W okolicy roku 2005
byliśmy z mamą w Palm Beach Country Club.
Piękny dzień, graliśmy razem w golfa.
Poszliśmy na lunch na górny taras.
Siedliśmy, a oprócz nas była tam tylko dwójka ludzi.
Bernie Madoff i jego żona Ruth.
Mama od razu powiedziała:
„To Bernie”.
Podeszła do nich, żeby mnie przedstawić.
„To mój syn Jeff. Inwestuje u was”.
Uścisnąłem jego dłoń.
Byłem pod wrażeniem.
Był bogiem Palm Beach.
Był bogiem finansjery.
Wróciliśmy do stolika,
a moja matka powiedziała w swoim stylu:
„Co za cudowny człowiek”.
Potem dodała: „Choć jedna rzecz wydaje się dziwna.
Nigdy nie patrzy w oczy”.
Matka zauważyła to jako pierwsza,
ale nie połączyła faktów.
Ten bóg okazał się diabłem.
Bernie Madoff został aresztowany.
To założyciel firmy Bernie Madoff Investment Securities.
Ma 70 lat i jest ikoną Wall Street
Bernie Madoff, aresztowany przez FBI w wieku 70 lat.
Była ikona Wall Street według własnych zeznań
zrujnowała wiele żyć i reputacji na Wall Street i całym świecie.
Spacer wstydu i przepychanki.
Nie popychaj mnie.
Ludzie myślą, że znają tę historię.
Myślą, że to historia o jednym człowieku,
ale za kulisami działo się znacznie więcej.
Kierował największą organizacją przestępczą
w historii Wall Street.
To finansowy socjopata. Seryjny morderca finansjery.
Był dla mnie jak wuj.
Lubiłem go, ufałem mu.
Okazał się potworem,
który wszystkich okłamywał.
Zaufanie. Zdrada. Czyste zło.
Nawet za sto lat ludzie będą znali tę historię.
Sześćdziesiąt cztery miliardy dolarów.
Tak wiele zer
oszałamia.
Trzeba było przejść na drugą stronę lustra do świata równoległego,
w którym nic nie było prawdziwe.
Same fałszywki. Pieniądze wyparowały.
Zniknęły.
Strata oszczędności życia to jedno,
ale strata domu
jest naprawdę straszna.
Jak mógł tak długo oszukiwać tak wiele osób?
Tego można było uniknąć.
Tak wiele osób pozwoliło na to przez własną chciwość.
Chodzi o duże banki
i organy regulacyjne.
Tu chodzi o cały ekosystem,
który zawiódł w każdym calu.
Gdy pakujesz w coś miliardy, sprawdzasz każdy detal.
Choćby Bóg wysłał ci CV,
sprawdź referencje.
Panie Madoff, przyznał pan, że zarabiał na życie kłamstwem.
- To prawda? - Tak.
Nikt nie wie, czemu Madoff to zrobił.
Miał odnoszącą sukcesy firmę, której zazdrościł mu każdy na Wall Street.
Każdy pytał: „Czemu Madoff popełnił największe oszustwo w dziejach?”.
W tej branży nic nie jest tym, czym się wydaje.
Właśnie na tym się opiera, bo…
Musicie coś zrozumieć.
Każdy z nich,
każdy w tej branży jest chciwy.
MADOFF: POTWÓR Z WALL STREET
Dzisiejsze wydanie zaczynamy od sytuacji nazywanej
najgorszym kryzysem finansowym czasów nowożytnych,
a na pewno największą katastrofą ostatnich dziesięcioleci w USA.
W 2008 gospodarka solidnie obrywała.
To był koniec świata.
Wall Street w kryzysie.
Wszystko sypie się przez złe kredyty hipoteczne.
Brokerzy sprzedawali kredyty ludziom, których nie było na nie stać.
Na Wall Street wiedzieli, że wiele z nich to gówno.
Ładnie je pakowali i sprzedawali klientom, aż w końcu wybuchły.
Przejęcia nieruchomości wzrosły w kraju do zatrważających 87%.
Wartość nieruchomości
może spaść aż o pół biliona dolarów.
W głowie się nie mieści. Wszyscy tracą domy.
Giełda leci na łeb na szyję.
Z dnia na dzień jest coraz gorzej.
Dow Jones spada o 450 punktów.
po raz pierwszy w historii jesteśmy na poziomie ok. 730 punktów.
Maklerzy w Tokio obawiają się amerykańskiej recesji.
Wszystkie banki się sypały.
Lehman Brothers złoży wniosek o upadłość.
Kryzys finansowy dalej powoduje panikę.
Grozi nam kryzys na skalę całego świata.
To był kataklizm stulecia,
który niszczył cały system.
Bernie stał obok.
Przechodzimy do największej piramidy finansowej
w historii Wall Street.
Bernie Madoff usłyszał zarzuty,
a 50 miliardów dolarów, które wpłacili inwestorzy,
po prostu zniknęło.
Jak się pan czuje?
Bernie Madoff został aresztowany w czwartek 11 grudnia 2008.
W piątek rano agenci FBI pojawili się w jego biurach
w bardzo luksusowym Lipstick Building we wschodnim Nowym Jorku.
Gdy weszliśmy do lobby Lipstick Building,
czuliśmy się jak w filmie Frankenstein.
Wściekli mieszkańcy przyszli z pochodniami i widłami,
chcąc wedrzeć się na górę, żeby zabić potwora.
Pojawili się agenci FBI w swoich kurtkach,
a ja wszedłem do środka jako pierwszy.
Pracowników zebrano na 19. piętrze.
Chaos.
Niektórzy pracownicy płakali,
próbując zrozumieć tę sytuację.
FBI prowadziło dochodzenie,
ale razem z nami działała też skarbówka, departament pracy, księgowi
i organ nadzorujący branżę, czyli SIPC.
Zaczęli pozbawiać ludzi dostępu.
Byłem zdziwiony, bo wszystko wyglądało jak normalna firma.
Wszędzie komputery i zegary z różnych stref czasowych…
Wyglądali jak legalnie działający biznes.
W trakcie przeszukania
wszedłem do biura Berniego i zacząłem rozumieć, kim był,
na czym mu zależało.
Po lewej stronie wisiały obrazy Lichtensteina z bykiem.
Moim zdaniem nie symbolizowały hossy.
To był symbol kłamstwa.
Za jego biurkiem stała nowoczesna rzeźba przedstawiająca ogromną śrubę.
Jakby chciał powiedzieć światu: „Ależ was wkręcę”.
Biuro zostało zabezpieczone,
Bernie zamknięty, ale wiemy tylko, że zniknęły pieniądze.
Nie wiedzieliśmy, jak do tego doszło.
Mieliśmy wielu pracowników,
ale kto z nich był winny, a kto nie?
Chcemy wiedzieć, ile osób skrzywdzono.
Ile pieniędzy skradziono?
Jaka była skala procederu?
Chcemy też wiedzieć, kto z nim działał.
Kim byli istotni gracze? Kto miał jaką rolę?
Gdzie są pieniądze? Kto zyskał na tym przestępstwie?
Nie da się zbudować piramidy finansowej wartej 50 miliardów dolarów tak,
żeby nikt nic o niej nie wiedział.
Przy Madoffie ciężko jest stwierdzić,
gdzie kończy się prawda, a zaczyna kłamstwo.
Nie jestem dumny z tego, co zrobiłem.
Godzinami analizowałem swoje zachowanie.
Miałem problem, bo chciałem każdego uszczęśliwić.
Gdy zacząłem robić interesy, ludzie bardzo we mnie wierzyli.
Dużo dla nich zarobiłem,
branża słusznie widziała we mnie człowieka sukcesu.
Panie Madoff, zgadza się pan z pierwszym zdaniem?
Czy adekwatnie opisuje pańską firmę?
„Gdy Madoff otworzył firmę w roku 1960…”
To zdanie.
„…klientami byli członkowie rodziny i przyjaciele”.
Owszem.
Wróćmy do początku.
Bernie Madoff to syn żydowskich imigrantów.
Jego dziadkowie pochodzili z Rosji i Polski.
Dorastał w Laurelton w Queens
pod Nowym Jorkiem.
To bardzo ważne,
by dzieciństwo umieścić w kontekście historycznym.
USA i większość świata
walczyły w latach 30. z wielkim kryzysem.
Potem w latach 40. doszła do tego wojna.
Półtorej dekady niepokojów i traum.
Zanim nadeszły lata 50., wszyscy tęsknili za spokojem i ciszą.
Ta tęsknota przerodziła się
w konformistyczną kulturę amerykańskich przedmieść.
Wielu Amerykanów dołącza do zamożnej klasy średniej.
Mają niemal nieograniczone możliwości konsumpcji.
Właśnie tam przeniósł rodzinę ojciec Berniego,
do ostoi klasy średniej w Queens.
Jego rodzice to Ralph i Sylvia. Mama była gospodynią domową.
Ojciec pracował w wielu miejscach.
Bernie to przeciętny chłopiec, który chodzi do szkoły publicznej.
Był raczej niezręcznym gościem.
Pewnego razu nie mógł namówić dziewczynki, żeby się z nim bawiła.
W końcu zaoferował jej 25 centów,
a ona zgodziła się na zabawę.
W bardzo młodym wieku zrozumiał, że ludzie reagują na pieniądze.
W liceum był ratownikiem.
Widział w sobie dobrego człowieka i obrońcę.
„Jestem niezawodny”.
Na boku handlował zraszaczami ogrodowymi.
Chciał zarabiać,
pragnął sukcesu.
Bernie poznał Ruth Alpern, swoją przyszłą żonę,
na imprezie w piwnicy przyjaciela.
To era skarpetek do kostek i szerokich spódniczek.
Licealna miłość.
Ruth była bardzo inteligentna.
Po liceum poszła na studia,
co nie było wtedy typowe dla kobiety.
Była piękna i elegancka.
Pochodziła z bogatszej rodziny.
Jej ojciec Saul Alpern miał biuro rachunkowe w Nowym Jorku.
Była dla niego stworzona.
Ojciec Ruth uważał, że Bernie nie jest na jej poziomie,
że mogła trafić lepiej.
Mówił, że ten dzieciak nigdy się nie dorobi.
Tata Berniego namawiał go na prawo, bo miał wyniki, żeby dostać się na studia.
Wytrzymał tam rok, ale więcej nie dał rady.
Bernie Madoff żył w cieniu porażki.
Otaczały go niepowodzenia.
Ojciec miał wiele biznesów,
ale każdy z nich upadał.
Musieli zastawić swój dom,
a mama poszła do pracy w stacji krwiodawstwa,
żeby pomóc rodzinie.
Nie tak miała działać odnosząca sukcesy rodzina z przedmieść.
Właśnie wtedy w Madoffie pojawiła się
przemożna potrzeba odniesienia sukcesu.
Wszystko, byle nie być porażką jak ojciec.
Każdy z nas może żyć na lepszym poziomie.
Chciał szybkiego i krzykliwego sukcesu z Wall Street.
Wall Street, finansowe serce kraju.
Ośrodek nerwowy amerykańskich biznesu i przemysłu.
Wall Street identyfikowało się wtedy ze słowami „szybki” i „krzykliwy”.
Lata 60., lata go-go.
Duże ryzyko, duży zysk.
Młodzi ludzie wpadający na powojenny rynek.
Dzięki branży bankowej
możemy inwestować oszczędności, odnawiać fabryki
i korzystać z coraz lepszych usług i dóbr, których wszyscy pragniemy.
Mamy możliwość ręczyć za przyszłość Ameryki.
Parę tygodni po ślubie
Bernie postanowił zadomowić się
przy małym biurku w biurze rachunkowym ojca Ruth.
Zaczął od 5000 dolarów.
W roku 1960 zarejestrował firmę Bernard L. Madoff Investment Securities.
Ruth współtworzyła firmę.
Pomagała przy robocie papierkowej i często wypisywała czeki.
Bernie uważał się za „tego dobrego”.
To on miał zawalczyć z systemem i go pokonać.
Zaczął handlować akcjami w obrocie pozagiełdowym.
Giełda dla większości majętnych Amerykanów
oznaczała giełdę nowojorską.
Większość inwestorów nie widziała ogromnego rynku,
który nie miał budynku, czyli akcji pozagiełdowych.
Tworzyła go
grupka traderów z telefonami.
To wszystko.
Ten rynek był jak kosz na śmieci
pełny firm o kiepskiej reputacji.
Akcje takich małych i niegodnych zaufania firm
drukowano na różowym papierze
i sprzedawano w obrocie pozagiełdowym.
Bernie był gotowy kupować i sprzedawać
ogromną ilość tych akcji.
Nikt nie wiedział, jak dokładnie wyceniano te akcje.
Nie było komputerów ani internetu.
Nie było apki.
Trzeba było zadzwonić do Bobby’ego z Bostonu, żeby przekazać,
że ma się 100 akcji, które on może kupić.
Cenę ustalało się przez telefon,
a papiery wysyłało pocztą.
To był dziki zachód Wall Street.
Ryzyko było ogromne, ale potencjalne zarobki też.
Trzeba było mieć nerwy ze stali i zimną krew w żyłach,
żeby sobie tam radzić.
Bernie je miał.
Firma odniosła sukces i szybko się powiększyła.
Na boku Bernie zaczął prowadzić maleńką firmę doradczą.
Poza obrotem akcjami pozagiełdowymi
chciał też działać jako doradca biznesowy.
Chciał zarządzać oszczędnościami innych,
Inwestować w ich imieniu i pomnażać ich pieniądze,
pobierając honorarium, nie prowizje.
To bardziej opłacalne niż prowizje.
Jego teść Saul Alpern
miał listę klientów,
którym zaczął polecać zięcia.
Bernie miał jakieś 20 albo 24 osoby, które chciały inwestować u niego.
Na początku firma doradcza Madoffa
działa w nietypowy, nieszablonowy sposób.
Saul Alpern nie chciał, żeby zięć zakładał klientom konta indywidualne.
Chciał mu ułatwić życie.
Zebrał pieniądze w jednym miejscu
i przekazał je Berniemu do inwestycji.
Gdy Bernie ogłaszał zyski,
Saul rozdzielał je pomiędzy inwestorów.
Prawnik powiedziałby mu: „Tak nie można”.
To był fundusz powierniczy bez nadzoru prawnego.
Od 20 klientów wzwyż
jesteś zobowiązany do rejestracji firmy w SEC.
Bernie Madoff tego nie zrobił.
Od samego początku
widać pewien rozdźwięk, który kształtował jego karierę.
Miał legalnie działającą firmę, która obracała akcjami,
a poza tym dorabiał sobie w prywatnej firmie doradczej.
Niewiele osób wiedziało,
że ta nie jest prowadzona zgodnie z prawem.
Był zdeterminowany, by z niczego dorobić się na Wall Street.
Chciał uniknąć porażki, którą w drodze na szczyt ponieśli rodzice.
W działającej nieoficjalnie firmie doradczej
Bernie inwestował oszczędności klientów w mocno spekulacyjne papiery.
Zarabiał, ale bardzo ryzykował.
Do maja 1962 roku.
Wielka wyprzedaż pojawia się w nagłówkach,
powodując spadek cen akcji.
Straty przekraczają 20 miliardów dolarów.
To największy spadek od roku 1929.
Rynek nagle poszedł na dno.
Pierwsze papiery, które poszły z dymem
to akcje spekulacyjne, które Bernie kupił dla klientów prywatnych.
Prawie całkiem straciły wartość.
W teorii klienci stracili pieniądze.
Zainwestowali u mnie 30 000 dolarów.
Czułem się winny,
bo kupili te akcje przeze mnie.
Zamiast przyznać,
że podjął ryzyko i stracił pieniądze,
Bernie postanowił pokryć straty.
Musiał pożyczyć od teścia 30 000 dolarów.
Wszystkich spłacił.
Wykorzystał tę kwotę, żeby pokryć straty na ich kontach,
po czym kłamał na ten temat.
Dzięki temu wyszedł na geniusza.
Odniósł wielki sukces,
był genialnym strategiem, który przetrwał
najgorszy tydzień na giełdzie od 1929, nie tracąc przy tym centa.
Wtedy musiał wybrać pomiędzy byciem oszustem a porażką.
Podjął decyzję:
był w stanie żyć jako kłamca,
to było prostsze niż życie z porażką.
Cały świat się wam przygląda!
Potem przyszły lata 70.
Północny Wietnam zaatakowano ze zdwojoną siłą.
Ludzie muszą wiedzieć, czy ich prezydent jest oszustem.
Zbliża się recesja.
Kolejki po paliwo nawet na 12 przecznic.
Gospodarka ma się coraz gorzej.
Rosnące bezrobocie i bardzo wysokie ceny paliwa.
Inflacja nabierała tempa,
co nagle doprowadziło do recesji.
Wall Street przeszła największe zmiany w swojej historii.
Krach giełdowy w zwolnionym tempie.
Bernie wszedł w lata 70.
i postanowił, że przeniesie biuro na Wall Street 110.
Jego firma traderska stawała się coraz bardziej konserwatywna.
Bernie Madoff został tzw. kreatorem rynku.
Gdy kupujesz akcje,
gdy kupujesz od kogoś 100 akcji, tak naprawdę robisz coś innego.
Tak naprawdę idziesz do pośrednika, który kupił tych 100 akcji wcześniej.
Tak naprawdę kupujesz je u pośrednika,
którym właśnie stał się Bernie Madoff.
Trzymał hurtowe ilości akcji
i sprzedawał je zainteresowanym.
Na każdej transakcji zarabiał kilka centów prowizji.
Tak działa kreator rynku.
Ma obowiązek kupować i sprzedawać niezależnie od rynku.
Bycie kreatorem rynku szło tak dobrze, że zatrudnił Petera, swojego brata.
Byli wizjonerami, którzy wprowadzili skomputeryzowany handel akcjami.
Pojawienie się komputera odmieniło sposób działania Wall Street.
To początek nowej epoki zapoczątkowanej przez rewolucyjną siłę.
Komputery są tak istotne, że odmieniły dzieje cywilizacji.
Najwięksi gracze z Wall Street
nie chcieli obracać 200 udziałami.
Chcieli ich mieć 20 000 w zwykły dzień.
W latach 70. sprzedaż i kupno akcji zajmowały dużo czasu.
Zazwyczaj parę tygodni.
Na Wall Street potrzebni byli ludzie, którzy umieją to robić szybko.
To wymagało cyfryzacji, a Bernie szedł właśnie na tej fali.
Dzięki komputerowi transakcja zajmowała mu trzy dni.
To było niesłychane.
Dzięki przyspieszeniu procesu,
jego legalnie działająca firma mogła walczyć o duże kontrakty.
To dało mu przewagę.
Geniusz Berniego polegał na połączeniu rynków spoza giełdy,
na które składały się małe firmy i firmy o kiepskiej reputacji
w jeden ekran na komputerze.
Tym stały się później NASDAQ i NASD.
Zrobił z tego poważną branżę.
Dzisiaj Apple, Google i Microsoft
są firmami z NASDAQ.
Legalnie działająca firma zarabiała krocie,
więc tym dziwniejszy jest fakt,
że na boku prowadził podejrzaną firmę doradczą,
o której wiedziało niewielu, ale która też rosła.
Ludzie słyszeli o nim świetne rzeczy.
Latem jeździł do Catskills
zbierać pieniądze od znajomych i ich rodzin.
Miał być gwiazdą.
Ciągle polecał go ojciec żony, Saul Alpern.
Saul zatrudnił dwóch księgowych:
Franka Avellino i Michaela Bienesa.
Saul Alpern przeszedł na emeryturę w 1970,
a oni zmienili nazwę firmy na Avellino i Bienes,
czyli A&B.
Michael Bienes i Frank Avellino byli idealną parą z piekła rodem.
Obaj wiedzieli,
że Bernie Madoff zarządza pieniędzmi rodziny i przyjaciół Saula.
Gdy Saul przeszedł na emeryturę, Avellino i Bienes wyczuli pieniądze.
Byli jak dzieci w cukierni.
Zaczęli tworzyć jeden z pierwszych funduszy Berniego.
Zbierali wpłaty od przeróżnych inwestorów:
od korporacji, przez firmy rodzinne aż po inwestorów indywidualnych.
Zbierali ich pieniądze
i przekazywali je nieoficjalnej firmie doradczej Berniego.
Wciskali to klientom,
ich znajomym i rodzinom.
Za zebranie funduszy pobierali opłatę,
ale pozwolili Berniemu zarządzać prawdziwą fortuną.
Avellino i Bienes nie mieli funduszu hedgingowego.
Byli księgowymi, nie zarządzali pieniędzmi.
Nie zarejestrowali tej firmy, co jest nielegalne.
Brali pieniądze od klientów
i przekazywali je tajemniczemu doradcy, którego imienia nie zdradzali.
Nie mówili klientom, co się dzieje z ich pieniędzmi,
ani że zarządza nimi Madoff.
Pod koniec lat 70. był ucieleśnieniem amerykańskiego snu.
Miał z Ruth dwóch synów, Andrew i Marka.
Bardzo kochał swoją rodzinę.
Udało mu się wyprowadzić na piękne przedmieścia
do Roslyn na Long Island, jednej z bogatszych okolic na wybrzeżu.
Był rozrzutny, na Manhattan dostawał się samolotem,
a nie pociągiem jak wszyscy inni.
Przeszliśmy z zastoju do nadziei, pewności i szansy.
Rząd wysokich podatków, dużych wydatków i mnóstwa regulacji
rzucał kłody pod nogi wolnego rynku.
Nasz program gospodarczy na te cztery lata
będzie początkiem hossy.
W latach 80.
amerykańska hossa zaczęła stawać się zjawiskiem globalnym.
To był początek globalizacji, każdy chciał być na giełdzie.
Legalny interes Berniego zaczął zarabiać duże pieniądze.
Wall Street było wtedy szalone.
Wszyscy mieli wielkie oczekiwania, ludzie dużo zarabiali.
Podobno wciągali dużo kokainy i dużo pili.
Dużo zakrapianych kolacji.
Wszyscy zatrudniali.
Zaczęłam pracować dla Madoffa w lipcu 1985.
Bernie roztaczał niewiarygodną aurę.
Wall Street go szanowało,
był w zarządzie NASDAQ.
Wiecznie latał do Londynu i chodził na spotkania.
Wchodził na salę,
kupował akcje i wszystko szło w górę.
Jeśli sprzedawał, wszystko spadało.
Miał reputację niemal wszechwiedzącego.
Jego legalna firma radziła sobie niesamowicie.
Razem z Ruth przenieśli się do pięknego penthouse’u na Manhattanie.
Kupił dom letniskowy w Montauk i dołączył do country clubu.
Kupił jacht.
Teraz mógł spojrzeć teściowi w oczy i powiedzieć: „A nie mówiłem?”.
Firmę założyłem, mając 500 dolarów.
Zaczynałem od zera.
Byłem dzieciakiem z Queens.
Nie chodziłem na Harvard.
Nagle był rok 1987, a ja odniosłem sukces.
Byłem bogaty.
Dużo zarabialiśmy.
Rozwijaliśmy się i zatrudnialiśmy.
Bernie chciał biuro w bardziej prestiżowym budynku,
więc latem 1987 roku przenieśliśmy się
do Lipstick Building pod numerem 885 na Trzeciej Alei.
To nietypowe miejsce.
Przypomina trochę tubkę szminki.
Przeprowadzka do tak znanego budynku
zrobiła wrażenie na inwestorach.
Na prawodawcy również.
To była część jego nowego wyrafinowanego wizerunku.
Biura były oszałamiające.
Wyrafinowane i nowoczesne.
Wysokie okna i jasne światło.
Zaczęłam dla niego pracować w 1987.
W firmie panowała rodzinna atmosfera,
bo tym ludziom bardzo zależało na rodzinie.
Atmosfera była przyjemna, komfortowa i bardzo bezpieczna.
Pracowali tam niemal sami krewniacy albo przyjaciele rodziny.
Pracowały tam jego dzieci, Mark i Andy.
Byli amerykańscy do bólu.
Każdy byłby dumny z takich dzieci.
Lubiłam Petera, jego brata. On był kierownikiem ds. zgodności.
Ruth też miała u nas biuro.
Była bardzo ciepłą osobą.
Wspaniała matka.
Widziałam, że bardzo kochali swoje dzieci.
Uwielbiała Berniego. Myślę, że to właśnie jej się zwierzał.
Bernie powiedział mi raz: „Ruth jest wspaniałą partnerką”.
Bernie był bardzo szczodry.
Wspierał organizacje charytatywne,
fundował bilety na podróże poślubne
wszystkim swoim pracownikom.
Zasiadał w radzie Yeshivy,
współpracował z paraolimpiadą.
Raz opłacił kobiecie operację serca.
Na letni weekend zaprosili wszystkich do Montauk
i opłacili hotele dla nich i ich rodzin.
Graliśmy w siatkówkę,
imprezowaliśmy, dużo piliśmy i tańczyliśmy.
Dobrze się bawiliśmy.
Miał też drugą stronę.
Bardzo dbał o swój wygląd i o wygląd swojego otoczenia.
Wszystko miało być idealne.
Jeśli na biurku
zobaczył przekrzywiony monitor,
musiał podejść i go poprawić.
Nawet jeśli ktoś z niego korzystał,
Bernie i tak musiał go poprawić.
Żadnych srebrnych ramek na zdjęcia, wszystko miało być czarno-szare.
Na biurkach nie mogły stać rośliny.
Wszystko musiało być identyczne.
Z czasem
robił się coraz trudniejszy.
Czasem czuło się napięcie
i lepiej było go unikać.
Nikt nie wiedział, kiedy wybuchnie.
Zamknij się, skurwysynu!
Pamiętam, jak krzyczał na swojego brata.
Wypierdalaj z biura!
Aż rozbolał mnie brzuch. Musiałam go poprosić, żeby przestał.
Bernie był dręczycielem.
To była jego druga strona.
Peter chyba trochę bał się Berniego.
Jak każdy.
Chciał kontrolować ludzi,
a nie szanował ich właśnie za to,
że mógł ich kontrolować.
Bernie zmieniał się w sekundę.
Bywał dobry i opiekuńczy,
ale potrafił być też agresorem.
Cholera, co to?
Był w stanie całkiem cię sparaliżować.
Miał wiele odsłon.
Był niejednoznaczny.
Myślałam, że to kwestia presji.
Od samego rana giełda pikuje.
Wall Street przepełnia panika.
Zlecenia sprzedaży od dużych inwestorów,
osób prywatnych i funduszy powierniczych
zmartwionych inflacją, stopami procentowymi, słabnącym dolarem
i wielkim deficytem budżetowym.
Poniedziałek 19 października 1987
to jeden z najstraszniejszych dni w moim życiu.
Przyszłam do pracy, giełda ruszyła o 9.30
i aż do zamknięcia żyliśmy w domu wariatów.
Po dwóch godzinach od otwarcia
Dow Jones Industrial Average spadł o 200 punktów.
Dzieje się tak wiele, to niesamowite.
Istny szał, ale też strach i panika.
Każda firma na Wall Street chciała sprzedawać.
Tak dużo telefonów, zalewały nas kolejne zlecenia.
Wypisywaliśmy zlecenia wśród krzyków.
Jak na froncie.
Zadzwonił do mnie wujek i powiedział:
„Trzech gości wchodzi do baru…”, a ja na to: „Nie teraz. Pa”.
Musieliśmy utrzymać porządek na rynku.
Kreator rynku ma być kupcem i sprzedawcą ostatniej szansy.
Tylko my kupowaliśmy.
Wiele firm nie odbierało telefonów.
Pamiętam, jak Bernie krzyczał:
„Podnieś słuchawkę! Nie będziemy firmą, która nie odbiera!”.
Kupowaliśmy całe mnóstwo akcji.
Ciągle klikałam na ekranie to samo,
cały czas zmniejszałam cenę.
Nikt nie sądził, że to się kiedyś skończy.
Szaleństwo na Nowojorskiej Giełdzie Papierów Wartościowych,
którą zalało ponad pół miliarda zleceń sprzedaży.
Nikt nie ma jednego powodu.
Mamy tu do czynienia z mroczną psychologią.
Paniczna wyprzedaż.
Wszyscy wariują i panikują.
Dla brokerów i traderów jest to absolutne katastrofa.
Rzeźnia.
Nagłe załamanie przypomniało wszystkim październik sprzed 58 lat.
Krach z 1929 zwiastował początek wielkiego kryzysu.
To było straszne i przytłaczające.
Byliśmy zrozpaczeni.
Bernie nie wydawał się tym przejmować.
Był bardzo spokojny i opanowany.
Między innymi dlatego tak go szanowaliśmy, bo to przecież jego pieniądze.
To była jego firma, Bernard L. Madoff Investment Securities.
Jako jedni z nielicznych dotrzymaliśmy zobowiązań.
Nie zamknęliśmy.
Bernie Madoff dalej kupował
w odróżnieniu od innych kreatorów rynku z Wall Street.
Kreator zobligował się do kupowania nawet w takich warunkach.
Kreator ma działać bez względu na straty, ale nikt nie odbierał telefonów.
Do nich nie dało się dodzwonić, żeby dobić targu, a Bernie ciągle działał.
Wszyscy na Wall Street są w szoku.
Przez pięć lat wydawało się, że hossa nigdy się nie skończy.
Wszyscy byli bardzo pewni.
Potem przyszedł październik, a wraz z nim czarny poniedziałek.
Nie mamy pewności, ile pieniędzy straciła legalna firma Berniego w 1987,
ale faktem jest, że technologicznie Bernie był w awangardzie,
dzięki czemu nie musiał zamykać firmy, mógł dalej obsługiwać klientów.
Wtedy doceniła go Komisja Papierów Wartościowych i Giełd.
Zeznawał przed kongresem
i pomógł przy pisaniu nowych zasad,
które miały pomóc w działaniu giełdy przy okazji podobnego kryzysu.
Ludzie mówili, że Bernie jest lojalny i godny zaufania.
Właśnie wtedy zbudował swoją reputację.
Zaczął pojawiać się w radach nadzorczych,
zapraszano go do rozmów dotyczących nowych przepisów
i trzykrotnie wygrał wybory na prezesa NASDAQ.
Na początku lat 90. był bardzo szanowany na Wall Street.
Bernie uwielbiał być „kimś”.
Lubił fakt, że się go wywyższa.
Wygląda na to, że coraz bardziej się tym cieszył.
Czytajcie z ruchu warg:
żadnych nowych podatków!
Zapłon silników i start.
Ludzie pracują coraz ciężej,
spędzają coraz mniej czasu z dziećmi, bo pracują wieczorami.
Wiadomości gospodarcze na rano.
Zainteresowanie akcjami firm technologicznych
zbliża ich wyceny do rekordu.
Zacząłem pracę u Berniego Madoffa bodaj w 1991.
Bernie Madoff miał doskonałą reputację.
„Bernie to wspaniały facet, pomaga społeczności
i jest bardzo szczodry, warto dla niego pracować”.
To był okres hossy.
Właśnie rozpoczął się boom technologiczny.
Powstał internet, coraz więcej osób wchodziło na giełdę.
Dow Jones ma stronę.
Na żywo oglądamy te same liczby, na które patrzą teraz traderzy.
Mieliśmy coraz więcej klientów.
To był świetny moment dla branży,
bo dzięki technologii stała się bardziej wydajna.
Zyski wystrzeliły.
Madoff zarabiał
nawet siedem procent całej nowojorskiej giełdy.
To ogromna liczba dla małej firmy.
W krótkim okresie to się nie zmieni, chyba że rynek się uspokoi.
Bernie rozwija się jako kreator rynku,
ale równocześnie po cichu
rozwijał firmę doradczą,
którą trzymał pod ladą
i wyraźnie oddzielał od głównego interesu.
Na początku inwestorzy mogli liczyć na 11% zwrotu,
ale tak naprawdę dawał nawet 15 albo 19.
Zawsze był na plusie.
Gdy zaczynał w latach 60., można śmiało powiedzieć,
że służył poradą przy brydżu,
ale potem stale się rozwijał.
Avellino i Bienes bez przerwy dostarczali całe mnóstwo pieniędzy Berniemu Madoffowi.
Avellino i Bienes prowadzili swój fundusz po kryjomu.
Nigdy niczego nie spisywali do czasu, aż w końcu jeden z ich podwykonawców,
który zbierał inwestycje i zachęcał do wejścia kolejnych ludzi,
złamał pierwsze przykazanie A&B i postanowił coś udokumentować.
W 1992 ktoś w SEC zwrócił uwagę na jedną z ich broszur.
SEC to organ nadzorczy, którego zadaniem jest ochrona inwestorów.
W broszurze twierdzili,
że oferują w pełni bezpieczną inwestycję.
Twierdzili, że od ponad 20 lat nie zanotowali straty
i oferują pozbawiony ryzyka obrót akcjami.
SEC od razu zauważyła cały szereg sygnałów ostrzegawczych.
Obrót akcjami nie może być zupełnie pozbawiony ryzyka.
Coś takiego nie istnieje.
W toku śledztwa dotarli do tej dwójki: Franka Avellino i Michaela Bienesa.
Avellino i Bienes z własnej woli przyszli do SEC ze swoim prawnikiem.
Chcieli, żeby Avellino i Bienes zeznawali razem.
Siedziałem pomiędzy nimi.
Bienes był po mojej lewej, a Avellino po prawej.
W końcu usłyszeli pytanie, jakimi kwotami obraca ich firma.
SEC spodziewała się pięciu albo dziesięciu milionów.
Panowie spojrzeli na siebie
i jeden z nich powiedział: „To chyba jakieś 444 miliony dolarów”.
Myślałem, że ludzie z SEC pospadają z krzeseł.
Mała firma zbierająca 444 miliony? To ogromna kwota.
To początek lat 90. To duża kwota.
Przerwali spotkanie,
żeby pobiec do szefa nowojorskiego oddziału.
Pytali sami siebie, o co tu chodzi.
Byli wściekli.
Myślałem, że szef biura będzie miał zawał.
SEC podejrzewała oszustwo,
ale ich zdaniem za wszystkim stali Avellino i Bienes.
Potem Avellino i Bienes wyjaśnili,
że wszystkie decyzje dotyczące inwestycji podejmuje Bernie Madoff.
Mówili im: „Nie patrzcie na nas tylko na Madoffa”.
SEC poprosiła Madoffa o dokumenty.
SEC zaczęła węszyć,
więc Madoff się przestraszył,
bo to był przekręt.
Madoff nie inwestował, zajmując się doradztwem inwestycyjnym.
Po prostu brał od ludzi pieniądze,
mówił, że je zainwestuje, po czym tego nie robił.
Nie wykonywał transakcji.
To była piramida.
Oto Charles Ponzi w roku 1919.
Ponzi twierdzi, że jego inwestycje w 90 dni przyniosą 50% zysku.
Słuchają go mądrzy ludzie,
ale gdy rząd udowodni mu oszustwo…
Definicja piramidy finansowej? Spłacanie Paula pieniędzmi Petera.
Mówisz Peterowi,
że zainwestujesz jego pieniądze, po czym oddasz mu zyski,
ale naprawdę spłacasz Paula.
I tak w kółko,
bo potrzebuję nowych inwestorów, żeby spłacić tych starych.
Nikt nie inwestuje ani grosza.
Gdy SEC zaczęła sprawdzać firmę Avellino i Bienesa,
Madoff musiał udowodnić, że naprawdę inwestował.
Poprosił Franka DiPascaliego, by ten sfałszował dokumenty
na podstawie danych historycznych i przekazał je SEC.
DiPascali był jego prawą ręką.
Pracował dla niego od lat.
Zajmował się wpływami,
operował dużymi kwotami.
Frank to klasyczny facet,
bardzo bystry człowiek.
Z łatwością odnalazłby się na planie filmu gangsterskiego.
To facet z klasy robotniczej,
był szalenie lojalny.
DiPascali stanął na wysokości zadania, spisał się spektakularnie.
Stworzył fałszywe tropy.
Wszystko musiało dobrze wyglądać: konta, potwierdzenia transakcji,
wyciągi bankowe.
To nie miało zmylić byle kogo,
musiał oszukać SEC.
SEC przyszła z wizytą,
a Madoff pokazał im te fałszywki.
Uwierzyli w nie.
Nie wiem, jak dokładnie je analizowali, ale zapewne to kwestia nastawienia.
Jakie były szanse na to, że Madoff
albo którykolwiek z nich wszystko fałszuje?
W 1992 SEC zamknęła sprawę, nie podejmując dalszych czynności.
Nie prześwietlili Madoffa.
Zamiast tego
zmusili Avellino i Bienesa do zamknięcia firmy,
która działała bez rejestracji.
SEC powiedziała: „Struktura firmy jest nielegalna.
Macie wyciągnąć pieniądze od Berniego
i zwrócić je inwestorom”.
Mówimy o 440 milionach dolarów.
Bernie ich nie miał, to wszystko przekręt.
Na tym etapie
zwrócił się do trzech inwestorów, którzy byli z nim najdłużej.
Jeffry Picower, Carl Shapiro i Norman Levy
stanowili inwestycyjny fundament
dla firmy doradczej Berniego.
Jego wyniki bardzo długo ich zadowalały.
Teraz przekonał ich, żeby mu pomogli.
Może wiedzieli, co kombinuje,
a może naprawdę nie zdawali sobie sprawy.
Tak czy siak, dali mu pieniądze, więc Bernie był w stanie spłacić
wszystkich klientów Avellino i Bienesa.
I wiecie co?
Nikt nie chciał pieniędzy. Uwielbiali Berniego i jego metody.
SEC zamknęła firmę Avellino i Bienesa,
a wielu ich klientów zgłosiło się do Madoffa osobiście.
Nagle Bernie powiedział: „Będziemy bardzo zajęci.
Będzie do nas dzwoniło wiele osób, każdy będzie chciał inwestować”.
Wiele starszych osób,
wiele z nich z Florydy.
Wdowy mówiły:
„Miałam tu zadzwonić, żeby zainwestować 15 000 dolarów”.
To się ciągnęło dniami.
Gdy zamknęliśmy konta Avellino i Bienesa,
wiele osób zaczęło naciskać,
bo potrzebowali tych pieniędzy do życia.
SEC powiedziała mi wtedy:
„Dalej chcesz robić z nimi interesy?
W porządku, masz do tego prawo”.
Ciągle nie został doradcą inwestycyjnym,
ale SEC to przeoczyła.
Niestety przeoczyła też największe oszustwo w dziejach.
Ciężko pracowałem, prowadząc firmę spożywczą.
Po 20 latach sprzedałem ją za 1 000 000 dolarów.
Zainwestowałem u Avellino i Bienesa jakieś 100 000 dolarów.
Gdy zamknęła ich SEC,
dowiedziałem się, że inwestowali u Madoffa.
SEC sprawdziła Madoffa
i nic nie znaleźli.
Dostrzegłem szansę na bezpośrednią inwestycję.
Obiecywał stały zysk na poziomie dziewięciu procent rocznie.
Bardzo atrakcyjna oferta.
Żadnej przesady, po prostu stabilny zysk.
Sprawdziłem go,
wiedziałem, że jako jeden z pierwszych wszedł w elektroniczne transakcje.
Ponoć potrafił namieszać na rynku.
SEC nic na niego nie znalazła, co w moim mniemaniu
było znakiem jakości dla Madoffa.
Przelałem mu 900 000 dolarów.
Nagle to nie Avellino i Bienes
przekazują pieniądze Berniemu.
Tysiące ludzi przekazywało pieniądze
jego niezarejestrowanej firmie doradczej.
Ludzie dowiadywali się o nim pocztą pantoflową.
Ktoś mówił o nim w country clubie,
ktoś inny na spotkaniu filantropów.
Był coraz bardziej znany w świecie najlepszych doradców.
Każdy powtarzał:
„Daj pieniądze Berniemu.
Nie wiem, jak to robi. To magia”.
Jego niezarejestrowana firma doradcza
dostała pieniądze od znanych żydowskich uniwersytetów
i od takich filantropów jak Elie Wiesel.
Do tego bardzo bogate rodziny
jak na przykład Katzowie i Wilponowie,
czyli właściciele Metsów.
Struktura piramidy musiała się zmienić. Wszystko wyglądało inaczej.
Oszukał SEC.
Wyszedł ze śledztwa bez szwanku,
więc poczuł się pewniej, uznał, że jest nietykalny.
Mógł wszystko.
Jego legalna firma traderska dawała mu wiarygodność.
Firma doradcza miała około 5000 klientów.
Musiał powiększyć piramidę.
Potrzebował przestrzeni,
żeby odseparować ją od legalnie działającego interesu.
Podnajął biura
na 17. piętrze Lipstick Building.
W tych zatłoczonych pomieszczeniach rządził Frank DiPascali.
Rozgardiasz i bałagan odróżniały je od eleganckiej góry.
To tu piramida finansowa rosła wykładniczo,
aż stała się oszustwem na sterydach.
Napisy: Jędrzej Kogut