Sanırım 2005 yılıydı.
Annemle birlikte Beach Golf Kulübü'ndeydim.
Çok güzel bir gündü. Golf oynadık.
Öğle yemeğimizi yemek için balkona çıktık.
Oturuyorduk. Orada sadece iki kişi vardı.
Bernie Madoff ve eşi Ruth.
Annem hemen fark etti.
"Bu Bernie" dedi.
Gidip konuşmaya başladı. Selamlaştık. Beni tanıştırdı.
"Bu oğlum Jeff. Sizde hesabı var."
Bay Madoff'un elini sıktım.
Ona hayranlık duyuyordum.
Kendisi Palm Beach'in kralıydı.
Finans kralıydı.
Masaya döndük.
Annem kendi tarzıyla şöyle dedi.
"Ne harika bir adam.
Ama şöyle bir özelliği var.
Kimsenin gözünün içine bakmıyor."
Annem bunu herkesten önce anladı. Sadece tüm parçaları birleştiremedi.
Bu kral aslında tam bir şeytandı.
Bernie Madoff tutuklandı.
Bernie Madoff Yatırım'ın kurucusu.
70 yaşında. Wall Street'in demirbaşlarından biri.
70 yaşındaki Bernie Madoff FBI tarafından tutuklandı.
Wall Street'in eski sembollerinden biri
Wall Street ve tüm dünyada birçok hayatı, vakfı ve itibarı yok etti.
Bunlar iddia olsa da kendisi de kabul etti.
Utanç yürüyüşü ve itip kakma.
Beni itme.
İnsanlar bu olayı bildiğini sanıyor.
Bunu bir adamla ilgili bir olay sanıyor
ama perdeyi kaldırdığımızda çok daha fazlası var.
Bernie Madoff, Wall Street tarihindeki en büyük suç örgütünü yönetti.
Finans alanında sosyopat, seri katildi.
Benim için bir amca gibiydi.
Gerçekten sevdiğim ve güvendiğim biriydi
ama aslında bir yalanı yaşayan bir canavarmış.
Güven. İhanet. Tam bir şeytan.
100 yıl sonra bile insanlar bu hikâyeyi hatırlayacak.
64 milyar dolardan bahsediyoruz.
Bu kadar çok sıfır görmek insanın kafasını karıştırıyor.
Aynanın içinden
aslında hiçbir şeyin gerçek olmadığı bu alternatif gerçeğe geçmek gerekiyordu.
Her şey yalandı. Para buhar olmuştu.
Kaybolmuştu.
Birikimlerinizi kaybetmek hadi neyse de ama üstüne evinizi kaybetmek korkunç.
Bu kadar uzun süre bu kadar çok insan nasıl kandırılır?
Olanları önlemek mümkündü.
Birçok insan açgözlülük yüzünden buna imkân sağladı.
Büyük bankalar, düzenleyici kurumlar,
tüm ekosistem tamamen çuvalladı.
Tamamen başarısız oldu.
Bir şeye milyarlar yatırıyorsanız her şeyi kontrol edin.
Tanrı size bir öz geçmiş yollasa bile
referanslarına bakın.
Bay Madoff, geçinmek için yalan söylediğinizi itiraf ettiniz.
-Bu doğru mu? Yalan söylediniz. -Evet.
Bernie Madoff'un bunu neden yaptığını anlayan yok.
Wall Street'teki herkesi kıskandıran çok başarılı bir işi vardı.
Herkes şunu diyordu.
"Tarihin en büyük dolandırıcılığını neden yaptı?"
Bu sektörde hiçbir şey göründüğü gibi değildir.
Sektör böyle işliyor çünkü…
Bir şeyi anlamalısınız.
Herkesin ortak bir yanı var. Sektördeki herkes açgözlü.
NETFLIX BELGESEL DİZİSİ
Modern zamanlardaki en kötü mali krizinin yayınına başlıyoruz.
Bu, son dönemde ülkede yaşanan en büyük mali felaket.
2008'de ekonomi çok küçüldü.
Kıyamet gelmişti.
Wall Street bu sabah krizde.
Sorunlu konut kredileri yüzünden bir karmaşa yaşanıyor.
Tutsat komisyoncuları ödeme gücü olmayanlara tutsat satıyordu.
Wall Street çoğu kredinin sorunlu olduğunu biliyordu.
Bunları allayıp pullayıp müşterilerine sattı. Müşterileri battı.
Ülkedeki icra satışları tam yüzde 87 arttı.
Ülkedeki konutların değeri bu yıl 500 milyar dolar düşebilir.
Acayip bir durumdu. Herkes evini kaybediyordu.
Borsa çöküyordu.
Her gün, bir önceki günden daha kötüydü.
Dow yaklaşık 450 puan düştü.
730'a düştük.
Bunu ilk kez görüyoruz.
Tokyo'daki borsacıların korkusu ABD'deki durgunluğun yayılması.
Her banka çöküyordu.
Lehman Brothers iflas başvurusu yapacağını açıkladı.
Mali kriz, paniğe sebep olmayı sürdürüyor.
Küresel çöküş ihtimaliyle karşı karşıyayız.
100 yılda bir görülecek yıkıcı bir olaydı.
Tüm sisteme zarar veriyordu. Bir de Bernie olayı vardı.
Wall Street tarihindeki en büyük Ponzi sistemine geçiyoruz.
Bernie Madoff'la ilgili iddialarda
yatırımcıların var olduğunu sandığı 50 milyar doların kayıp olduğu anlaşıldı.
Ne düşünüyorsunuz?
Bernie Madoff 11 Aralık Perşembe, 2008'de tutuklandı.
FBI ajanları cuma sabahı Madoff'un ofisine baskın yaptı.
Ofisi New York'un doğu yakasındaki lüks Lipstick Binası'ndaydı.
Lipstick Binası'nın lobisine girdik.
Frankenstein filminden bir sahneye çok benziyordu.
Öfkeli köylüler ellerinde yaba ve meşaleler taşıyordu.
Yukarı çıkıp canavarı öldürmek istiyorlardı.
FBI ajanları baskın kıyafetleriyle geldi.
Kapıdan ilk giren ajan bendim.
19. kattaki tüm çalışanlar toplandı.
Tam bir kaos vardı.
Ne olduğunu anlamaya çalışan, ağlayan birçok çalışan vardı.
FBI soruşturmayı yürüten ana kurumdu
ama Gelirler İdaresi, Çalışma Bakanlığı, muhasebeciler,
komisyonculuk sektörünü denetleyen SIPC de soruşturmada yer aldı.
İnsanların erişimini kaldırıyorlardı.
Biraz şaşırdım çünkü meşru bir işe benziyordu.
Her yerde saatler vardı. Farklı zaman dilimlerini gösteriyordu.
Meşru bir ticari işletmeye benziyordu.
Arama yaparken Bernie'nin ofisine girdim.
Nasıl biri olduğunu, ne istediğini anlamaya başladım.
Solda tamamı boğa motifli Lichtenstein eserleri vardı.
Bana göre boğa, boğa piyasasını temsil etmiyordu.
Yalanı temsil ediyordu.
Masasının arkasında çok modern bir sanat eseri vardı.
Dev bir boynuzdu.
Bu boynuz aslında tüm dünyaya "canınız cehenneme" diyordu.
Ofis emniyete alındı. Bernie Madoff gözaltındaydı.
Çok miktarda para kayıptı.
En büyük sorun şuydu. Olayın nasıl gerçekleştiğini bilmiyorduk.
Bir sürü çalışan vardı.
Kimin suçlu, kimin masum olduğunu bilmiyorduk.
Kaç mağdur olduğunu bilmek istiyorduk.
Ne kadar para çalınmıştı?
Bu işin büyüklüğü neydi?
Bu işi başka kimlerle yaptığını da bilmek istiyorduk.
Bu işte kimlerin parmağı vardı? Herkesin rolü neydi?
Para neredeydi?
Bu suçtan kim çıkar sağladı?
50 milyar dolarlık bir Ponzi sistemi söz konusu olunca
bunu başkalarının bilmemesine imkân yok.
Bernie Madoff konusunda
nerede gerçeğin bittiğini, nerede yalanın başladığını çözmek güçtü.
Bakın, yaptıklarımla gurur duymuyorum.
Saatlerce düşünüp bunu niye yaptığımı anlamaya çalıştım.
Şöyle bir sorunum vardı. Herkesi memnun etmeye çalıştım.
İş yapmaya başladığımda insanlar bana çok güvendi.
Onlara çok kazandırdım.
Sektördeki herkes beni müthiş başarılı gördü.
Öyleydim de.
Yedinci sayfadaki ilk cümleye katılıyor musunuz Bay Madoff?
İşinizin doğru tanımı bu mu?
"Madoff 1960'da perakende işine başladı…"
-Evet. -"…ve birçok müşterisi vardı.
Hepsi akraba ve arkadaşlardı." Evet.
O hâlde başa dönelim.
Bernie Madoff Yahudi göçmenlerinin oğluydu.
Dedeleri Rusya ve Polonya'dan gelmiş.
New York'un dışında, Laurelton, Queens'te büyümüş.
Madoff'un ilk yıllarını doğru bir tarihî bağlama oturtmak önemli.
30'lardaki korkunç Büyük Buhran döneminde
ABD ve dünyanın büyük kısmı çok zorluk yaşıyordu.
Sonra 40'larda savaş çıktı.
Çalkantı ve travmalarla dolu 15 yıl.
50'li yıllara gelindiğinde huzur, barış ve normallik talebi vardı
ve bu talep, Amerika varoşlarındaki konformist kültür oldu.
Amerikalıların çoğu parayı yeni bulan orta sınıfa geçiyor.
Neredeyse sınırsız tüketim vadediyorlar.
Bernie'nin babası o dönemde aileyi
sağlam orta sınıf olan Queens'e taşıdı.
Bernie'nin anne babası Ralph ve Slyvia'ydı.
Annesi ev hanımıydı.
Babası gündelik işlerde çalışırdı.
Bernie devlet okuluna giden ortalama bir çocuktu.
Tuhaf bir adamdı. Onunla ilgili bir hikâye duydum.
Bir kızı dışarı çıkıp oyun oynamaya ikna edememiş.
Sonunda kıza 25 sent önermiş. Kız da çıkıp onunla oynamış.
Bernie çok ufak bir yaşta insanları parayla motive etmeyi öğrenmiş.
Lisede cankurtarandı.
Kendini sadece iyilik yapan biri değil, aynı zamanda koruyucu olarak görürdü.
"Başvurulacak adam benim."
Ek iş olarak da çim sulama ekipmanları satıyordu.
Para kazanmak istiyordu. Başarılı olmakta kararlıydı.
Bernie müstakbel eşi Ruth Alpern'le bir dostunun bodrum partisinde tanıştı.
Kısa çorap, poodle etek dönemiydi.
Güzel bir lise aşkıydı.
Ruth çok akıllıydı.
Liseden mezun olunca üniversiteye gitti. O dönemin kadınları bunu pek yapmazdı.
Güzel ve zarifti.
Elbette daha varlıklıydı.
Babası Saul Alpern'ün New York'ta başarılı bir muhasebe şirketi vardı.
Kaçırılmayacak bir adaydı.
Ruth'un babası Bernie'yi kızına yakıştıramadı.
Daha iyisini bulabileceğini, Bernie'nin başarılı olamayacağını düşündü.
Babası Bernie'nin avukat olmasını istedi.
Bernie lisede hukuk fakültesine girecek kadar iyiydi.
Hukuk fakültesinde bir yıl okudu. Sonra da bıraktı.
Bernie Madoff başarısızlığın gölgesinde yaşıyordu.
Bernie'nin ailesinde başarısızlık eksik olmazdı.
Babasının birçok işi oldu.
Hepsi öyle veya böyle battı.
Evlerine vergi alacağı yüzünden temlik konuldu.
Ailenin geçinmesine yardım etmek için
annesi bir ara yerel bir kan bankasında çalıştı.
Başarılı ve şehirli ailelerin hayatı böyle olmamalıydı.
Madoff'un zihnine şu kazınmıştı.
Babası gibi fiyasko olmayacaktı. Kesinlikle çok başarılı olacaktı.
Babası gibi başarısız olmayacaktı.
Herkesin şimdikinden daha iyi yaşaması çok mümkün.
Wall Street'in hızlı, göz alıcı başarısı olmak istiyordu.
Wall Street ülkenin finans merkezi.
Amerika'daki ticaret ve sektörlerin kalbi.
Wall Street'te "hızlı" ve "göz alıcı"nın anahtar sözler olduğu bir dönemdi.
60'lı yıllardı. Go-go dansı popülerdi.
Yüksek risk, yüksek kazanç.
Genç borsacılar, genç yatırım uzmanları savaş sonrası piyasaya akın ediyordu.
Yatırım bankacılığı sektörü sayesinde
birikimlerimizi yatırıma aktarabilir, sanayi tesislerini canlandırabilir
ve seviyesi sürekli yükselen,
hepimizin istediği mal ve hizmetlerden istifade edebiliriz.
ABD'nin geleceğini finanse etme ayrıcalığı bizim elimizde.
Bernie evlenmelerinden birkaç hafta sonra
Ruth'un babasının muhasebe firmasındaki ufak bir masada işe başladı.
5000 dolarla başladı.
1960 yılında
Bernard L. Madoff Yatırım'ı, yani BLMIS'i kurdu.
Ruth da bu işte yer aldı.
Ruth idari işlere yardım etti, çek defteri işleriyle ilgilendi.
Bernie başından beri kendini iyi biri olarak görüyordu.
Sistemle mücadele edecek, onları kendi oyununda yenecekti.
Bernie borsa dışındaki hisselerde işlem yapmaya başladı.
O dönem borsa denilince
varlıklı Amerikalıların çoğunun aklına New York Borsası geliyordu.
Ancak çoğu yatırımcının görmediği dev bir piyasa vardı.
Bir binası yoktu. Burası borsa dışı piyasaydı.
Telefonu olan bir sürü komisyoncu ve borsacıdan oluşuyordu.
Hepsi buydu.
Piyasa, tabiri caizse
fazla itibarlı olmayan,
çok ufak veya itibarsız şirketler çöplüğüydü.
Borsa dışı işlemlerdi.
New York Borsası dışında bir piyasaydı.
Bernie borsa dışı piyasa hisselerini almaya, satmaya hazırdı.
Bu hisselerin sayısı gitgide artıyordu.
Bu hisselerin hangi fiyattan gittiğini kimse tam olarak bilmiyordu.
O zamanlar bilgisayar yoktu. İnternet icat edilmemişti.
Bir uygulama yoktu.
Telefonu kaldırıp Boston'daki Bobby'yi arıyor
ve 100 hissem var, diyordunuz. O da 100 hisse alacağını söylüyordu.
Telefonda fiyat konusunda anlaşıyordunuz.
Sonra da sertifikaları yolluyordunuz.
Burası Wall Street'in Vahşi Batısı'ydı.
Risk çok büyüktü.
Olası kazanç çok büyüktü.
Her gün bu piyasada işlem yapabilmek için
çok sakin ve soğukkanlı olmanız lazımdı.
Bernie öyleydi.
Çok başarılı bir işti. İşi hemen büyüdü.
Ek iş olarak da ufak bir yatırım danışmanlığı işi kurdu.
Bernie borsa dışı piyasa işine ek olarak
başkaları adına yatırım danışmanı olarak çalışabileceğini düşünüyordu.
Bu işte başkalarının parasını yönetiyor,
onlar adına yatırım yapıyor, onlara para kazandırmaya çalışıyorsunuz
ama komisyon yerine ücret alıyorsunuz.
Komisyona dayalı iş yapmaktan çok daha kârlı.
Kayınpederinin muhasebeciliğini yaptığı birçok müşterisi vardı.
Damadını onlara önermeye başladı.
Bernie onunla yatırım yapmak isteyen 20, 24 kişilik bir grupla bir araya geldi.
Madoff ilk yatırım danışmanlığı işinde
biraz sıra dışı ve sınırları zorlayan bir yöntem kullandı.
Saul Alpern damadına her müşteri için ayrı hesap açtırmak yerine
ona kolaylık yapmayı seçti.
Tüm müşterilerin parasını toplayıp yatırım için Bernie'ye veriyordu.
Bernie de kârları açıkladığında
Saul bu havuzdaki müşteriler arasında kârı bölüştürüyordu.
Dikkatli bir avukat Saul Alpern'e "Bunu yapamazsın" derdi.
Bu aslında düzensiz bir yatırım fonuydu.
20 hesap olduğunda devlete, SEC'ye kayıt yaptırmanız gerekir
ama Bernie Madoff yatırım danışmanı olarak kayıt yaptırmadı.
En başından itibaren
Bernie'nin kariyerini şekillendiren hücresel bölünmeyi görebiliyorsunuz.
Borsa dışı piyasada meşru bir komisyonculuk işi vardı.
Ek iş olarak da özel yatırım danışmanlığı işi vardı.
Bu işini pek bilen yoktu.
Bu danışmanlık işini yürürlükteki kurallara göre yapmıyordu.
Sıfırdan, yokluktan gelip Wall Street'te başarılı olmaya kararlıydı.
Anne babasında gördüğü başarısızlıkları yaşamamaya, zirveye çıkmaya kararlıydı.
Resmî olmayan yatırım danışmanlığı işinde
müşterilerinin birikimlerini oldukça spekülatif hisselere yatırıyordu.
Para kazanıyordu, risk alıyordu. Çok büyük risk alıyordu.
Sonra Mayıs 1962'deki olay patlak verdi.
Manşetlerde büyük satış dalgası var.
Hisse fiyatları çakıldı.
Hisse senetlerindeki kayıp 20 milyar doları aştı.
Bu, 1929'dan bu yana en büyük düşüş.
Piyasa bir anda serbest düşüşe geçti.
Buhar olan ilk menkul kıymetler
Bernie'nin özel müşterilerine aldığı bu spekülatif hisselerdi.
Neredeyse hemen değersizleştiler.
Müşteriler teorik olarak paralarını kaybetti.
Yaptıkları toplam yatırım 30 bin dolardı.
Onlara almalarını söylediğim hisseleri satın aldıkları için suçluluk hissettim.
Müşterilerin paralarıyla çok saçma riskler alıp
tüm parayı kaybettiğini kabul etmek yerine
olayı örtbas etmeye karar verdi.
Kayınpederi Saul Alpern'e gidip 30 bin dolar borç aldı.
Paralarını geri ödedi.
Hesaplarını tutmaları için bu 30 bin doları kullandı
ve yaptıkları konusunda yalan söyledi.
Yalanlarının sonucunda bir dâhi gibi görünüyordu.
Çok başarılı görünüyordu.
1929'dan bu yana borsadaki en kötü haftayı
tek kuruş kaybetmeden atlatmayı başaran müthiş bir stratejistti.
O yol ayrımında ya yalancı olmayı ya da bir fiyasko olmayı kabul edecekti.
Yaptığı seçim şuydu.
Bir yalancı olarak kendisiyle barışık yaşayabilirdi
ancak bir fiyasko olarak kendisiyle barışık yaşaması zordu.
Tüm dünya izliyor!
Sonra 1970'ler geldi.
Kuzey Vietnam saldırıları yine öfkeyle karşılandı.
Halk başkanları sahtekâr mı bilmeli.
Durgunluk tehlikesi mevcut.
Her yerde benzin kuyrukları vardı.
Ekonomideki mevcut düşüş daha da kötüleşebilir.
İşsizlik oranları yükseliyor, benzin fiyatları artıyor, uçuşa geçiyordu.
Enflasyon güç kazanmaya başlamıştı. Bu da bir anda durgunluğa yol açtı.
Wall Street tarihindeki en büyük değişimleri yaşadı.
Sanki ağır çekimde borsa çöküyordu.
Bernie 1970'li yıllarda
Wall Street'teki bir ofis binasına taşınmaya karar verdi.
Meşru komisyonculuk işi daha da tutucu bir hâle geldi.
Bernie Madoff artık piyasa yapıcı olmuştu.
Bir hisse alırken
100 hisse satan birinden 100 hisse almak gibi bir durum yoktur.
Aslında şöyle olur.
Bu 100 hisseyi çoktan satın alan bir aracı vardır.
Siz aslında aracıdan satın alırsınız.
Bernie Madoff da böyleydi. Toptan satıcıydı.
Etkili bir şekilde hisseleri biriktirirdi.
Biri hisseleri satın almak istediğinde fikir değiştirip ona satardı.
Her satıştan da birkaç sentlik bir komisyon alırdı.
Piyasa yapıcı budur.
Hisseleri vaktinde veya kötü durumdayken alıp satmak zorundaydı.
Bernie'nin piyasa yapıcılık işi o kadar hızlı büyüdü ki
kardeşi Peter'ı işe aldı.
Gerçekten öngörülüydüler. Bilgisayarlı borsacılıkta öncüydüler.
Bilgisayar gelince Wall Street'in işleyişi kökten değişti.
Bu yeni bir çağın başlangıcı. Bunu tetikleyen şey de bir devrim.
Bilgisayarlar o kadar önemli ki uygarlığın gidişatını değiştirdi.
Wall Street'e taşınan büyük oyuncular 200 hisselik işlem yapmak istemediler.
Ortalama bir günde 20 bin hisselik işlem yapmak istediler.
70'lerde hisse senedi alıp satmak çok zaman alıyordu.
Genelde birkaç hafta sürüyordu.
Wall Street'e bu işlemleri hızlı yapan kişiler lazımdı.
Bunun için bilgisiyarlaşma gerekiyordu ve Bernie de bundan faydalanıyordu.
Bilgisayarlı borsacılığı kullanarak bir işlemi üç günde halledebiliyordu.
Bu duyulmamış bir şeydi.
İşlemlerini hızlandırarak
meşru işinde büyük kurumsal rakiplere kafa tutuyordu.
Bu ona büyük avantaj sağladı.
Bernie'nin en iyi yaptığı şey
tüm bu borsa dışı piyasaları, borsa dışı işlemleri, ufak firmaları,
itibarlı olmayan firmaları bir bilgisayar ekranında birleştirmekti.
Bu ileride NASDAQ ve NASD oldu.
O işi meşrulaştırdı.
Günümüzde Apple, Google ve Microsoft'un hepsi NASDAQ şirketleri.
Meşru komisyonculuk firması çok başarılı gidiyordu.
Bu, durumu daha da tuhaflaştırdı.
Çok karanlık bir yatırım danışmanlığı işi yapmayı sürdürüyordu.
Bu işten kimsenin haberi yoktu ve bu iş de büyüyordu.
İnsanlar Bernie'yi ve başarısını duydu.
Yazın Catskills'e gidiyordu.
Arkadaşlardan ve akrabalardan para topluyordu.
Onun yıldız olacağını düşündüler.
Eşinin babası Saul Alpern hâlâ ona müşteriler yolluyordu.
Saul yıllar içinde iki muhasebeci tuttu.
Frank Avellino ve Michael Bienes.
Saul Alpern 1970'lerde emekli olunca
firmanın adını Avellino ve Bienes, yani A ve B yaptılar.
Michael Bienes ve Frank Avellino
şeytana pabucunu ters giydirecek kişilerdi.
Bernie Madoff'un
Saul'un ailesi ve dostları için yatırım danışmanlığı yaptığından
haberleri vardı.
Avellino ve Bienes çok para kazanmaya Saul emekli olunca başladı.
Sevinçten havalara uçuyorlardı.
Bernie'nin ilk fonlarından birini oluşturmaya başladılar.
Her türlü yatırımcıdan, şirketten, aile ofisinden,
portföy yönetiminden ve bireyden para topluyorlardı.
Bu paraları bir fona aktarıyor,
sonra Bernie'nin gayriresmî yatırım işine transfer ediyorlardı.
Müşterilerine, müşterilerinin dostlarına,
müşterilerinin akrabalarına bunu öneriyorlardı.
Para toplama karşılığında bir ücret alıyorlardı.
Bernie'nin yönetmesi için oluk oluk para akıtmaya başladılar.
Avellino ve Bienes bir yatırım fonu veya Wall Street fonu değildi.
Yatırım danışmanı değildiler. Muhasebeciydiler.
Yatırım işinde kayıtlı değildiler. Bu işleri yasa dışıydı.
Müşterilerinden para alıp
adı açıklanmayan bir yatırım danışmanına teslim ettiler.
Paralarına ne olduğunu müşterilere söylemiyorlardı.
O yatırım danışmanı Bernie Madoff'tu.
Bernie, 70'lerin sonunda Amerikan başarı rüyasını yaşıyordu.
Bernie ve Ruth'un iki oğlu vardı. Andrew ve Mark.
Tam bir aile babasıydı. Ailesini gerçekten severdi.
Ailesiyle birlikte Rosyln, Long Island'a taşındı.
Burası sahilde yer alan çok hoş bir zengin muhitiydi.
Hatta savurganlık bile yaptı.
Diğer herkes gibi trenle veya trafiği çekerek gitmek yerine
Manhattan'a deniz uçağıyla gelip gidiyordu.
Sıkıntılardan, umut, öz güven ve fırsatlarla dolu günlere geldik.
Yüksek vergi, aşırı harcama ve aşırı düzenleme uygulayan hükûmet
serbest piyasalarımızın çalışmasını tıkamış oldu.
Gelecek dört yıllık ekonomik programımızda boğa piyasası kendini gösterecek.
80'ler geldiğinde
Amerika'daki boğa piyasası kısa sürede tüm dünyayı sardı.
Küreselleşme başlıyordu. Herkes borsaya girmek istiyordu.
Bernie'nin meşru komisyonculuk işi çok büyük paralar kazanmaya başladı.
80'lerde Wall Street inanılmazdı.
Büyük bir heyecan vardı. İnsanlar para kazanıyordu.
Bolca kokain, içki, restoran gezmeleri olduğunu duydum.
Her firma eleman alıyordu.
Bernie Madoff için çalışmaya Haziran 1985'te başladım.
Bernie müthiş hünerli biriydi.
Wall Street'te saygı görüyordu.
NASDAQ'ın Yönetim Kurulu'ndaydı.
Sürekli jetiyle Londra'ya gidip toplantılar yapıyordu.
Bernie işlem odasına girip hisse satın aldığında piyasa yükselirdi.
Hisse sattığında piyasa düşerdi.
Neredeyse her şeyi bilen biri olarak nam salmıştı.
Bernie'nin meşru firması olağanüstü başarılı gidiyordu.
Eşi Ruth'la birlikte Manhattan'da hoş bir çatı katına taşındı.
Montauk'ta bir yazlık aldı. Golf kulübüne üye oldu.
Tekne aldı.
Bernie artık kayınpederinin gözünün içine bakıp
"Başaracağımı söylemiştim" diyebilirdi.
İşe gerçekten 500 dolarla başladım.
Sıfırdan geldim.
Queens'li ufak bir çocuktum.
Harvard'da falan okumadım.
1987'ye gelindiğinde bir anda çok başarılı oldum.
Zengin bir adamdım.
Çok para kazanıyorduk. Büyüyorduk.
Yeni borsacıları işe alıyorduk. Bernie daha prestijli bir bina istedi.
Bu yüzden 1987 yazında
3. Cadde 885'teki Lipstick Binası'na taşındık.
Çok sıra dışı bir binaydı.
Bir ruj kutusuna benziyordu.
Merkezdeki bu simge gökdelene taşınma yatırımcıları etkileyecekti.
Çalışanları etkileyecekti. Hatta düzenleyicileri etkileyecekti.
Bu Bernie'nin kendisi için yarattığı yeni, şık bir imajın parçasıydı.
İlk taşındığımızda ofisler ağzımızı açık bıraktı.
Sofistike ve yüksek teknolojiliydi.
Her tarafta pencere vardı. Her taraftan ışık alıyordu.
1987 yılında Bernie Madoff için çalışmaya başladığımda
tam bir aile ortamı vardı çünkü aile odaklı insanlar mevcuttu.
Güzel bir ortamdı. Çok rahattı. Çok güvenliydi.
Çalışanların neredeyse hepsi akrabaydı, akrabaların arkadaşlarıydı.
Bernie'nin çocukları Mark ve Andy orada çalışıyordu.
Mark ve Andy gerçek Amerikalılardı.
Herkes çocukları olarak onlarla gurur duyardı.
Kardeşi Peter'ı severdim. Uyum müdürüydü.
Ruth'un şirkette bir ofisi vardı.
Cana yakın biriydi.
Gerçekten harika bir anneydi.
Bernie ve Ruth'un çocuklarını çok sevdiği belli oluyordu.
Bernie'ye tapardı. Bernie de Ruth'la her şeyini paylaşırdı.
Bernie bir kez bana "Ruth harika bir partner" dedi.
Bernie çok cömertti.
Yardım kuruluşlarına çok bağış yaptı.
Evlenen tüm çalışanların balayında uçak biletlerini o alırdı.
Yeshiva'nın kurulundaydı. Engelli Olimpiyatları'na katkı yapardı.
Bir kadının kalp ameliyatını ödemişti.
Madoff'lar yazın hafta sonu için
herkesi aileleriyle birlikte Montauk'a götürürdü.
Onları otele yerleştirirdi.
Plajda voleybol oynardık.
Gerçek partiler verirdik, bolca içerdik.
Dans ederdik. Çok eğlenceliydi.
Bernie'nin başka bir yanı daha vardı.
İmajı ve etrafındakiler konusunda çok titizdi.
Her şey kusursuz olmalıydı.
İşlem masasına baktığında bir monitörün eğri durduğunu görürse
oraya gider ve monitörü düzeltirdi.
Masanızda kullandığınız bilgisayar olsa da geçerken onu mutlaka düzeltirdi.
Gümüş rengi çerçeveler yasaktı. Sadece siyah ve beyaza izin vardı.
Masada bitki olması yasaktı.
Her şey aynı olmak zorundaydı.
Gün geçtikçe daha da gerginleşti.
Gerilimin hissedildiği günler oluyordu.
Ondan uzak durmak istiyordunuz.
Ne zaman size patlayacağını bilmiyordunuz.
Şerefsiz! Kapa çeneni!
Bernie bir seferinde kardeşi Peter'a bağırıyordu.
Defol git ofisimden!
Midem bulandı.
Ayağa kalkıp "Lütfen yeter" dedim.
Bernie bir zorba olduğu için Peter geri adım atardı.
Bernie'nin böyle bir yanı vardı.
Peter, Bernie'den biraz korkuyordu.
Herkes Bernie'den biraz korkuyordu.
Sizi kontrol etmek isterdi
Sizi tasvip etmediği için sizi kontrol etmeyi başarırdı.
Bernie'nin ruh hâli bir anda değişebilirdi.
Çok kibar ve ilgili olduğu anlar vardı.
Çok zalim olduğunu anlar da vardı.
Ne halt ediyorsun?
Bir anda donup kalmanızı sağlardı.
Bernie'nin birçok karakteri vardı. Birçok yanı vardı.
Sanırım çok baskı altındaydı.
Borsa bu sabah çakıldı.
Wall Street'in işlem odalarında panik vardı.
Enflasyon, artan faizler, doların değer kaybetmesi,
dev bütçe ve ticaret açığı sebebiyle yaşanan endişelerden dolayı
büyük kurumsal yatırımcılardan,
özel yatırımcılardan, yatırım fonlarından satışlar geldi.
19 Ekim 1987 Pazartesi günü yaşadığım en korkunç günlerden biriydi.
İşe geldim. 09.30'da borsa açıldı.
Borsa kapanana dek tam bir kâbus yaşandı.
Dow Jones Endüstri Endeksi açılıştan iki saat sonra 200 puan çakıldı.
Muazzam bir işlem hacmi mevcut.
Tam bir çılgınlık hâkim. Korku ve panik havası var.
Borsa çakılınca Wall Street'teki her firma hisse satmaya çalışıyordu.
Telefonlarımız hiç susmuyordu. İşlem emirleri yağıyordu.
İnsanlar bağırıyordu. Kayıtları yazıyorduk.
Ortalık savaş alanı gibiydi.
Amcam beni aradı. Telefonu açtığımda şöyle dedi.
"Üç kişi bara girer…"
"Şu an konuşamam. Hoşça kal" deyip telefonu kapadım.
Piyasanın düzgün işlemesini sağlamalıydık.
Piyasa yapıcı, alıcı olmaya ve son çare olarak satıcı olmaya razıdır.
Sadece biz alıyorduk.
Birçok şirket telefonu açmıyordu.
Bernie şöyle bağırıyordu.
"Telefonu açın! Telefonu açmayan firma olmayacağız."
Bu yüzden telefonu açıyorduk. Birçok hisse satın aldık.
Bilgisayarda sürekli aşağı tuşuna basarak piyasayı düşürüyordum.
Düşüşün sonu gelmeyecek gibi duruyordu.
Wall Street'e gelen 500 binden fazla satış emrinin ardından
New York Borsası ve borsacılar kıyamet yaşadı.
Kimsenin belli bir sebebi yok.
Karanlık, kasvetli bir psikoloji piyasaya hâkim durumda.
Kesinlikle panik satışları.
Tamamen panik. Herkes çıldırmış durumda.
Komisyoncular ve borsacılar için tam anlamıyla bir felaketti.
Kan gölü.
Borsanın ani çöküşü 58 yıl önceki meşhur Ekim çöküşünü,
Büyük Buhran'ı başlatan 1929'deki çöküşü hatırlattı.
Korkunçtu. Eziciydi.
Yıkıcıydı.
Bernie hiç tasalanmıyordu.
O durumda çok sakin ve serinkanlıydı.
Bu ona saygı duymamızı sağladı çünkü sonuçta onun parasıydı.
Şirketin kapısında onun adı yazıyordu. Bernard L. Madoff Yatırım.
Sözümüze sadık kalan birkaç firmadan biriydik.
Açık kaldık.
Bernie Madoff alıma devam etti.
Hisseler düşse bile, para kaybetseler bile
Wall Street'teki diğer piyasa yapıcıların hisse satın alma zorunluluğu vardı
ama o piyasa yapıcılar telefona çıkmıyordu.
Onlara ulaşamıyordunuz.
İşlem yapamıyordunuz ama Bernie Madoff'la yapabiliyordunuz.
Wall Street'e şok ve güvensizlik hâkim.
Boğa piyasası beş yıl boyunca hiç durmayacak gibiydi.
Borsaya güven çok yüksekti.
Sonra Ekim ayı ve ardından Kara Pazartesi geldi.
1987'deki çöküşte Bernie'nin meşru işinin ne kadar para kaybettiği bilinmiyor
ama iletişim ve borsa teknolojisinde ileri noktada olması
Bernie'nin şirketinin açık kalmasını,
işlemesini ve müşterilere hizmet etmesini mümkün kıldı.
Bu sayede SEC'nin, New York Borsası'nın takdirini kazandı.
Kongre duruşmalarında ifade verdi.
Kara Pazartesi gibi krizlerde piyasanın işlemesi için
kuralların tekrar yazılmasına yardımcı oldu.
Herkes Bernie Madoff'un sözüne güvenilir, dürüst, sadık biri olduğunu konuşuyordu.
Bu durum namını artırdı.
Sanayi kurullarında görev almaya başladı.
Düzenlemeyle ilgili toplantılara davet ediliyordu.
Üç dönem NASDAQ yönetim kurulu başkanı seçildi.
1990'ların başlarında
güvenilen, saygı duyulan bir Wall Street lideriydi.
Bernie aranan adam olmaktan beslenirdi.
İnsanlardan gördüğü destek hoşuna giderdi.
Bu durum daha da büyüyünce gördüğü bu saygıyı daha çok sevdi.
Ağzımdan çıkana dikkat edin.
Yeni vergi olmayacak.
Ek motor, ateşleme ve kalkış.
İnsanlar daha çok çalışıyor.
Geceleri, hafta sonları çalıştığından çocuklarıyla daha az vakit geçiriyor.
Bu sabah sektöre göz atalım.
Teknoloji hisselerindeki artış
güvenilir hisseleri rekor seviyelere getirdi.
Bernie Madoff'un firmasında 1991 yılında çalışmaya başladım.
Bernie Madoff'un müthiş bir namı vardı.
"Bernie harika biri. Toplumla iç içe bir isim.
Çok cömert. Onunla çalışmakla iyi etmişsin."
O zaman boğa piyasası vardı.
Teknoloji devri patlama yapıyordu.
İnternet icat edilmişti.
Borsayla ilgilenenlerin sayısı artıyordu.
Dow Jones site kurdu.
Borsacıların Wall Street'te gördüğü gibi gerçek rakamlar mevcut.
İş daha da büyümüştü. Daha fazla müşteri geliyordu.
Borsaya girmek için harika bir dönemdi
çünkü teknoloji sayesinde borsa daha verimliydi ve kârlar artıyordu.
Madoff, New York Borsası'ndaki hacmin yüzde beş ila yedisini yaratıyordu.
Bu, ufak bir şirket için muazzamdı.
Piyasa sakinleşmezse bunun yakında değişeceğini sanmıyorum.
Bernie'nin meşru piyasa yapıcılık işi gitgide büyüyordu.
Aynı zamanda sessiz bir şekilde
gizli yatırım danışmanlığı işini iyice büyütüyordu.
Bunu el altından yapıyordu. Piyasa yapıcılık işinden ayrı tutuyordu.
Yatırımcıların kârları başlarda yüzde 11'di
ama yüzde 15 ila 19 gibi yüksek kârlar veriyordu.
Sürekli bir şekilde hep kâr ediyordu.
1960'larda yakınlarıyla başladığı bu ufak yatırım danışmanlığı işi
her geçen gün daha da büyüyordu.
Avellino ve Bienes de
Bernie Madoff'a tonla para akıtmaya devam etti.
Avellino ve Bienes fonlarını gözden uzakta ve sessiz bir şekilde işletiyordu.
Hiçbir şeyi yazmıyorlardı.
Bu durum bir taşeronlarıyla değişti.
Taşeronları yatırım fonu kurup dostları ve yakınları bu işe çekiyordu.
Böylece Avellino ve Bienes'in ilk kuralı çiğnenmiş oldu. Bir şeyi yazdılar.
Bir broşür 1992 yılında
Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu'nun, yani SEC'nin dikkatini çekti.
SEC, ana görevi yatırımcıları korumak olan düzenleyici bir kurumdur.
Broşürde şöyle yazıyordu.
"Yüzde 100 güvenli yatırım öneriyoruz.
"20 yıldır para kaybettiren tek işlemimiz olmadı.
Tamamen risksiz işlemler sunuyoruz."
SEC broşürü görür görmez tehlike işaretleri olduğunu anladı.
Yüzde 100 güvenli borsa yatırımı olamaz.
Risksiz borsacılık yoktur.
Soruşturmaları sonucunda iki isme ulaştılar.
Frank Avellino ve Michael Bienes.
Avellino ve Bienes avukatlarını alıp kendi istekleriyle SEC'ye geldi.
Birlikte Avellino ve Bienes'in ifadesini almak istediler.
Ortada oturuyordum.
Sanırım Bienes solumda, Avellino da sağımdaydı.
Onlara şu soruyu yönelttiler. "Yatırım için ne kadar para topladınız?"
SEC'nin beklediği rakam beş, on milyon civarıydı.
Birbirlerine baktılar.
İçlerinden biri şöyle dedi.
"Sanırım 444 milyon dolar."
SEC görevlileri koltuklarından düşecek sandım.
Ufak yatırımcılardan toplanan 444 milyon büyük bir paraydı.
90'ların başıydı. Büyük bir meblağdı.
İfadeye ara verdiler.
SEC'nin başkanıyla görüşmek için hemen New York'a gittiler.
"Tanrım! Burada neler oluyor?" Çok öfkelenmişlerdi.
Başkanın kalp krizi geçireceğini sandım.
SEC bir dolandırıcılık olduğundan şüphe etti
ama bu sistemin başında Avellino ve Bienes'in olduğunu düşündü.
Frank Avellino ve Michael Bienes
tüm işlem kararlarını Bernie Madoff'un aldığını açıkladı.
"Bize değil, Bernie Madoff'a bakın" diyorlardı.
SEC, Bernie Madoff'tan belgeleri talep etti.
SEC soruşturmaya başladı.
Madoff sinirlendi çünkü bu resmen dolandırıcılıktı.
Madoff yatırım danışmanlığı işine hiç yatırım yapmamıştı.
Sadece insanların parasını alıyor ve yatırım yapacağını söylüyordu
ama hiç yatırım yapmadı.
Bunlar sahte işlemlerdi. Bu bir Ponzi sistemiydi.
1919 yılındayız. Karşınızda Charles Ponzi.
Ponzi yaptığı yatırımlardan
90 gün içinde yüzde 50 kâr elde edeceğini söyledi
ve akıllı insanlar ona güvendi.
Ardından Ponzi'nin dolandırıcı olduğu ortaya çıktı.
Ponzi sistemi parayı A kişisinden alıp B kişisine vermektir.
A kişisine şunu der.
"Paranı alıp yatırım yapacağım. Karşılığında kâr vereceğim."
Ama aslında para alınıp B kişisine verilir.
Bu süreç sürekli devam eder
çünkü eski yatırımcılara para vermek için devamlı yeni yatırımcı gerekir
ve ortada herhangi bir yatırım, bir iş yoktur.
SEC 1992'de Avellino ve Bienes'i soruşturmaya gelince
Madoff işlemlerin gerçek olduğunu ispatlamak zorunda kaldı.
Bu yüzden Frank Dipascali'den
geçmiş bilgileri kullanarak sahte işlem belgeleri yaratmasını istedi.
Bunları SEC'ye verecekti.
Frank Dipascali, Madoff'un sağ koluydu.
Yıllardır onun yanındaydı.
Fonları yöneten isimdi. Büyük bir meblağı yönetiyordu.
Frank gelenekçi bir adamdı.
Çok zekiydi.
Frank Dipascali bir mafya filmine çok yakışırdı.
İşçi sınıfından geliyordu.
Son derece sadıktı.
Dipascali olağanüstü bir şekilde işin üstesinden geldi.
Sahte evraklar oluşturmaya başladı.
Bu evraklar meşru görünen hesap kayıtları, işlem kayıtları, hesap özetleri olmalıydı.
Sıradan birini kandıracak evraklar değil, SEC'yi kandıracak evraklar olmalıydı.
SEC ziyarete gelince Bernie Madoff sahte belgeleri gösterdi.
Gerçek olduklarına inandılar.
Bu belgeleri ne kadar titiz incelediklerini bilmiyorum.
İnsanın aklına birçok şey geliyor.
Bunca insan arasından
Bernie Madoff gibi birinin sahte evrak yapma ihtimali nedir ki?
SEC başka bir işlem yapmadan 1992'de dosyayı kapadı.
Bernie Madoff'u soruşturmadı.
Onun yerine şunu yaptılar.
Avelino ve Bienes'i işten çekilmeye zorladılar
çünkü işlettikleri yatırım firması kayıtsız çalışıyordu.
SEC "Bu yasa dışı bir yapı" dedi.
"Tüm parayı Bernie'nin dükkânından alıp hesap sahiplerine iade edin."
440 milyon dolar söz konusuydu.
Bu bir dolandırıcılık olduğu için Bernie'de bu para yoktu.
Bu sebeple en büyük, en eski üç yatırımcısına gitti.
Jeffry Picower, Carl Shapiro ve Norman Levy
Bernie'nin yatırım danışmanlığı işinde en başından beri yer alan yatırımcılardı.
Elde ettiği sonuçlarla yıllar içinde onları çok sevindirdi.
Bernie kendisine yardım etmeleri için onları ikna etti.
Belki ne iş çevirdiğini biliyorlardı veya belki de niyetinden habersizlerdi
ama parayı verdiler.
Bernie bu sayede
Avellino ve Bienes'in müşterileri için çek yazabildi.
Tahmin edin ne oldu?
Müşterilerin hiçbiri parayı geri istemedi. Bernie'den memnundular.
SEC, Avellino ve Bienes'in işini kapatınca
müşterilerinin çoğu yatırım için doğrudan Madoff'a gitti.
Bernie bir anda bana "İşimiz çok yoğunlaşacak" dedi.
"Bir şey oldu. Bir sürü telefon gelecek. İnsanlar yatırım yapacak" dedi.
Müşterilerin çoğu yaşlı insanlardı.
Birçoğu Florida'lıydı.
Şöyle diyen dullar vardı.
"Aramamı söylediler. 15 bin dolarım var. Yatırım yapacağım."
Günlerce böyle devam etti.
Avellino ve Bienes hesapları kapatılınca
geçinmek için o paraya ihtiyaç duyanlardan büyük baskı görmeye başladım.
SEC o zaman bana şöyle dedi.
"Hâlâ bu insanlarla iş yapmak istiyorsan sorun değil.
Onlarla iş yapman yanlış değil."
Bernie Madoff'un hâlâ yatırım danışmanlığı kaydı yoktu.
SEC bunu gözden kaçırdı.
Tarihin dev dolandırıcılıklarından birini maalesef gözden kaçırdılar.
Doğal gıda işimde çok sıkı çalışıyordum.
20 yılın ardından işi satıp emekli olmak istedim.
İşi bir milyon dolara sattım.
Avellino ve Bienes'e 100 bin dolar yatırdım.
Avellino ve Bienes'in Madoff'a yatırım yaptığını ilk kez
SEC'nin şirketi kapatmasıyla öğrendim.
SEC, Madoff'u soruştururken dolandırıcılığa dair bir kanıt bulamayınca
doğrudan Madoff'a yatırım yapma fırsatım oldu.
Düzenli kâr vadediyordu.
Yılda ortalama yüzde dokuzdu.
Bu çok çekici bir rakamdı.
Büyük bir vaatti. Düzenliydi.
Araştırma yaptım.
Elektronik borsacılıkta öncü olduğunu okudum.
Sektöre yön veren biriydi.
SEC'nin soruşturmada herhangi bir suç bulmaması
benim için Madoff'u tasdik anlamı taşıyordu.
Bu yüzden Madoff'a 900 bin dolar yolladım.
Bir anda her şey değişti.
Para toplayıp Bernie'ye aktaranlar artık Avellino ve Bienes değildi.
Bernie'nin yaptığı kayıtsız yatırım danışmanlığı işine
binlerce insan para aktarıyordu.
Namı çoğunlukla ağızdan ağza yayıldı.
Golf kulübünde o konuşuluyordu.
Yardım vakfı kurulunda o konuşuluyordu.
Elit yatırım yöneticileri dünyasında daha çok tanınmaya başladı.
Hepsi aynı şeyi söylüyordu.
"Paranı Bernie'ye yatır. Nasıl yapıyor bilmiyoruz ama hünerli."
Madoff'un kayıtsız yatırım işi
çok ünlü Yahudi üniversitelerinden,
soykırımdan sağ çıkan Elie Wiesel gibi yardımseverlerden
ve varlıklı ailelerden para topluyordu.
Bu aileler arasında Katz ailesi
ve New York Mets'in sahibi olan Wilpon ailesi de vardı.
Ponzi sisteminin temel yapısı bu noktada değişmek zorundaydı.
Artık bambaşka bir durum vardı.
SEC'yi kandırmayı başarmıştı.
Hiç zarar görmeden soruşturmadan kurtulmayı başardı.
Bu yüzden cesaretlendi ve dokunulmaz olduğunu düşündü.
Artık sınır yoktu.
Meşru borsa işi başarı konusunda Madoff'a itibar sağladı.
Artık yatırım danışmanlığı işinde yaklaşık 5.000 müşterisi vardı.
Ponzi sistemini büyütmesi gerekiyordu.
Ponzi sistemini meşru işinden ayrı tutmak için
daha fazla alana ihtiyacı vardı.
Bu yüzden bir alan kiraladı…
Lipstick Binası'nın 17. katını kiraladı.
Frank Dipascali'nin kral olduğu ufak bir ofis iniydi.
Dağınık ve tıka basaydı.
Yukarıdaki şık, gösterişli ofislere hiç benzemiyordu.
Ponzi sistemi gelecek yıllarda burada katlanarak büyüyecek
ve dev bir dolandırıcılığa dönüşecekti.
Alt yazı çevirmeni: Mustafa Üneşi