GRUDZIEŃ 2008
Mija tydzień od dnia, gdy Bernie Madoff oddał się w ręce FBI.
Był bardzo wiarygodny.
- Jeden z największych kreatorów… - Komu ufać, jeśli nie jemu?
Jak mógł to zrobić sam?
To prawie niemożliwe. Inni musieli brać w tym udział.
Pytanie brzmi, czy robili to świadomie.
Jedną z wyjątkowych cech śledztwa w sprawie Madoffa
było rozpoczęcie go od przyznania do winy i aresztowania,
ale musieliśmy zdobyć coś więcej.
W trakcie śledztwa pojechaliśmy na 17. piętro.
Byliśmy…
w szoku.
Jakby ktoś zakrzywił czasoprzestrzeń.
Wszystko wyglądało jak z połowy lat 80.
Stare komputery typu mainframe.
Ryzy papieru jedna na drugiej.
Szafki na dokumenty, pudła.
Faksy z prośbami o uzyskanie udziałów.
Wszędzie walały się dokumenty.
Straszny bałagan.
Całość wyglądała zupełnie inaczej
niż nienaganne piętro 19.
Najbardziej zszokowała mnie drukarka igłowa.
Do tego staromodny papier, z którego odrywa się boki.
Jeśli inwestujesz w dużej firmie brokerskiej,
nie dostaniesz wyciągu na wydruku z drukarki igłowej.
Na jednym z biurek znalazłem stos karteczek,
na których ktoś ręcznie wpisał transakcje gotówkowe.
Wypłata, depozyt, saldo końcowe.
Przy jednym z sald
zobaczyłem kwotę 4 500 000 dolarów, więc pomyślałem: „To sporo”.
Przyjrzałem się
i zauważyłem, że chodziło o 4 500 000 000.
Wtedy zrozumiałem,
że to nie jest zwykłe przestępstwo finansowe.
MADOFF: POTWÓR Z WALL STREET
Zacząłem pracować dla Madoffa około 1992 roku.
Pierwsza rozmowa w ich biurze przebiegła bardzo dobrze.
Wynagrodzenie też mi odpowiadało.
Dawali dwa razy więcej, niż zarabiałem w Federal Express,
a nie musiałem stać na deszczu, mogłem siedzieć w ładnym biurze.
Byłem podekscytowany, ale też zestresowany,
bo nie przywykłem do czegoś takiego.
Zaczynałem na 19. piętrze.
Wtedy na 19. było wszystko.
To było piękne biuro.
Szkło, czerń i srebro.
Potem przenieśliśmy się na 17.
Tam było zupełnie inaczej.
Gdy zaczynał pan
nielegalną działalność doradztwa inwestycyjnego
przeniósł pan ludzi na inne piętro?
Tak. Cały dział doradczy przenieśliśmy na 17. piętro.
To było w latach 90.
Pracowałem na nocki, więc widziałem wszystkie podejrzane rzeczy.
Widziałem, że pewne sprawy nie wyglądały do końca legalnie.
Mieli tam tzw. klatkę.
W klatce zawsze coś się działo.
Wchodzili tam z sześciopakami piwa.
Wtedy można było palić w środku,
widziałem nawalonych gości, którzy wchodzili tam z kochankami.
Niektórzy wciągali tam koks.
To było jakieś szaleństwo.
Byłem wtedy bardzo naiwny,
bo w firmie ciągle pracowali poważni zawodnicy
tacy jak Bernie Madoff i Frank.
Dział doradztwa inwestycyjnego,
tak zwane piętro 17.,
było nadzorowane przez Franka DiPascaliego.
Wszystkim się tam zajmował.
- Można powiedzieć, że to on nim rządził? - Tak.
Miał talent do tworzenia tego systemu.
Robił praktycznie wszystko.
Po Franku DiPascalim spodziewałbyś się przekrętów albo gry w kości na ulicy.
Na pewno był inteligentnym gościem,
ale do tego dochodziła uliczna intuicja.
Gdyby był gangsterem, to on zlecałby morderstwa.
Frank był Włochem, pochodził z Queens.
Też jestem Włoszką, pochodzę z Brooklynu.
Nie dogadywaliśmy się.
Powinniśmy,
ale się różniliśmy.
Słyszałam, że Frank pracował na stacji benzynowej,
zanim zaczął pracę u Madoffa.
Poza tym nie skończył studiów.
Osoba, która miała prowadzić firmę zajmującą się doradztwem inwestycyjnym,
powinna chyba być wykształcona.
Nigdy tego nie rozumiałam.
Widać było, że Bernie bardzo szanował Franka.
Dla Franka to była szansa, by zarobić więcej, niż sobie wyobrażał.
Mógł żyć tak, jak zawsze pragnął.
Nie wiem, czy dzieciak z Howard Beach mógłby mieć taki jacht jak on
i taki dom w Jersey jak on,
nie pracując dla Berniego Madoffa.
Do tego Annette Bongiorno.
Nie wiem, czym się zajmowała.
Była ważnym graczem i atrakcyjną kobietą.
Ładnie się ubierała.
Wiem, że dużo zarabiała.
Miała szufladkę z gotówką.
Mówiła ludziom: „Idź do szufladki z tym a tym
i pójdź z tym kimś na kolację”.
Miała tam stosik pieniędzy.
Annette pochodziła z klasy robotniczej. Była z Queens, nie miała wykształcenia.
Wielu ludzi z 17. piętra
Bernie werbował w bardzo młodym wieku.
Byli wobec niego niesamowicie lojalni,
mieli szacunek i robili, o co prosił.
MÓJ BOHATER
Annette czciła Berniego.
Dałaby się za niego zastrzelić.
Miała na dole swój zespół,
a Bernie bardzo na niej polegał,
zwłaszcza w kwestii dużych klientów.
Przejdźmy do Annette Bongiorno.
Tak.
Jakie były jej obowiązki?
Zajmowała się…
dużymi klientami.
Jak długo dla pana pracowała?
15 CZERWCA 2016
Pewnie jakieś 30 lat.
Czego by nie robił, zawsze znajdywał czas, żeby z nią pomówić.
Myślałam wtedy: „Bernie naprawdę się o nią troszczy”.
Jest lojalny wobec starych pracowników.
Ciągle była w Palm Beach.
Ciągle kupowała nowe auta.
Żyła na imponującym poziomie
jak na sekretarkę z Queens.
W dziale doradczym na 17. piętrze zawsze dużo się działo.
Ciągle coś wysyłali.
Wieczny ruch.
Biuro było podzielone na pół:
Annette tu, a Frank tam
z ludźmi od komputerów: Jerrym O’Harą i George’em Perezem.
Jerry O’Hara był moim przełożonym.
To on nadzorował moją pracę.
Pracowałem przy komputerze, moim obowiązkiem było drukowanie wyciągów
z wartościami akcji i papierów wartościowych,
ale drukarki nie były zbyt szybkie.
To były wolne drukarki igłowe.
Normalny dzień na 17. piętrze
wiązał się z drukowaniem 700 wyciągów.
Gdy miałem problemy,
dawałem im znać i od razu reagowali.
Nigdy nie mówili: „Zostaw to do rana”.
Wszystko miało być zamknięte od razu.
Jeśli cokolwiek wyszło nie tak, drukowali to raz jeszcze
i dopiero rozsyłali do klientów.
Byli bardzo solidni, dbali o wszystkie detale.
Jednym z powodów, dla których wolę chronić tożsamość,
jest fakt, że nie chcę już mieć nic wspólnego z tą sprawą.
Wiem, że Madoffowie zrobili wielu ludziom krzywdę
i współczuję tym ludziom, ale dla mnie zawsze byli dobrzy.
O nich nie powiem nic złego.
Oszustwo Berniego Madoffa nie było skomplikowane.
Po prostu brał od ludzi pieniądze,
mówił, że je inwestuje, po czym tego nie robił.
Do dalszego prowadzenia piramidy potrzebował żołnierzy,
którzy tworzyli w dziale doradczym fałszywe historie transakcji.
Łatwo jest tworzyć fikcyjne transakcje,
jeśli zna się wczorajsze ceny.
To jak chodzenie na wyścigi konne i obstawianie wczorajszych wyścigów.
Musieli tylko klepać dane.
Ludzie wrzucali historyczne dane do komputera.
Udawali, że kupili Amazon miesiąc temu i sprzedali wczoraj z zyskiem.
George Perez i Jerry O’Hara mieli programy komputerowe,
które dane o fałszywych transakcjach
wrzucały do wyciągów dla klientów.
Klienci dostawali realistycznie wyglądające papiery.
Problemem była liczba klientów
w latach 90. i na początku 2000.
Miał wtedy prawie 5000 klientów.
To była papiernia.
Powtarzalny proces polegający na wpisywaniu transakcji,
sprawdzaniu zysków,
niszczeniu tych wyciągów,
wpisywaniu nowych cen
i poprawianiu zysków,
zakończony wysyłką nowego dokumentu do klienta.
Co ważne, pan Madoff nie oferował elektronicznego dostępu
do wyciągów i kont.
Nie chciał, żeby mieli wgląd w to, co działo się za kurtyną.
Siedemnaste piętro przypominało punkt bukmacherski.
Ktoś musiał kontrolować przepływ pieniędzy.
Jodi Crupi
to kolejna prosta osoba
zatrudniona przez Madoffa na kluczowym dla operacji stanowisku.
Jej zadaniem było zarządzanie tzw. notesem Jodi.
To tam znajdowało się podsumowanie
wszystkich wpłat i wypłat z konta w banku JP Morgan.
To było niesławne „konto 703”
nazwane tak ze względu na ostatnie trzy cyfry numeru.
Teraz wiemy, że było kontem tej piramidy.
Bernie dostawał każdego dnia podsumowanie,
więc znał przychody i rozchody.
To było kluczowe,
bo prowadząc piramidę finansową, musisz wiedzieć, ile masz funduszy,
żeby starczyło ci gotówki na ewentualne wypłaty.
Dlatego 17. piętro było dla niego tak istotne.
Jeśli kontrolujesz parę osób, które potrafią milczeć,
twój przekręt może ciągnąć się dekadę albo dłużej.
Do działu doradztwa na 17. piętrze
dostęp mieli tylko pracownicy tego biura.
Moja karta umożliwiała mi wejście, bo chodziłam tam po Berniego,
ale nikt nie zachęcał mnie, żebym została dłużej.
Nikt nie chciał rozmawiać.
Siedemnaste piętro było zagadką.
Nie wiem, czy ludzie z mojego piętra
w ogóle wiedzieli, co się tam dzieje.
My nie mówiliśmy o swojej pracy,
a oni nie mówili o swojej.
Madoff to firma rodzinna, więc Bernie był na jej szczycie.
Na 19. piętrze rodzina zajmowała kluczowe stanowiska.
Jego młodszy brat Peter był dyrektorem ds. zgodności,
a jego młodzi synowie, Mark i Andy, też mieli dużą odpowiedzialność:
kierowali 19. piętrem.
Jego synowie pracowali w firmie od dnia ukończenia studiów.
Musieliśmy ich słuchać, bo mieli na nazwisko Madoff.
Uważałem się za lepszego tradera od Marka,
ale nigdy nie mogłem być górą, bo nazywał się Mark Madoff.
Andy żartował: „To stacja Nepotyzm Główny”.
Mark i Andy uznali, że muszą zrozumieć cały biznes,
w tym wszystko, co Bernie robił na 17. piętrze
z działem doradztwa.
Bernie nie chciał o tym z nimi rozmawiać.
Bernie narysował granicę,
która oddzielała chłopców od całego piętra 17.
Wydaje mi się, że nie mogli tam nawet wchodzić.
Mieli z tym problem.
Myślałam wtedy, że to dziwne,
że wolał być blisko z Frankiem
niż z własnymi synami.
Bernie powiedział im: „Ja robię swoje, wy róbcie swoje”.
Nawet jego synowie nie mogli go o to pytać.
Od końcówki XIX wieku
wyznacznikiem sukcesu na Wall Street i w świecie nowojorskiej finansjery
była możliwość grania w golfa zimą.
Byle móc pojechać w ciepłe miejsce
i uciec od nowojorskiej pluchy.
Bernie i Ruth celowali w Palm Beach,
czyli w jedno z najbardziej ekskluzywnych miejsc
na wschodnim wybrzeżu Florydy.
Kupili tam dom
i zaczęli brać udział w życiu towarzyskim Palm Beach.
Stali się członkami Palm Beach Country Club.
W przeciwieństwie do innych przybytków Palm Beach Country Club
przyjmował ludzi każdego wyznania.
Większość żydowskich rodzin ubiegała się o członkostwo właśnie tam.
Wielu członków mojej kongregacji należało do Palm Beach Country Club.
Ja przyjechałem do Ameryki jako dysydent, byłem tzw. refusenikiem.
Pochodzę z byłego Związku Radzieckiego.
Kiedy ubiegałem się o stanowisko rabina w Emanu-El,
spytali mnie: „Ma rabin smoking?”.
Powiedziałem, że parę razy wynajmowałem smoking,
ale odpowiedzieli: „Będzie rabin potrzebował smokingu
na liczne zbiórki pieniędzy”.
Palm Beach to światowa stolica
zbiórek pieniędzy na cele, wśród których są cele żydowskie.
Wydaje mi się,
że warunkami członkostwa były działalność charytatywna
i wpłacenie 300 000 dolarów, które ot tak znikały z życia.
To wszystko, żeby się dostać, żeby udowodnić wiarę w klub.
Zbieranie funduszy to ważny element życia w Palm Beach.
Pewnie dlatego tam wylądowali.
To ciekawe pytanie. Dlaczego Bernie Madoff wybrał Palm Beach?
Nie pojechał do Doliny Krzemowej.
Nie pojechał do Bedford ani do Scarsdale.
W Palm Beach Żydzi mają dostęp tylko do jednego klubu.
To właśnie tam Madoff odkrył,
że to bardzo łatwy sposób na pozyskiwanie nowych inwestorów.
Musiał stworzyć ekskluzywny klub. Ludzie mówili: „Tam się nie da dostać”.
Ludzie mówili: „Chcę zainwestować milion dolarów”,
a on odmawiał.
Nie zgadzał się.
Stworzył atmosferę ekscytacji.
Zawsze trzeba było iść do kogoś, kto znał już kogoś innego.
To dawało ci szansę.
Wyświadczał ci przysługę, biorąc twoje 5 000 000 dolarów.
Był genialny.
- Aktywnie szukał pan nowych klientów? - Nie.
Czemu nie?
Firma była w sytuacji, w której zawsze odrzucaliśmy inwestorów.
Nie szukaliśmy nowych źródeł przychodu.
Parę razy próbowaliśmy zwrócić pieniądze,
ale klienci byli oporni.
Mój ojciec zainwestował cały majątek w Berniego Madoffa.
Bernie zrobił na nim wrażenie.
Ogromne wrażenie.
Marzeniem Żydów, takich jak mój ojciec,
było zainwestowanie zarobionych pieniędzy i życie z odsetek.
Na początku ojciec, matka, siostra i ja
włożyliśmy tam pewną kwotę.
Kolejny kwartał przyniósł zyski,
więc ojciec powiedział: „Zainwestujmy więcej”.
Włączyliśmy wtedy moją żonę i mojego szwagra.
Do 2008
dostał pieniądze od moich dzieci, od dzieci mojego rodzeństwa i ich dzieci.
Ojciec był szalenie dumny.
Jego spuścizną miało być utrzymanie rodziny,
był z tego bardzo dumny.
Ojciec miał stos wyciągów
od firmy Berniego Madoffa.
Powtarzał: „Spójrz, ile zarabiasz.
Ten facet jest geniuszem”.
Mówiłam mu, że tego nie rozumiem.
Jak to możliwe, że inni wyciągają do ośmiu procent,
a on dostaje 15?
Odpowiadał, jak zawsze:
„Nie zaprzątaj sobie tym główki”.
Odnosiłem wrażenie, że ma dziwne procedury i metody.
Gdy rzekomo kupował akcje,
potwierdzenia przychodziły po nawet trzech tygodniach.
Nie kwestionowaliśmy tego, ale nie przychodziły na czas.
Komunikacja z nimi była bardzo trudna.
Szybko dowiedzieliśmy się,
że był jak Soup Nazi.
Chyba zapomniał pan o chlebie.
- Chleba? - Poproszę.
Trzy dolary.
- Co? - Żadnej zupy.
„Za dużo pytań? Żadnej zupy. Odeślę ci czek z powrotem”.
Dosłownie.
Klienci nigdy nie dzwonili z pytaniami na temat wyciągów.
Nie rozmawiałem z nimi o tym.
Jeśli ktoś chciał zwrotu pieniędzy, mówiłem:
„Sprzedam, jeśli mnie zmusicie.
Oddam wam pieniądze, nie wracajcie”.
Ludzie mówili, że nie ma sprawy, że chcą, żeby dalej robił swoje.
Wchodzili w coś, co miało reputację.
Wszystko działało od 20 lat, więc w co mieli wątpić?
Czy ludzie bardziej mu ufali, bo był Żydem?
Tak, może myśleli: „Jest jednym z nas.
Jest aktywnym członkiem społeczności”.
Musimy jednak pamiętać o historii Żydów.
Żydzi nie byli mile widziani w większości miejsc na ziemi,
zwłaszcza w Palm Beach.
Przez wiele lat
nie mogli kupować domów albo stawać się członkami klubów.
Do bodaj 1965 nie wpuszczano ich do sławnych hoteli.
Nad drzwiami wisiał szyld: „Żydom i psom wstęp wzbroniony”.
To była kwestia społeczna, nie religijna.
Społeczność żydowska nauczyła się, że lepiej jest odgradzać się od innych.
Nie byli przeciwko innym,
ale nie ufali, że ci potraktują ich uczciwie.
Ufali Berniemu, bo wszyscy ich znajomi mu ufali.
Nie do pomyślenia było, że swój mógłby ich oszukać.
Pamiętam telefon od recepcjonistki.
Powiedziała: „Nie uwierzysz.
Przyszły dwie staruszki i chcą poznać Berniego”.
Był dla nich jak gwiazda filmowa.
Niektórzy staruszkowie byli uroczy.
Pewnie czuli…
Mógł być ich żydowskim synem.
Opiekował się nimi, inwestował ich dobytek.
Podziwiali go.
Ja też.
Niektórzy byli bogaci,
inni oddawali dobytek życia.
Wszyscy, nie tylko Żydzi.
Na tym etapie firma doradcza Berniego
rozrastała się dzięki poczcie pantoflowej.
Bernie zbierał nazwiska,
wchodził w coraz bardziej wpływowe kręgi.
To pozwoliło mu sięgnąć do świata funduszy hedgingowych.
Pierwotna nazwa funduszy hedgingowych to „fundusze zabezpieczone”.
Taki fundusz nie obstawiał, że wszystko będzie szło w górę.
Taki fundusz był też gotowy na spadki.
Zabezpieczasz swój zakład.
Fundusze hedgingowe istniały od dawna,
ale w latach 80. i 90.
świat inwestorów detalicznych się zmienił.
Właśnie wtedy start-upy z Doliny Krzemowej stały się tak atrakcyjne,
Zawodowcy zarządzający funduszami mówili:
„Zarabiałbym więcej, gdybym miał fundusz hedgingowy”.
Fundusze hedgingowe zyskiwały na popularności,
więc każdy w okolicy chciał zarządzać jednym z nich.
Klasyczna strategia zabezpieczania zakładów
wyleciała z hukiem.
Zbierali pieniądze na jedną kupkę
i inwestowali u kogoś takiego jak Bernie Madoff.
Jeffrey Tucker, który wcześniej pracował dla SEC,
i Walter Noel,
klasyczny przedstawiciel arystokracji z Wall Street,
połączyli siły i założyli fundusz hedgingowy Fairfield Greenwich.
Teść Jeffreya Tuckera znał Madoffa,
więc przedstawił ich sobie.
Walter Noel i Jeffrey Tucker odwiedzili Berniego
i jego prawą rękę, Franka DiPascali.
Madoff wyłożył im swoją strategię split-strike,
która w żargonie z Wall Street była znana jako strategia byka.
Miała wykorzystywać hossę,
jednocześnie zabezpieczając się,
żeby przypadkiem nie stracić zbyt wiele.
Właśnie to sprzedawał Bernie.
Celowo wszystko komplikował,
ale mogło się wydawać, że dał im to, czego chcieli.
Dostawali stabilne zyski.
Najbardziej przemówiło do nich coś,
czego wcześniej nie widzieli w świecie funduszy hedgingowych:
pociągająca struktura honorariów.
Mieli zasadę 2 do 20.
Menadżer, czyli Fairfield Greenwich,
dostawał dwa procent wartości zainwestowanych środków.
To była opłata roczna za zarządzanie twoimi pieniędzmi.
Do tego dochodziło 20% z wypracowanych zysków.
W normalnym świecie normalnych menadżerów
Walter Noel i Jeffrey Tucker musieliby dzielić się honorarium,
które pobrali od inwestorów, z Madoffem.
Ale on tego nie wymagał.
Przy nim zatrzymywali całe honorarium,
nie musieli płacić prowizji za transakcje, które miał dla nich wykonywać.
Powiedzieć, że to nietypowe, to nie powiedzieć nic.
To sytuacja bezprecedensowa.
To była najbardziej atrakcyjna oferta
na całym świecie.
Trzeba przyznać, że Jeffrey Tucker miał pytania.
To on miał sprawdzić firmę.
W tym momencie Bernie przeszedł do sprawdzonej strategii.
„Macie tyle pytań? To może lepiej weźcie swoje pieniądze.
Nie mam na to czasu”.
I tak Fairfield Greenwich zaczął inwestować z Berniem Madoffem.
To był jego pierwszy duży fundusz hedgingowy.
Pracowałam dla Waltera Noela, założyciela Fairfield Greenwich,
od 1987 do 1998 roku.
On i jego rodzina byli bardzo pretensjonalni.
Na początku kariery
Walter udawał bogatego, bo chciał należeć do socjety.
Ponoć ciągle refinansował swój kredyt hipoteczny.
Wynajmował swój dom, żeby sfinansować wakacje w Europie.
Przez chwilę sam ścinał swój trawnik.
Jego teściowa wspierała finansowo jego żonę.
Walter umiał się sprzedać.
Żył ponad stan.
Towarzyski człowiek, zawsze we właściwym miejscu.
Lubił nawiązywać kontakty.
Wtedy wydawał się nieszkodliwy.
Potem pojawił się Bernie Madoff
i wszystko nagle wybuchło.
Znalazł kurę znoszącą złote jaja.
Wtedy pojawiły się ogromne pieniądze.
Przestał kosić własny trawnik. Przestał wynajmować dom.
Na Berniego spłynęła lawina gotówki ze świata funduszy hedgingowych.
Sporą część stanowiła intrygująca i elegancka
rodzina Waltera Noela.
Miał pięć pięknych córek.
Każda z nich weszła w bogatą rodzinę
z innej części świata.
Jedna poślubiła dziedzica z Ameryki Łacińskiej,
a druga szwajcarskiego inwestora
związanego z Ameryką Łacińską i Bliskim Wschodem.
Dzięki Fairfield Greenwich i wszystkim zięciom
Bernie stał się rozpoznawalny na świecie
i zyskał dostęp do światowej gotówki.
Dużo czasu zajęło mi zrozumienie,
co było takiego w transakcjach Berniego Madoffa.
Jeden z klientów Waltera chciał sprawdzić, jakie akcje są w jego portfelu.
Wręczył mi siedem stron
wydrukowanych na drukarce igłowej
na cieniutkim papierze i bardzo kiepskim tuszem.
Pomyślałam wtedy: „Co za tandeta”.
Jakby pracował w piwnicy otoczony ścianami z pustaków.
Wyciągi tak nie wyglądały.
Wyciąg z dowolnego banku, domu brokerskiego albo kasy pożyczkowej
byłby wydrukowany na dobrym papierze, z dużym logo i mnóstwem drobnego druku.
Musi tam być też numer telefonu, na który można w razie czego dzwonić.
Wyciągi Berniego tego nie miały.
Fundusze hedgingowe były ważne,
bo dostarczały więcej pieniędzy.
Fundusze hedgingowe były funduszami dopływowymi,
to one zbierały fundusze od inwestorów
i w ich imieniu przekazywały je Berniemu.
Pytanie brzmi, które z nich były współwinne,
a które przymykało oko,
chowały głowy w piasek i mówiły:
„Póki dostaję zyski, nie zadaję pytań”.
Na pewno musimy kwestionować
ich procesy myślowe w momencie,
w którym inwestowali u Berniego.
Pan Madoff obiecał większym klientom jeszcze większą stopę zwrotu.
To była tzw. wielka czwórka.
Miał pan umowy z Normanem Levym, Carlem Shapiro…
Tak.
- Z Jeffrym Picowerem? - Tak.
- A Stanley Chais? - Też.
Z czwórką klientów miałem wyjątkową relację.
Picower był nieco inny.
Spytałam Madoffa, czy podejrzewał, że któryś z dużych inwestorów
wiedział, co robi.
Wymienił tylko Picowera.
Powiedział: „On chyba wiedział,
choć nigdy nie doszło do konfrontacji”.
NAJBOGATSI Z NAJBOGATSZYCH
Jeffry Picower był klientem pana Madoffa
przez ponad 30 lat.
Był prawnikiem i księgowym, zaczynał od optymalizacji podatkowej.
Picower to taka mroczna postać.
Zainwestował u Madoffa ponad 600 000 000 dolarów,
a potem między 1998 a 2003 zaczął powoli wyciągać pieniądze.
Wyciągał porażające sumy,
wypłacał po setki milionów dolarów na raz.
W jednym roku wyciągnął miliard.
Bernie musiał mieć z tym problem,
bo potrzebował pieniędzy, żeby pokryć wypłaty Picowera.
W pewnym momencie wszystkie pieniądze, które fundusz Fairfield Greenwich
przekazywał Berniemu,
Bernie wypłacał Picowerowi.
Spójrzmy na całą ich znajomość,
Picower wyciągnął z firmy doradczej 7 000 000 000 dolarów,
ale Bernie był od niego zależny,
bo choć Picower wyciągał miliardy dolarów,
to ciągle wpłacał pieniądze na krótkie okresy.
Gdy piramidzie groził brak gotówki,
to on ratował Madoffa.
To dało Picowerowi władzę nad Berniem.
Był jego zbawcą
i najgorszym wrogiem.
Bernie chciał kontrolować wszystko,
a kontrolę nad sobą musiał oddać komuś innemu.
Picower wyciągał z firmy prawdziwe zyski,
po czym dzwonił do Annette Bongiorno
i mówił: „Potrzebuję strat.
To koniec roku, nie chcę mieć tylko zysków”.
Wtedy tworzyli dla niego fikcyjne straty,
żeby nie musiał płacić podatków od wyciągniętych zysków.
Zapytałem Berniego, czemu zdał się na jego łaskę.
Powiedział mi: „Jim, znasz powiedzenie
»Trzymaj przyjaciół blisko, a wrogów bliżej«?”.
Bernie podejrzewał,
że Jeffry Picower go przejrzał.
Wiedział, że Bernie nie może mu odmówić,
więc chciał wyciągnąć z niego, ile tylko był w stanie.
Nikt nie zarobił więcej pieniędzy
i nikt nie wzbogacił się bardziej.
Nawet Madoff zarobił mniej niż Picower.
Przyznałem się do wielu
zawstydzających rzeczy, których żałuję.
To wszystko moja wina.
Nikt nie nie zmuszał.
Trzeba było znać mnie
i moją relację z tymi ludźmi.
Ta duża czwórka była bardzo chciwa.
Oni nigdy nie chcieli kończyć.
Jestem reporterką.
Zajmuję się biznesem od lat 90.
Do Barron’s Magazine dołączyłam w roku 2000.
Chciałam pisać o funduszach hedgingowych.
Wtedy nie były tak dużym tematem.
Pewnego dnia zadzwonił do mnie facet, który był świetnym źródłem.
Powiedział: „Napisz o funduszu Madoffa.
On nigdy nie traci”.
Od razu nadstawiłam uszu,
bo historia nie znała przypadku funduszu hedgingowego,
który nigdy nie stracił na Wall Street.
Firmy internetowe są wśród największych przegranych na Wall Street.
Rzeź dopiero się zaczyna.
Akcje zawodników wagi ciężkiej, które kiedyś były warte nawet 50 dolarów,
nagle można kupić za grosze.
Na początku lat 2000
pękła bańka internetowa.
Giełda leciała na łeb na szyję.
W tym samym czasie
fundusz hedgingowy Berniego Madoffa ciągle zarabiał,
co było dziwne.
Dlaczego tylko jego fundusz zarabiał?
Chciałam dowiedzieć się o nim więcej.
W trakcie śledztwa
znaleźliśmy dokument ofertowy Fairfield Greenwich.
Dokument ofertowy to tak naprawdę
prospekt lub propozycja inwestycyjna,
w którym fundusz przedstawia potencjalnym klientom
swoją strategię inwestycyjną.
Wiosną 2001 roku
można było pójść na giełdę
i ot tak wejść na parkiet.
Pytałam się traderów: „Słyszeliście o nim?
Czy ktoś robił interesy z tym wartym miliardy funduszem?”.
Dziwne było to, że nikt z nimi nie handlował.
Pytałam w prywatnych bankach:
„Macie bogatych klientów, którzy tam inwestują?”.
Z biegiem czasu
zauważałam coraz dziwniejsze rzeczy.
Rozmawiałam z klientami prywatnego banku, którzy mówili:
„Możemy inwestować u Berniego, ale nie wolno nam o tym mówić”.
Jeśli menadżer portfela nie chce, żebyś o nim mówił, to coś tu nie gra,
bo większość z nich chce chwalić się wynikami.
Poszłam na lunch z pracownikiem Merrill Lynch.
Ten bankier bogaczy powiedział mi:
„Nie mogę zaglądnąć do ksiąg, nie mogę niczego sprawdzić,
ale jeśli powiem klientom,
że chcę ich wycofać z funduszu Madoffa, to mnie zwolnią”.
Ten scenariusz powtarzał się w kółko.
Zadzwoniłam też do Fairfield Greenwich,
rozmawiałam z Jeffreyem Tuckerem.
Odprawił mnie i powiedział:
„Nie ma o czym pisać, to fundusz prywatny,
który nie jest dostępny dla inwestorów indywidualnych”.
Barron’s to magazyn dla szerokiej publiki.
Mimo to niektórzy inwestorzy unikali Madoffa.
Na przykład Goldman Sachs
i Salomon Brothers
nie chcieli robić interesów z Madoffem.
Mówili: „Nie możemy tego rozgryźć. Jest w tym coś dziwnego”.
Myślałam, że łatwo będzie umówić się na wywiad z Berniem,
bo większość menadżerów zabiegała o wywiady.
Dla wielu osób szczytem kariery byłby artykuł o nich w Barron’s.
Nie mogłam się do niego dobić.
Próbowałam na każdy sposób,
ale nie mogłam go namówić na wywiad.
Na parę dni przed publikacją…
zostawiłam mu wiadomość:
„Tak czy siak napiszemy ten artykuł”.
I nagle
odezwał się telefon.
Jeśli dobrze pamiętam, Bernie Madoff był bardzo uprzejmy.
Wydawał się zaskoczony moim zainteresowaniem.
Zbył mnie, mówiąc:
„Nie powiem nic o strategii, to własność naszej firmy”.
Poklepał mnie po głowie i odesłał do domu.
Nie dostałam od niego odpowiedzi,
więc pozostało mi stawianie pytań.
Jak to zrobił? Jak zarobił pieniądze?
Jaką miał strategię?
Czemu każe ludziom milczeć na temat swojego funduszu?
Czemu wypłaca takie honoraria?
Wiedziałam, że coś jest nie tak,
ale wtedy miałam tylko tyle.
Artykuł wyszedł w maju 2001 roku, a ja pomyślałam:
„Tak! Dostanę za to Pulitzera”.
Nikt nie zadzwonił.
Myślałam, że może kogoś zdenerwuję,
może zadzwonią jego prawnicy.
Kompletna cisza.
Nie wiedziałam,
że Bernie wszedł do biura z kopią mojego artykułu i powiedział:
„To idiotka.
Nie chcę słyszeć o tym artykule. To brednie. My idziemy dalej”.
Powiedziałam mu: „Ludzie będą o tym mówić”,
a on odparł: „Nie będę o tym dyskutował”.
Bernie nie chciał, żeby kojarzono go z czymś złym.
Gdy dzwonił jakiś dziennikarz
albo gdy ktoś o nim pisał, robił się bardzo spięty.
TRZECH PRACOWNIKÓW DUŻYCH BANKÓW NIE UMIAŁO ROZGRYŹĆ WYNIKÓW MADOFFA.
Taki już był.
Myślał, że milcząc,
sprawi, że to coś zniknie.
I tyle. Nie ma tematu.
MADOFF TWIERDZI, ŻE ZARZUTY SĄ „NIEDORZECZNE”.
Do wiosny 2001
Bernie Madoff był w stanie utrzymać swoją działalność doradczą
niemal zupełnie niezauważoną przez społeczeństwo.
Wszystko trzymał w tajemnicy,
aż do pojawienia się słynnego artykułu w Barron’s Magazine.
Musimy pamiętać,
że artykuł nie zarzucał mu niczego nielegalnego,
ale wystarczył, żeby inwestorzy zaczęli zadawać pytania.
Mój artykuł
przestraszył Jeffreya Tuckera z Fairfield Greenwich.
Pojawiły się wątpliwości, w związku z czym zażądał spotkania.
To niepewna chwila zarówno dla Tuckera, jak i dla Berniego Madoffa,
bo mają symbiotyczny związek.
Tucker i Fairfield Greenwich zainwestowali miliardy,
które Bernie miał inwestować dalej.
Spotkanie było niezręczne.
„Bernie, musimy porozmawiać o artykule”.
Musiał uspokoić Tuckera,
ale w swoim klasycznym stylu
zapewniał go, nie okazując zmartwienia.
Bernie był tam ze swoją prawą ręką, Frankiem DiPascali.
Pokazali mu księgę transakcji,
w której znajdowały się wszystkie wykonane transakcje.
To nie było pierwsze rodeo Tuckera.
Pracował w organach nadzoru, był prawnikiem.
Każdy może wydrukować taki papier, on potrzebował czegoś więcej.
Wtedy Bernie i Frank włączyli komputer
i pokazali mu, że mają konto w DTC,
czyli Depository Trust Company.
To konto dla każdego brokera z Wall Street.
Powiedzieli mu: „Martwisz się, gdzie są twoje pieniądze?
Pamiętaj, że mamy to konto, więc zawsze możesz to sprawdzić.
Wybierz którąkolwiek z tych transakcji.
Którą z nich chcesz sprawdzić?”.
Powiedział, że chce zobaczyć AOL.
Frank wcisnął parę klawiszy,
a na ekranie pojawiły się transakcje Fairfield Greenwich.
Liczba akcji zgadzała się z tym, czego oczekiwał Tucker.
Cały świat usłyszał, jak kamień spadł mu serca.
Wszystko tam było.
Nie miał się czym martwić.
Wyszedł udobruchany i uspokojony.
Tak naprawdę
to była hucpa.
Konto DTC w wersji potiomkinowskiej.
Tak naprawdę
Frank DiPascali przejął transmisję izby rozrachunkowej
od legalnej firmy z wyższego piętra
i wkleił w nią fałszywe transakcje,
żeby Jefrrey Tucker mógł ją załadować
i upewnić się, że jego akcje AOL są bezpieczne.
Stworzył replikę idealną.
Relacja Madoffa i DiPascaliego była niezwykła.
DiPascali potrafił się domyślić,
czego Madoff będzie potrzebował
i co w największym stopniu pomoże mu tuszować oszustwo.
Jedna sytuacja była niesamowita:
księgowy funduszu poprosił DiPascaliego
o wyciąg transakcji z losowo wybranego dnia.
DiPascali rzucił: „Jasne”
i powiedział o tym pracownikom.
Jego podwładni rzucili się do boju,
żeby stworzyć fałszywy wyciąg.
Wydrukowali stos papierów,
ale całość była zbyt nieskazitelna,
więc rzucali nimi jak piłką,
aż wyglądały na odpowiednio zużyte.
Moment, są ciągle ciepłe z drukarki.
To był problem,
więc chłodzili wydruki w biurowej lodówce.
Księgowy wyszedł przekonany.
To była sztuka, nie można tego nazywać inaczej.
Wszystko pasowało jak ulał
i idealnie pomagało Madoffowi uspokajać inwestorów.
Miał, czego potrzebował, zanim o tym pomyślał.
20 GRUDNIA 2016
„Przyznaję, że od początku lat 90. do grudnia 2008 roku
pomagałem Berniemu Madoffowi i innym
oszukiwać tysiące ludzi.
Bernie Madoff, ja i inni wiedzieliśmy o czymś,
o czym nigdy nie mówiliśmy klientom ani organom nadzoru jak SEC.
Nie sprzedawaliśmy i nie kupowaliśmy akcji ani innych papierów wartościowych.
To była fikcja.
Wiedziałem, że robiliśmy coś złego”.
To trwało parę dekad.
Bez odpowiednich papierów
wszystko posypałoby się w mgnieniu oka.
Wyciągi z kont,
potwierdzenia transakcji,
raporty dla klientów…
Potrzebowali do tego komputera.
Nie można kupić oprogramowania do tworzenia fikcyjnych transakcji.
To oprogramowanie trzeba stworzyć.
Programiści George Perez i Jerry O’Hara
byli Madoffowi niezbędni.
Jerry i George nie prowadzili tego samego stylu życia
jak reszta ludzi z 17. piętra.
Frank miał łódź za 2 000 000,
a Jodi dom na Jersey Shore.
Oni żyli raczej skromnie.
Wiedzieli, że robią coś złego.
Wiedzieli, że fałszują raporty,
ale po jakimś czasie do tego przywykli.
George i Jerry
stresowali się możliwością wpadki,
bo ryzykowali.
Ich konfrontacja z Frankiem DiPascalim
zmieniła się w niemal komiczny szantaż.
Mówili, że chcą więcej pieniędzy,
ale nie chcieli nagłej podwyżki, więc poprosili o wypłatę w diamentach.
Frank uznał, że to szaleństwo.
Wtedy napisali:
„Niepokoją nas te raporty.
Nie wiemy, czy nasze życia nie są zagrożone”.
To miało być oficjalne.
„Powiedziałem mojemu szefowi Frankowi DiPascaliemu,
że nie chcę pracować przy projektach, z którymi nie czuję się komfortowo.
Nie wiem, jak daleko doszła ta informacja,
ale już wkrótce usłyszy o tym sama góra.
Boję się o pracę, rodzinę i przyszłość”.
Dokument podpisał George Perez.
Potem poszli z tym do Berniego.
Bernie się nie ugiął, nie powiedział:
„No tak, macie mnie.
Bierzcie, co chcecie”.
On grał ostro.
Weszli do biura Madoffa z Frankiem
i powiedzieli, że nie czują się z tym komfortowo.
Dodali też, że ich zdaniem powinien zamknąć firmę doradczą.
Bernie się wściekł.
Zastraszył ich.
To ryzykowna sytuacja dla obu stron,
bo chłopcy na co dzień nie rozmawiali z Berniem.
Co więcej, grozili facetowi,
który był szefem firmy i legendą Wall Street.
Wypierdalać z mojego biura, ale już.
Koniec końców Madoff prowadził negocjacje przez Franka
i zgodził się na konkretną kwotę.
Dostali dodatkowe 60 000 dolarów.
Niewiele w skali całej sprawy.
Mogli wyciągnąć od Berniego dowolną kwotę i zatrzymać swoje posady.
Chłopcom wystarczyła przeciętna podwyżka,
a Berniemu znowu się upiekło.
Na jakiś czas.
Napisy: Jędrzej Kogut