naibabalik para sa mga namumuhunan ay 11%,
pero nagbibigay talaga siya ng 15 hanggang 19%.
Siya ay palaging tuloy-tuloy na kumikita.
Ang nagsimula noong kalagitnaan ng '60s bilang maliit, parang,
tulay sa pagnenegosyo mga kakilala
ay lumago at lumago at lumago.
At sina Avellino at Bienes patuloy sa pagpasok ng limpak na pera
sa mga kamay ni Bernie Madoff.
Sila Avellino at Bienes nagpatakbo sa feeder fund
ng napakasikreto, napakatahimik,
hindi kailanman isinulat,
hanggang sa isa sa kanilang mga subcontractor,
na nagtatayo ng likom na puhunan at hinihikayat mga kaibigan at kapamilya,
lumabag sa unang utos ng Avellino at Bienes
at isinulat isang bagay.
Noong 1992, isang broshur ang pumukaw sa atensyon
Securities at Exchange Komisyon.
Ang SEC ay ahensya na pangunahing misyon ay protektahan ang mamumuhunan.
At sa madaling salita sabi sa broshur,
"Nag-aalok kami ng 100% ligtas na pamumuhunan.
Wala kaming natalo na transaksyon sa mahigit 20 taon,
at sa madaling salita walang panganib na trading."
Tinignan ng SEC ang broshur at agad na napagtanto
may mga panganib.
Hindi ka 100% na ligtas mamuhunan sa trading.
Walang ganoon sa trading.
At ang imbestigasyon humantong sa dalawang lalaking ito,
Frank Avellino at Michael Bienes.
Kaya kusa dumating sina Avellino at Bienes sa SEC kasama ang kanilang abogado.
Nais nilang kunin ang testimonya ni Avellino at Bienes na magkasama.
At na ako sa gitna,
at palagay ko nasa kaliwa ko si Bienes, si Avellino sa kanan ko.
At umabot sila sa punto na sinabi nila sa kanila,
"Magkano pera nalikom sa investment?"
Tingin ko inaasahan ng SEC mga lima o 10 milyon o ganoon,
at nagtinginan sila,
at sabi ng isa sa kanila, "Sa tingin ko ito ay
$444 na milyon."
At naisip ko ang mga kawani ng SEC mahuhulog sa kanilang mga upuan.
$444 na milyon mula sa maliliit na investor, napakaraming pera niyan.
Ito'y '90s. Iyan ay maraming pera.
Itinigil nila testimonya.
Sila'y tumakbo para kausapin pinuno ng opisina SEC,
opisina sa New York, at…
"Diyos ko! Ano nangyayari?"
Galit na galit sila.
Ang pinuno ng opisina akala ko aatakihin sa puso.
Naghinala nga ang SEC na may pandaraya na ginagawa,
pero pinaghinalaan nila sila Avellino at Bienes ang may pakana.
At sa gayon si Frank Avellino at Michael Bienes nagpaliwanag na
lahat ng mga desisyon sa trading ay ginagawa ni Bernie Madoff.
Sabi nila, 'Wag kami tingnan, kay Bernie Madoff."
Naghanap ang SEC ng mga dokumento kay Bernie Madoff.
Ang SEC ay nag-imbestiga,
at natakot si Madoff dahil
ito lahat ay daya.
Si Madoff ay hindi namumuhunan sa investment advisory negosyo niya.
Ito ay simpleng pagkuha ng pera tao
at sinasabi ipupuhunan, at hindi naman ginawa.
Sila ay gawa-gawang trade.
Ito ay Ponzi.
Dito, noong 1919, si Charles Ponzi.
Pinatunayan ni Ponzi na kaya niya gawing 50% tubo sa mga investment sa 90 araw,
at ang matatalinong lalaki sumunod.
Nang napatunayan na manloloko si Ponzi…
Ang kahulugan ng Ponzi ay pagkuha pera kay Pedro at ibinibigay kay Pablo.
Sinasabi kay Peter,
"Kukunin ko pera mo, may gagawin ako, iinvest ko,
at ibibigay ko kita,"
pero kinuha pera mo at ibinigay kay Pablo.
At ang prosesong ito tuloy-tuloy,
dahil kailangan ko ng bagong mamumuhunan para bayaran ang mga dating namuhunan,
at walang pag-invest, walang anumang negosyo.
Kaya nang pumasok ang SEC, noong 1992, para imbestigahan sina Avellino at Bienes,
kailangan patunayan ni Madoff na totoo ang trade.
Kaya, nagpagawa kay Frank Dipascali ng pekeng dokumento
gamit makasaysayang impormasyon na ibibigay sa SEC.
Si Frank Dipascali noon ang kanang-kamay ni Madoff.
Siya'y maraming taong kasama.
Siya humawak sa feeder funds,
humawak ng maraming pera.
Si Frank ay isang tunay na lalaki,
at kakaiba ang talino niya.
Pwede mo isali si Frank Dipascali sa pelikula ng manggugulo.
Siya ay working-class na lalaki,
at siya ay talagang tapat.
Si Dipascali ay kumikilos ng may husay sa anumang okasyon.
Sinimulan niya lumikha ng pekeng papeles.
Ito ay dapat na mukhang lehitimong tala ng account, tala ng kalakalan,
mga account statement,
at hindi lang ito papel na maloloko karaniwang tao,
ito dapat ay papel na maloloko ang SEC.
Noong bumisita ang SEC,
ipinakita ni Bernie Madoff mga pineke.
Sila ay naniwalang totoo.
Hindi ko alam kung gaano nila sinuri ang dokumento.
Tingin ko karamihan nasa iniisip.
Ano tsansa na si Bernie Madoff,
o alinman sa kanila, sa ganyan,
ay pepekehin buong bagay?
At noong 1992, isinara ng SEC ang kaso ng walang anumang aksyon,
o anumang imbestigasyon kay Bernie Madoff.
Pero ang ginawa nila ay, sa halip,
pinilit nila sila Avellino at Bienes na talikuran ang kanilang negosyo,
dahil pinapatakbo nila, ang 'di rehistradong kumpanya.
Nagdesisyon ang SEC na, "Ito ay iligal na binuo."
"Dapat kunin lahat ng pera palabas ng tindahan ni Bernie
at ibalik sa mga indibidwal."
Iyon ay $440 na milyon,
at walang ganito si Bernie dahil lahat ng ito ay pandaraya.
Kaya lumapit siya, sa punto iyon,
sa tatlong pinakamalalaki, pinakamatagal niyang investor.
Sila Jeffry Picower, Carl Shapiro, at Norman Levy
ay mga pangunahing indibidwal na investor
sa investment advisory na negosyo ni Bernie.
Sa paglipas taon, pinasaya niya sila sa kanyang mga resulta.
Kaya ngayon ay kinukumbinsi sila ni Bernie para tulungan siya.
Alam man nila ang ginagawa niya,
o tunay na inosente sa mga intensyon niya,
nakapagpalabas sila pera,
at si Bernie nagawa sumulat ng mga tseke
para sa lahat ng kustomer ni Avellino at Bienes.
At hulaan ano nangyari?
Walang may gusto maibalik ang pera. Gusto ang ginagawa niya.
Noong pinasara ng SEC ang Avellino at Bienes,
maraming kliyente ang nagpunta sa Madoff para mag-invest.
Bigla, sabi ni Bernie sa'kin, "Magiging busy."
Sinabi niya, "May nangyari, maraming tatawag,
mag-iinvest ang mga tao."
Karamihan sa mga tao ay mga senior citizen,
marami sa kanila mula sa Florida.
Itong mga balo, parang,
"Sinabi sa akin tumawag. Sabi tumawag ako, at may $15,000 ako gusto i-invest."
Nagpatuloy ito araw-araw.
Nang isara namin ang Avellino at Bienes account,
nakatanggap ako, alam mo, maraming pressure sa mga tao
na umaasang mabuhay sa perang iyon.
Sabi sa akin ng SEC noon,
"Gusto mo pa makipagnegosyo sa mga taong ito,
ayos lang, walang mali sa pakikipagnegosyo sa kanila."
'Di pa rin nagparehistro si Bernie Madoff na advisor.
Nakaligtaan ito ng SEC, at,
nakakalungkot, nakaligtaan nila ang malaking pandaraya sa kasaysayan.
Nagtrabaho ako nang husto sa negosyo ng pagkain.
Pagkatapos ng 20 taon, ibinenta ko at nagretiro.
Ibinenta ng isang milyon.
Kaya namuhunan ako marahil $100,000 kila Avellino at Bienes,
at noong nahuli sila ng SEC,
doon ko unang nalaman na namuhunan sina Avellino at Bienes kay Madoff.
At nang tingnan ng SEC si Madoff, wala nakitang ebidensya ng pandaraya,
kaya naisip ko na direktang mamuhunan sa Madoff.
Nangako siya ng regular na kita,
may average na 9% sa isang taon.
Ito ay nakakaakit.
Ito'y 'di imposibleng pangako, regular lang.
Nagsikap ako.
Sinusundan ko kwento na siya nangunguna sa grupo ng electronic trading.
Siya ang taga-galaw at taga-yugyog.
Ang katotohanang nakita SEC na wala katibayan ng maling gawain, para sa'kin,
paglalagay selyo ng pag-apruba kay Madoff,
kaya nagpadala ako ng $900,000 kay Madoff.
Sa isang iglap, hindi na Avellino at Bienes
naglilikom pera at iaabot kay Bernie.
Ito ay libu-libong tao na nag-aabot pera
sa hindi rehistradong negosyo ni Bernie sa investment.
Ang kanyang pangalan umikot sa sabi-sabi.
Maipapakilala sa country club,
maipapakilala sa'yo itong pilantropong lupon.
Siya ay lalong nakikilala sa mundo ng elitistang manager ng pera.
At silang lahat pareho ng sinasabi.
"Ibigay mo pera mo kay Bernie." 'Di namin alam kung paano pero magic."
Ang hindi rehistradong negosyo ni Madoff
umaakit ng mga bigay mula sa kilalang mga unibersidad ng mga Hudyo,
at pilantropo gaya ni Elie Wiesel, na nakaligtas sa Holocaust,
at syempre, mayayamang pamilya,
kabilang ang pamilya Katz at ang pamilyang Wilpon,
na may-ari ng New York Mets.
At dito kung kailan ang natural na paraan ng Ponzi ay mababago.
Ito ay naiibang sitwasyon na.
Nagawa niyang lokohin ang SEC.
Siya ay nakaligtas sa isang imbestigasyon ng wala pinsala,
kaya lumakas loob niya at pakiramdam niya 'di magagalaw.
Walang limitasyon.
Ang legal na negosyo nagbigay kay Madoff ng kredibilidad na magtagumpay,
at ngayon meron na halos 5,000 kliyente sa pagpapayo sa investment.
Kaya kailangan niyang palawigin ang paraan ng Ponzi.
Kailangan higit na espasyo
para ihiwalay ang Ponzi mula sa lehitimong negosyo.
Kaya umupa siya ng ilang espasyo…
sa ika-17 palapag ng Lipstick Building.
Isang maliit na siksikang opisina kung saan si Frank Dipascali ang hari.
Magulo, makalat, hindi elegante at marangal na tulad sa opisina sa itaas.
Dito lalago ang paraang Ponzi ng mabilisan sa mga darating na taon
sa lumobong pandaraya.
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Jane Bonifer J. Bumangahat