Bernie Madoff FBI'a teslim olalı bir hafta oldu.
Çok itibarlı biri.
-En büyük piyasa yapıcılardan. -Ona güvenmezseniz…
-NASDAQ'ın kurucularından. -…kime güveneceksiniz?
Bunu tek başına nasıl yaptı?
Neredeyse imkânsız. İşin içinde başkaları da olmalı.
Bunu bilerek yapıp yapmadıkları daha önemli bir soru.
GÜVENLİ OYNAYIN
Madoff soruşturmasıyla ilgili sıra dışı şeylerden biri
bir itiraf ve tutuklamayla başlamış olmasıydı
ama daha fazlasını öğrenmemiz gerekiyordu.
Soruşturmamızı sürdürürken 17. kata çıktık.
Tepkimiz şu oldu.
"Vay canına."
FBI ADALET BAKANLIĞI
Sanki zaman tüneline girmiş gibiydik.
1980'lerin ortası gibiydi.
Eski, büyük ana bilgisayarlardan vardı.
Her yerde kâğıt topları vardı.
Dosya dolapları, kutular mevcuttu.
Faksla gelen ödeme talepleri vardı.
Her yerde belgeler vardı.
Etraf çok dağınıktı.
Işıl ışıl olan 19. katla kıyaslandığında dağlar kadar fark vardı.
Beni en çok etkileyen nokta vuruşlu yazıcıydı.
Kenarları yırtılan eski usul kâğıtlardan vardı.
Büyük bir komisyonculuk firmasıyla yatırım yapıyorsanız
kimse hesap özetini nokta vuruşlu yazıcı kâğıdıyla almaz.
Masalardan birinde 12'ye 20'lik dizin kartları buldum.
O dizin kartlarına el yazısıyla para hareketleri yazılmıştı.
Para çekme, para yatırma, devreden bakiye.
Devreden bakiyelerde 4,5 milyon gördüm. "Vay be, büyük para" dedim.
Yakından baktığımda 4,5 milyar olduğunu fark ettim.
Sıradan bir beyaz yaka suçuyla karşı karşıya olmadığımızı
o zaman anladım.
MADOFF: WALL STREET CANAVARI
Madoff için çalışmaya 1992'de Bilgisayar İşlemleri'nde başladım.
Ofise ilk görüşmeye gittiğimde güzel bir sohbet oldu.
Bana teklif ettikleri maaşı çok beğendim.
Federal Express'te kazandığımın iki katıydı
ve yağmurda koşturmam gerekmiyordu.
Güzel bir ofiste çalışıyordum.
Çok heyecanlıydım
ama alışık olmadığım bir iş olduğu için de
çok gergindim.
İlk olarak 19. katta çalışmaya başladım.
O zaman her şey 19. kattaydı.
19'uncu kat çok güzeldi.
Her yer camdı. Tamamen siyah ve gümüş bir dekor vardı.
Sonra 17. kata taşındık.
17. kat bambaşkaydı.
Bizim tabirimizle sahte yatırım işine başladığınızda
bu işi yapanları ayrı bir kata mı taşıdınız?
Doğru. Tüm danışmanlık işini 17. kata taşıdık.
Sanırım 90'lardaydı.
Geceleri çalıştığım için çok pis şeyler gördüm.
Şüpheli işler çevrildiğini görüyordum.
Kafes diye bir yer vardı.
Her şeyin dönüp bittiği yer kafesti.
İçeri girince altılı bira paketleri görürdünüz.
O dönem içeride sigara içiliyordu.
İnsanlar sarhoş bir şekilde geliyor, metresleriyle arka tarafa geçiyordu.
Orada kokain kullananlar oluyordu.
Bu olanlara inanamıyordum. "Vay canına" diyordum.
O şirkette hâlâ Bernie Madoff, Frank gibi çok önemli çalışanlar olduğundan
bu yaşananlar bana çok garip geliyordu.
17. kat olarak adlandırılan yatırım danışmanlığı işini
Frank DiPascali yönetiyordu.
O katta yapılan her işin başında o vardı.
17. katın sorumlusunun Frank olduğu söylenebilir mi?
Evet, çok yetenekliydi. Sistemin kurulmasına yardım etti.
Neredeyse her şeyi o yaptı.
Frank DiPascali yasa dışı piyango veya sokakta zar oynatacak türde biriydi.
Kesinlikle zeki bir adamdı ama her durumda ayakta kalmayı bilirdi.
Frank bir gangster olsaydı kimin öldürüleceğini söyleyen kişi olurdu.
Frank İtalyan'dı. Queens'liydi.
Ben de İtalyan'ım. Brooklyn'liyim.
Onunla bağ kuramazdım.
Normalde bir bağ kurmam gerekirdi
ama çok farklıydık.
Frank'in Madoff'ta çalışmadan önce bir benzincide çalıştığını
ve üniversiteyi bitirmediği duydum.
Yatırım danışmanlığı işinizin başına birini getirmek istiyorsanız
mutlaka eğitimli birini getirmek istersiniz.
Bu durumu hiç anlamamıştım.
Bernie'nin Frank'e çok saygı duyduğu çok açıktı.
Bu, Frank için hayalindekinden çok daha fazla para kazanma
ve istediği hayatı yaşama fırsatıydı.
Howard Beach'li birinin o tür bir yatı,
Jersey'deki o evi alması
ancak Bernie Madoff'la çalışarak mümkün olurdu.
Bir de Annette Bongiorno vardı.
Annette'in ne yaptığını hiç bilmiyorum.
Çok önemli ve şık bir kadındı.
Evet, güzel giyinirdi.
Annette'in iyi para kazandığını biliyorum. İçi para dolu ufak bir çekmecesi vardı.
"Çekmeceden para al ve şuradan şu yemekleri sipariş et" derdi.
Çekmecesinde tomar tomar para olurdu.
Annette, Queens'liydi.
İşçi sınıfından bir kadındı ve pek eğitimli değildi.
Bernie 17. kattaki çoğu kişiyi
çok gençken, kontrol altına alınabilecekken işe aldı.
Bu yüzden ona çok sadıklardı.
Ona çok saygı duyar, her istediğini yaparlardı.
Annette, Bernie'ye tapardı.
Onun için kurşun yemeyi bile göze alırdı.
Alt katta yönettiği küçük bir ekibi vardı
ve Bernie özellikle büyük müşterilerinde ona çok güvenirdi.
Annette'e dönelim. Annette Bongiorno mu?
Evet.
Annette'in günlük sorumlulukları nelerdi?
Şeylerle ilgilenirdi…
Büyük müşterilerle.
Bayan Bongiorno ne kadar süre sizinle çalıştı?
Muhtemelen 30 küsur yıl.
Bernie ne yaparsa yapsın, Annette'le konuşmak için işini bırakırdı.
O zaman şöyle düşünüyordum. "Vay be, Bernie ona çok değer veriyor."
Eski çalışanlarına çok sadık.
Annette hep Palm Beach'e giderdi.
Hep yeni araba alırdı.
Queens'li bir sekretere, bir kâtibeye göre
o zamanlar çok şaşaalı bir hayat yaşardı.
17. kattaki yatırım danışmanlığı hep yoğun çalışırdı.
Sürekli postalar gelirdi.
Arı kovanı gibiydi.
İki bölüme ayrılmıştı.
Annette bir taraftaydı,
Frank de bilgisayarcılar Jerry O'Hara ve George Perez'le diğer taraftaydı.
Amirim Jerry O'Hara'ydı.
İşlerimi o denetlerdi.
Bilgisayar operatörü olarak
belli hisselerin veya senetlerin çıktısını alırdım
ama yazıcılar hızlı değildi.
Çok yavaş, nokta vuruşlu yazıcılardı.
17. kattaki normal bir günde
geceleyin 700 hesap özeti çıktısı alırdım.
Çıktılarda sorun yaşarsam onları arardım. Sorunu çözerlerdi.
"Sabaha bırak" demezlerdi.
Hemen sorunu hallederlerdi.
Lekeli çıktıysa veya düzgün çıkmadıysa tekrar çıktısını alırlardı.
Sonra da çıktıları farklı müşterilere yollardık.
Her küçük ayrıntıya dikkat ettikleri iyi yönetilen bir işti.
Kimliğimi gizlememin sebeplerinden biri
hâlâ devam eden o davaya hiçbir şekilde dâhil olmak istememem.
Madoff'ların bazı insanlara çok kötü şeyler yaptığını biliyorum.
İnsanlara yaptıkları için üzülüyorum
ama bana karşı iyiydiler.
Onlar hakkında kötü bir şey söyleyemem.
Bernie Madoff karmaşık bir dolandırıcılık yapmadı.
Basitçe insanların parasını alıyor, yatırım yapacağını söyleyip yapmıyordu.
Ponzi'ye devam etmek ve bu dolandırıcılığı işlemek için
yatırım danışmanlığı işinde
bir sürü sadık adamına sahte işlemler yaptırdı.
O gün neyin işlem gördüğünü biliyorsanız sahte işlem yapmak çok kolaydı.
At yarışlarına gidip dünkü at yarışına bahis oynamak gibiydi.
Birkaç tuşa basarak halloluyordu.
Amazon hissesini bir ay önce alıp dün kârla satmış gibi göstermek için
oturup birkaç tuşa basarak işlem oluşturuyorlardı.
George Perez ve Jerry O'Hara'nın bilgisayar programları vardı.
Sahte işlemlerdeki bilgileri alıp müşterinin hesap özetine koyarlardı.
Müşterinin eline geçtiğinde gerçek gibi görünüyordu.
Bu işin zorluğu
90'lar ve 2000'ler arasında ilgilendikleri müşteri sayısıydı.
Neredeyse 5.000 müşteri vardı.
Bu, evrak yığını demekti.
Sahte işlemler girip kârın ne olduğuna bakıyorlardı.
Kârı daha yüksek göstermek için
o hesap özetlerini yok edip
farklı fiyatlarla yeni işlemler giriyorlardı.
Sonunda da müşterilere yolluyorlardı.
Müşterilerin hesap özetlerine elektronik olarak erişmelerini
Bay Madoff özellikle istemedi.
Perde arkasında dönenleri görmesinler diye elektronik erişim sunmadı.
17. kat bir bakıma bir bahis işletmesi gibi çalışıyordu.
Biri gelen ve giden paranın hesabını tutmak zorundaydı.
Jodi Crupi tezgâhın önemli bir parçası olması için
Bernie'nin getirdiği alelade kişilerden biriydi.
Sonlara doğru işi "Jodi'nin destesi" denen şeyi yönetmekti.
Meşhur 703 numaralı hesap olarak bilinen
JP Morgan bankası hesabındaki para giriş ve çıkışlarını
her gün hesaplamaktan sorumluydu.
703, artık Ponzi hesabı olarak bildiğimiz o hesap numarasının son üç hanesiydi.
Her gün iş sonunda bu hesabı Bernie'ye iletirdi.
Bernie de para giriş ve çıkışlarını bilmiş olurdu.
Bu, Bay Madoff için önemliydi.
Bir Ponzi sistemi işletiyorsanız
para çekimi taleplerini karşılamak için
ne kadar nakdiniz olduğunu bilmeniz gerekir.
Bu sebeple 17. kat Bernie Madoff için çok önemliydi.
Ağzını uzun süre sıkı tutacak insanları kontrol edebiliyorsanız
bu dolandırıcılığı 40 yıl veya daha uzun süre sürdürebilirsiniz.
17. kattaki yatırım danışmanlığı işine
orada çalışanlar dışında başka kimsenin erişimi yoktu.
Bernie'nin yanına gidip geldiğim için benim giriş kartım vardı.
Oraya gittiğimde kimse kalmamı istemezdi.
Kimse konuşmak istemezdi.
17. kat tam bir muammaydı.
Borsa işlemleri katında çalışanlar olarak orada ne dönüp bittiğini hiç bilmiyorduk.
Onlara borsa işlemlerini anlatmazdık, onlar da ne yaptıklarını anlatmazdı.
Madoff aile şirketiydi. O yüzden her şeyin başında Bernie vardı.
19. kattaki tüm önemli pozisyonlarda ailesi vardı.
Küçük kardeşi Peter uyum müdürüydü.
Bernie genç oğulları Mark ve Andy'ye çok fazla sorumluluk verdi.
İşlem katını yönetirlerdi.
Oğulları üniversiteden mezun olur olmaz şirketinde çalışmaya başladı.
Madoff oldukları için onları dinlemek zorundaydık.
Mark'tan çok daha iyi bir borsacı olduğumu düşünürdüm
ama Mark Madoff olduğu için bir tartışmada onu alt edemezdim.
Andy "Burası akraba kayırma yeri" derdi.
Mark ve Andy tüm işi anlamaları gerektiğini düşünüyordu
ve buna Bernie'nin 17. katta çevirdiği yatırım danışmanlığı işi de dâhildi.
Bernie onlara bu işten bahsetmezdi.
Bernie bu konuda kalın bir çizgi çekmişti.
Oğullarını 17. katta yaptığı işten uzak tutuyordu.
Bildiğim kadarıyla Mark ve Andy'nin 17. kata girmesi yasaktı.
Bundan çok rahatsızdılar.
Kendi oğullarından ziyade Frank'i bu işe dâhil etmek istiyordu.
Bunu gerçekten çok tuhaf bulmuştum.
Bernie onlara şöyle dedi.
"Ben kendi işimi yöneteceğim. Siz kendi işinizi yönetin. İşinize bakın."
Kendi oğulları bile onu sorgulayamazdı.
1800'lerin sonundan itibaren
New York'taki finans dünyasında ve Wall Street'te başarının göstergesi
tüm kış golf oynayabilmek olmuştur.
Sıcak ve güneşli bir yere gidilir,
New York'un sulu karından uzaklaşılırdı.
Bernie ve Ruth gözlerini Palm Beach'e dikmişti.
Florida'nın doğu kıyısındaki en özel bölgelerden biriydi.
Oradan bir ev aldılar.
Palm Beach'in mevsimlik sosyal hayatına katılmaya başladılar.
Bernie ve Ruth, Palm Beach Golf Kulübü'ne üye olarak kabul edildi.
Palm Beach Golf Kulübü daha köklü birkaç rakibinin aksine
hem Yahudilere hem de Yahudi olmayanlara açıktı.
Yahudi ailelerin çoğu kulübe üye olmak için oraya giderdi.
Palm Beach Golf Kulübü'ne üye olan birçok cemaat üyesi vardı.
Muhalif veya eski tabirimizle refusenik olduktan sonra ABD'ye geldim.
Aslen eski Sovyetler Birliği'ndenim.
Emanu-El Sinagogu'na hahamlık başvurusu yaptığımda
"Smokinin var mı haham?" dediler.
"Ne? Hayatımda sadece birkaç kez smokin kiraladım."
"Hayır, en az bir smokinin olmalı çünkü yardım etkinliklerine gideceksin."
Palm Beach, Yahudi davaları da dâhil
dünyanın en büyük yardım toplama yerlerinden biriydi.
Anladığım kadarıyla kulübe katılmak için yaptığınız yardımlarını göstermeniz
ve 300 bin dolarlık bir bağış yapmanız şart koşuluyordu.
Bu, kulübüne inandığınızı göstermek için gerekli bir şeydi.
Bu yüzden yardım toplamak Palm Beach hayatında çok önemlidir.
Muhtemelen buraya gelmesinin sebebi de bu.
İlginç bir soru. Bernie Madoff neden Palm Beach'i seçti?
Silikon Vadisi'ne gitmedi.
Bedford'a, New York'a veya Scarsdale'e gitmedi.
Yahudilerin kabul edildiği tek kulüp Palm Beach'te olduğundan
Madoff burada yeni yatırımcılar bulmanın çok kolay olacağını düşündü.
Çok özel olacaktı.
İnsanlar şöyle diyordu. "Kabul edilmek imkânsız."
Birisi gelip "Bir milyon yatırım yapacağım" dediğinde
hayır, derdi.
İnsanları reddederdi.
Tanıdığınızın tanıdığıyla işleri çözdüğünüz bir heyecan yaratırdı.
Belki o zaman paranızı alırdı.
Beş milyon dolarınızı alarak size bir iyilik yapmış olurdu.
Çok zekiydi.
Yeni yatırım danışmanlığı müşterileri aradınız mı?
Hayır.
Neden?
Şirket hep yatırımcıları geri çevirecek durumdaydı.
Hiçbir zaman yeni müşteri aramadık.
Hatta bazen paraları iade etmeye çalıştık ama müşteriler itiraz etti.
Babam tüm parasını Bernie Madoff'a yatırdı.
Bernie Madoff'tan çok etkilenmişti.
Gerçekten etkilenmişti.
Babam gibi Yahudilerin hayali
para kazanmak, yatırım yapmak ve gelen faizle geçinmekti.
Başta sadece babam, annem, kardeşim ve ben bir miktar para yatırdık.
Sonraki çeyrekte kâr payı aldık.
Babam bir kez daha yatıralım, dedi.
Bu kez kayınbiraderimi ve eşimi de kattık.
2008 yılına geldiğimizde
tüm çocuklarım, yeğenlerim ve onların çocukları da katılmıştı.
Bu, babamın gururu ve neşesiydi.
Bu, ailesine bırakacağı bir mirastı ve bununla çok gurur duyuyordu.
Babamda bir sürü hesap özeti olurdu.
Hesap özetlerini Bernie Madoff'un şirketi yollardı.
"Şuna bak. Ne kadar kazandığına bak" derdi.
"Bu adam çok zeki."
"Baba, bu işi hiç anlamıyorum.
Herkes yüzde yedi, yüzde sekiz kazanırken
sen neden yüzde 15 kazanıyorsun?" dedim.
Her zamanki gibi cevap verdi.
"Sen güzel kafanı bununla meşgul etme."
İşlemlerinin ve yöntemlerinin çoğu garibime gidiyordu.
Sözde bu şirketlerin hisselerini almıştı
ama iki, üç hafta sonra teyit alamıyorduk.
Bunu hiç sorgulamadık ama hiçbir zaman vaktinde almadık.
Onlarla iletişim kurmak çok zordu.
İlk başta öğrendiğimiz kurallardan biri
Nazi Çorbacı olduğuydu.
Affedersiniz. Ekmeği unuttunuz.
-Ekmek mi istiyorsun? -Evet, lütfen.
Üç dolar!
-Ne? -Sana çorba yok.
"Çok soru sorarsan çorba yok. Çekini geri yollayacağım."
Aynen böyleydi.
Müşteriler asla beni arayıp hesaplarını konuşmak istemezlerdi.
Bu konuyu müşterilerle konuşmazdım.
Beni arayıp "Paramı geri istiyorum" dediklerinde
"Beni satmaya zorlarsan satarım" derdim.
"Paranı yolluyorum. Bir daha gelme."
"Hayır, sorun değil. İşinden memnunuz. Devam et" derlerdi.
Geçmiş performansı olan bir şeyi satın alıyorlardı.
Bu işe girdiklerinde 15, 20 yıldır devam eden bir iş mevcuttu.
Şüphelenecek ne vardı ki?
Yahudi olduğu için mi insanlar ona daha çok güvendi?
Evet, belki "Bizden biri" demişlerdir.
"Topluma, cemaate katkısı olan birisi."
Yahudi tarihini bilmemiz gerekiyor.
Yahudiler dünyanın birçok yerinde, özellikle Palm Beach'te hoş karşılanmazdı.
1960'lara, 1965'e kadar
bir ev almaları, kulüplere, hatta ünlü otellere girmeleri
uzun yıllar boyunca imkânsızdı.
Bir tabela asılı dururdu. "Yahudiler ve köpekler giremez."
Bu dinî değil, sosyal bir olaydı.
Yahudi cemaati etraflarına bir duvar örmeyi öğrendi.
Diğer insanlara karşı değillerdi.
Adil muamele göreceklerine inanmazlardı.
Tanıdıkları herkes Bernie'ye güvendiğinden onlar da Bernie'ye güvendi.
İçlerinden birinin onları dolandıracağı akıllarına gelmedi.
Bir keresinde resepsiyonist beni aradı.
"Buna inanmayacaksınız" dedi.
Birkaç yaşlı kadın gelmişti. Bernie'yle görüşmek istiyorlardı.
Bernie çıktı. Bir film yıldızıyla tanışmış gibiydiler.
Yaşlıların bazıları çok tatlı olabiliyor.
Bernie onların Yahudi oğlu gibiydi.
Onlarla ilgilenip paralarını işliyordu.
Ona hayrandılar.
Ben de öyle.
Hem zengin insanlar,
hem de zengin olmayan, tüm birikimlerini yatıranlar vardı
ama sadece Yahudiler yoktu. Herkes para yatırıyordu.
Bernie'nin yatırım danışmanlığı işi artık çok büyümüştü.
Ağızdan ağza yayılıp devasa boyutlara ulaşmıştı.
Bernie ünlü müşterileri çekiyordu.
Daha önemli kesimlere ulaşıyordu.
Bu da gelişen yatırım fonları dünyasına girmesini sağladı.
Yatırım fonlarının asıl adı "korumalı fonlar"dır.
Korumalı bir fon
her şeyin yükselmesine yatırım yapmayan bir fon türüdür.
Fiyat düşünce piyasadaki hisseleri alırdı.
Böylece yatırımınız korunurdu.
Yatırım fonları uzun süredir vardı
80'lerden 90'lara kadar olan dönemde
bireysel yatırımcılar dünyasında büyük bir değişim oldu.
Silikon Vadisi'nin yeni şirketleri çok cazip olmaya başlamıştı.
Profesyonel yatırım fonu yöneticileri şöyle diyordu.
"Yatırım fonuyla daha çok kazanabilirim."
Ama popülerlik kazandıkça
sıradan insanlar da fon yöneticisi olmaya karar verdi.
Yatırımları korumayı esas alan baştaki klasik strateji çöpe atıldı.
Bir havuzda para toplayıp
Bernie Madoff gibi birine yatırıyorlardı.
Eski bir SEC yöneticisi olan Jeffrey Rucker
ve Wall Street'te kolejli bir aristokrat olan Walter Noel
bir araya gelerek Fairfield Greenwich yatırım fonunu kurdu.
Jeffrey Tucker'ın kayınpederi Madoff'u tanıyordu.
Onları tanıştırdı.
Walter Noel, Jeffrey Tucker
Madoff'u ve sağ kolu Frank DiPascali'yi ziyarete gitti.
Madoff onlara split-strike dönüşüm stratejisini anlattı
ama Wall Street deyimiyle bu sadece boğa senaryosuydu.
Bu, boğa piyasasından faydalanılan
ama çok fazla zarar etmemek için
kayıplara yönelik destek konulan bir stratejiydi.
Bernie bunu pazarlamaya başladı.
Bernie bunu kasten karmaşık gösteriyordu
ama bu, Bernie'den istedikleri şeyi onlara sunmuş oldu.
Düzenli kâr.
Ama onları asıl cezbeden şey
daha önce yatırım fonu dünyasında hiç görmedikleri bir şeydi.
Komisyon sistemi çok kârlıydı.
Yüzde iki ve yüzde 20 kuralı vardı.
Yönetici, yani Fairfield Greenwich,
yatırım yapılan tüm varlıkların yüzde ikisini alacaktı.
Bu, parayı yönetmek için aldıkları yıllık ücretti.
Ardından kazandırdıkları kârın yüzde 20'sini alacaklardı.
Normal bir yatırım yöneticisinin olduğu normal bir dünyada
Walter Noel ve Jeffrey Tucker'ın yatırımcılardan aldığı ücreti
Madoff ile paylaşması gerekirdi.
Ama Madoff bunu istemedi.
Madoff tüm komisyonu onlara bıraktı.
Sadece onlar için yaptığı sözde işlemlerden
komisyon almayı talep etti.
Buna sıra dışı demek çok hafif bir ifade kalır.
Eşi görülmemiş bir şeydi.
Bir yatırım fonu yöneticisinin dünyada bulabileceği en cazip anlaşmaydı.
Hakkını vermem lazım. Jeffrey Tucker ona sorular yöneltti.
Her şeyi inceleyen biriydi.
Ama o noktada
Bernie çok yararını gördüğü o stratejisini uyguladı.
"Madem çok soru soruyorsun, belki de paranı yatırmamalısın.
Buna vaktim yok."
Fairfield Greenwich
Bernie Madoff'a yatırım yapmaya karar verdi.
Fairfield Greenwich
Madoff'un ilk büyük yatırım fonu müşterisi olmayı başardı.
1987'den 1998'e kadar
Fairfield Greenwich Grubu'nun kurucusu Walter Noel'le çalıştım.
Walter Noel ve ailesi çok gösterişçiydi.
Walter işe ilk girdiğinde zengin numarası yapmaya çalıştı
çünkü sosyetede yer almak istiyorlardı.
Tutsatını sürekli tekrar yapılandırırmış.
Avrupa tatili masraflarını karşılamak için evini kiraya verirmiş.
Bir süre çimini kendi biçmiş.
Kayınvalidesi de eşine yardım etmek için her ay para verirdi
ama Walter kendini pazarlamada çok iyiydi.
Hedefleri olan bir yaşam tarzı vardı.
Bu yüzden mutlaka doğru kulüplere gider, toplum içinde yer alır
ve sosyalleşmeyi çok severdi.
"Bunun bir zararı yok. Ne olmuş ki?" derdim.
Sonra Bernie Madoff ortaya çıktı.
İşte o zaman her şey değişti.
Altın yumurtlayan kazı bulmak gibiydi.
Hızla para akmaya başladı. Büyük miktarlar söz konusuydu.
Kendi çimlerini biçmeyi bıraktı. Evini kiralamayı bıraktı.
Bernie, yatırım fonu dünyasından gelen çığ gibi bir para akışı gördü.
Bu, kısmen
Walter Noel ailesinin ilginç ve şatafatlı yapısı yüzündendi.
Beş muhteşem kızı vardı.
Her biri dünyanın farklı bir bölgesinden zengin bir soyluyla evliydi.
Biri Latin Amerikalı bir varisle evlendi.
Diğeri de Latin Amerika ve Orta Doğu'da bağlantıları olan
İsviçreli bir yatırımcıyla evlendi.
Fairfield Greenwich ve tüm bu damatlar sayesinde
Bernie hemen küresel itibara
ve küresel sermayeye ulaşmış oldu.
Bernie Madoff'un işlemlerini özel kılan şeyi anlamam uzun sürdü.
Walter'ın müşterilerinden biri
o portföyde hangi hisselerin olduğunu görmek istedi.
Bana yedi sayfa verdi.
Nokta vuruşlu yazıcıyla
çok ince bir kâğıda, kalitesiz bir mürekkeple yazılmıştı.
"Ne adi bir işletme" diye düşündüm.
Cüruf betonlu duvarları olan bir bodrumda çalışıyor gibiydi.
Hesap özeti böyle olmazdı
çünkü banka, aracı kurum, kredi birliğinden gelen hesap dökümleri
birinci sınıf kâğıda basılmış olur.
Güzel, büyük, renkli bir logosu olur.
Üzerinde bir sorun çıktığında, sorunuz olduğunda aranacak telefon yazar.
Madoff'un hesap özetleri böyle değildi.
Yatırım fonları Madoff'un Ponzi sistemi için mühimdi
çünkü para aktarıyorlardı.
Yatırım fonları aslında besleyici fonlardı.
Diğer yatırımcılardan para topluyor,
sonra da bu parayı yatırımcılar adına Madoff'a yatırıyorlardı.
Bu fonların ne kadarının suç ortağı olduğu
veya "Kâr aldığım sürece başka soru sormam" diyerek
durumu görmezden gelip gelmedikleri büyük bir soru işareti.
Bernie Madoff'la yatırım yaparken akıllarından ne geçtiğini
sorgulamamız gerekiyor.
Bay Madoff bazı büyük bireysel müşterilere daha yüksek bir kâr oranı önerirdi.
Bunlar tabiri caizse büyük dörtlüydü.
Norman Levy ve Carl Shapiro ile anlaşmanız varmış.
Doğru.
-Peki ya Jeffry Picower'la? -Evet.
-Stanley Chais'le de mi? -Evet.
Dört büyük müşterimle çok özel bir ilişkim vardı.
Picower biraz farklıydı.
Bernie Madoff'a büyük yatırımcılarından herhangi birinin
çevirdiği tezgâhı bilip bilmediğini sordum.
Verdiği tek isim Picower'dı.
"Sanırım biliyordu" dedi.
"Bunu hiç konuşmadık. Birbirimizle hiç yüzleşmedik."
ZENGİNİN DE ZENGİNİ
Jeffry Picower Bay Madoff'un uzun süredir müşterisiydi.
30 yıllık bir geçmişleri vardı.
Avukat ve muhasebeciydi.
Kariyerine vergi koruması satarak başladı.
Picower biraz karanlık bir figür.
Madoff hesabına 600 milyon dolar yatırdı
ve 1998 ile 2003 arasında parayı çekmeye başladı.
Çektiği para miktarı gerçekten muazzamdı.
Tek seferde yüzlerce milyon dolar.
Bir yılda bir milyar dolar.
Bernie bunu halletmekte çok zorlandı.
Picower'ın para çekimlerini karşılamak için para toplaması gerekti.
Bernie bir noktada Fairfield Greenwich fonuna ait tüm parayı
Jeffry Picower'a ödeme yapmak için kullanmaya başladı.
İlişkilerinin tamamına baktığımızda
Bernie'nin yatırım danışmanlığı işinden
Picower'ın yedi milyar dolar çektiğini görmemiz mümkün.
Bernie yine de tamamen Picower'a bağımlı hâle geldi
çünkü Picower milyarlarca dolar çekse de
Ponzi sistemi dönemlik nakit sıkıntısı yaşadığında
kısa süreliğine de olsa para yatırdı.
Kurtarılması gerektiğinde Madoff'u kurtardı.
Picower sonunda Bernie'den haraç alacak duruma geldi.
Bernie'nin hem kurtarıcısı, hem de büyük, azılı düşmanıydı
çünkü kontrol manyağı olan Bernie
birinin onu kontrol etmesine izin vermiş oluyordu.
Örneğin Picower para çekerken büyük kazanç sağlamış olsa bile
Annette Bongiorno'dan sahte zararlar yazmasını istiyordu.
"Zarar etmem lazım. Yıl sonundayız. Kazanç beyan etmemeliyim" derdi.
Böylece sahte zararlar oluşturulur
ve çektiği para için vergi ödememiş olurdu.
Bernie'ye sordum.
"Neden kendini bu adamın merhametine bıraktın?"
"Dostlarını yakın,
düşmanlarını daha yakın tut" lafını mutlaka duymuşsundur Jim, dedi.
Bernie çevirdiği tezgâhı Jeffry Picower'ın anladığını düşünüyordu.
Bernie ona hayır diyemeyecekti
ve Picower, Madoff'taki hesabından sonuna kadar faydalanacaktı.
Aslında Madoff'un Ponzi sisteminden
Jeffry Picower kadar zenginleşen biri hiç olmadı.
Madoff bile o kadar zenginleşmedi.
Pişman olduğum, utanç verici ve yanlış şeyler yaptığımı
zaten kabul ettim ama bunları yapan bendim.
Kimse başına silah dayamadı.
Beni ve bu insanlarla olan ilişkimi hiç bilmiyorsanız şunu söyleyeyim.
Çok açgözlü olan dört büyük müşterim hiçbir zaman işlemi kapamak istemedi.
Ben muhabirim.
1990'lardan beri iş dünyasından haberler yapıyorum.
2000'de Barron's Magazine'de çalışmaya başladım.
O zaman bugünkü kadar önemli olmayan yatırım fonlarıyla ilgili
ayrıntılı yazılar yazmak istiyordum.
Çok iyi bir kaynağım olan bir adam bir gün beni aradı.
"Bernie Madoff'un yatırım fonunu yaz. Asla para kaybetmiyor."
Bu da kulaklarımı dikmeme neden oldu
çünkü geçmişe baktığımızda
Wall Street'te para kaybetmeyen tek bir yatırım fonu yoktu.
İnternet şirketleri geçen hafta Wall Street'in en büyük kaybedenlerindendi
ve yıkım daha yeni başlıyor.
Fiyatları daha önce 30, 40, 50 dolar olan hisseler
artık birkaç dolara alınabiliyor.
2000'lerin başlarında nokta.com balonu yeni patlamıştı.
Borsa çöküşteydi.
Aynı dönemde
Bernie Madoff'un yatırım fonu sürekli para kazanıyordu.
Bu da tuhaftı.
Neden sadece onun yatırım fonu para kazanıyordu?
Bu yüzden Madoff'un yatırım fonunu iyice araştırmak istedim.
Araştırmam sırasında
Fairfield Greenwich'le ilgili bir teklif belgesi bulduk.
Bir teklif belgesi, bir fonun potansiyel müşterilerine verdiği
ve işlem stratejisini açıkladığı bir tanıtım veya yatırım broşürüdür.
2001 baharında
o dönem Borsa'ya gidip işlem salonuna geçebiliyordunuz.
Borsacılarla görüşüp "Bu adamı duydunuz mu?" diye sordum.
"Bernie Madoff'un yönettiği milyar dolarlık yatırım fonuyla
iş yapan oldu mu?"
Tuhaf olan, kimsenin onlarla iş yapmamış olmasıydı.
Özel bankalara sormaya başladım.
"Bu yatırım fonuna yatırım yapan zenginler mevcut mu?"
Bu süreçte çok tuhaf şeyler görmeye başladım.
Örneğin, özel bir bankanın müşterileriyle görüşmeye gittiğimde şöyle dediler.
"Bernie'nin yatırım fonuna yatırım yapabiliriz
ama yatırım yöneticimiz olduğu için kimseye diyemeyiz."
Yatırım yöneticiniz
"Paranı işlettiğimi kimseye söyleme" diyorsa
bu bir uyarı işaretidir
çünkü çoğu portföy yöneticisi ettikleri kârla övünür.
Merrill Lynch'te çalışan biriyle öğle yemeğine çıktım.
Zenginlerin bankacısıydı. Bana şöyle dedi.
"Hesaplara bakamıyorum. İnceleme yapamıyorum
ama müşterilerime Madoff'un fonundan çıkmayı önerirsem
beni işten atarlar."
Bu olay defalarca yaşandı.
Araştırmamın bir parçası olarak Fairfield Greenwich'i de aradım.
Jeffrey Tucker'la konuştum.
Beni kovarak şöyle dedi.
"Haber yapmana gerek yok. Bu özel bir fon.
Bireysel veya küçük yatırımcılara açık değil."
Barron's halk tarafından okunan bir dergi.
Ama bazı yatırımcılar Madoff'tan uzak durdu.
Mesela Goldman Sachs
ve Salomon Brothers.
Madoff'la iş yapmayı reddettiler.
"Hiç anlamıyoruz. Bu işte bir tuhaflık var" dediler.
Kolay bir şekilde Bernie'yle röportaj yapmayı bekliyordum
çünkü çoğu yatırım yöneticisi röportaj vermek isterdi.
Barron's Magazine'e çıkmak bir kariyer başarısı olarak görülürdü.
Ama ona bir türlü ulaşamadım.
Ön kapıyı, arka kapıyı denedim.
Onu benimle röportaj yapmaya ikna edemedim.
Yazımın yayımlanmasına birkaç gün vardı.
Ona şöyle bir mesaj bıraktım.
"Benimle konuşsan da konuşmasan da bu hikâyeyi yazacağız."
Sonra
pat diye beni aradı.
Hatırladığım kadarıyla Bernie Madoff çok nazikti.
Fonuyla ilgili yazı yazmama şaşırmış görünüyordu.
Konuşmamızda beni kestirip attı.
"Size stratejimi anlatamam. Tescilli" dedi.
Bir nevi başımı okşayıp beni yolcu etti.
Ondan hiçbir cevap alamadığım için
tek yapabildiğimiz sorular sormaktı.
Bunu nasıl yaptı?
Nasıl para kazandı?
Stratejisi neydi?
Neden herkesten yatırım fonu olduğunu gizlemesini istiyor?
Neden komisyon almıyor?
İçimden bir ses bir şeylerin yanlış olduğunu söylüyordu
ama o zaman elimde başka bir şey yoktu.
Yazım Mayıs 2001'de çıktıktan sonra şöyle düşündüm.
"Yaşasın! Pulitzer'i kazandım."
Ama tek bir telefon bile almadım.
Bernie'den ya da avukatlarından öfke dolu bir tepki gelir sandım
ama tam bir sessizlik vardı.
Bilmediğim bir şey olmuş.
Bernie yazımın bir nüshasını alarak işlem katına gitmiş ve şöyle demiş.
"Bu kadın aptalın teki.
Bu konuda bir şey duymak istemiyorum. Saçmalık. İşimize bakalım."
Bernie'ye şöyle dedim. "Gazeteye çıkmış. İnsanlar konuşacaktır."
"Bunu konuşmayalım" dedi.
Bernie kötü bir reklamla anılmaktan hiç hoşlanmazdı.
Ne zaman bir muhabir Bernie hakkında çıkan yazıyla ilgili arasa
çok gerilirdi.
BÜYÜK YATIRIM BANKALARINDA ÇALIŞAN ÜÇ YATIRIM UZMANI AÇIKLADI
Öyle biriydi.
Ona göre bunu tartışmazsak sorun yoktu. Olay gerçek değildi.
Tamam. Bahsetmek yok.
Bernie Madoff 2001 baharına kadar
tüm yatırım danışmanlığı işini
neredeyse tamamen gözlerden uzak tutmayı başarmıştı.
Barron's Magazine'de daha ürkütücü yazılar çıkana kadar
hiçbir şey duyurmamayı, her şeyi gizlemeyi ve sessiz sedasız iş yapmayı başarmıştı.
Şunun altını çizmekte yarar var.
Yazı, Bernie Madoff'u yasa dışı bir şey yapmakla suçlamıyordu
ama yatırımcılar arasında soru işaretleri uyandırdı.
Yazımın çıkması
Fairfield Greenwich'ten Jeffrey Tucker'ı çok korkuttu.
Şüphelenmeye başladı.
Bu yüzden bir toplantı talep etti.
Bu, Jeffrey Tucker ve Bernie Madoff için çok tehlikeliydi
çünkü ortakyaşar bir ilişkileri vardı.
Tucker ve Fairfield Greenwich milyarlarca dolar yatırmıştı
ve Bernie'nin bu paralarla yatırım yapması gerekiyordu.
Toplantı tuhaf bir yüzleşmeye döndü.
"Bernie, yazılanlarla ilgili olarak seninle konuşmalıyım."
Tucker'ı yatıştırması şarttı
ama her zamanki gibi davranarak
hiç endişeli görünmeyerek onu yatıştırmayı başardı.
Bernie'nin yanında sağ kolu Frank DiPascali de vardı.
Ona bir işlem defteri gösterdiler.
Bu defter, hesaplarında yapılan farklı işlemleri gösteriyordu.
Jeffrey Tucker toy biri değildi.
Eski bir düzenleyiciydi, avukattı.
Belli işlemlerin yapıldığını yazan çıktıyı herkes alabilirdi. Daha fazlası gerekti.
Bernie ve Frank hemen bilgisayarı açıp
DTC adlı bir düzenleyicide,
yani Takas ve Saklama Merkezi'nde bir hesapları olduğunu gösterdi.
Bu, aslında Wall Street'teki her komisyoncuda olan bir banka hesabıydı.
"Paranızın nerede olduğunu merak ediyorsan böyle bir hesabımız olduğunu bil.
Portföyüne istediğin zaman bakabilirsin."
Bernie şöyle dedi. "Bir hisse seç. Bu işlemlerden birini seç.
Hangisine bakmak istersin?"
"AOL işlemlerimize bak." "Olur."
Frank birkaç tuşa bastı
ve Fairfield Greenwich'in AOL işlemlerine benzeyen bir sayfa çıktı.
Tucker'ın görmeyi beklediği hisse sayısını tam olarak orada gösteriyordu.
Jeffrey Tucker derin bir oh çekti.
Hepsi oradaydı.
Endişelenecek bir şey yoktu.
Mutlu ve şüpheleri giderilmiş bir şekilde oradan ayrıldı.
Tabii aslında tüm bunlar yalandı.
Bu aslında DTC hesabında göstermelik bir yapıydı.
Aslında olan şey şuydu.
Frank DiPascali üst kattaki meşru şirketten
meşru takas merkezinin yayınına sızmıştı.
Oraya sahte işlemler yerleştirerek
işlemleri istediği vakit Jeffrey Tucker'a göstermeyi başardı.
AOL hisselerinin emin ellerde olduğu konusunda
ona güvence verdi.
Yani mükemmel bir kopya yaratmıştı.
Madoff ve DiPascali'nin olağanüstü bir ilişkisi vardı.
DiPascali, dolandırıcılığını gizlemek için
Madoff'a neler gerektiğini,
Madoff'un neleri kullanabileceğini çok iyi biliyordu.
İnanılmaz bir olay yaşandı.
Bir fonun muhasebecisi
DiPascali'den rastgele bir tarihte işlem defterini görmek istedi.
DiPascali "Tabii, olur" dedi.
"İşlem defterine ihtiyacımız var."
Yardakçıları hemen harekete geçti.
Sahte bir işlem defteri oluşturdular.
Yazıcıdan dev bir kâğıt yığını yazdırdılar
ama çıktı çok temiz ve yeni duruyordu.
Kâğıt yığınını eski, kullanılmış ve yıpranmış görünene dek
bir plaj topu gibi ofiste sürüdüler.
Çıktı yazıcıdan yeni çıktığı için sıcaktı.
Bu bir sorundu.
Bu yüzden çıktıyı buzdolabında soğuttular.
Bu tabii ki muhasebeciyi ikna etmeyi başardı.
Sadece dalavere olarak adlandırabilecek bu tür işler
yatırımcılara güvence vermek için
tam da Madoff'un aradığı şeylerdi.
Madoff daha ne gerektiğini bilmeden her şeyi hazırlıyorlardı.
20 ARALIK 2016
"1990'ların başından Aralık 2008'e kadar
binlerce kişiyi mağdur eden bu dolandırıcılığı işlerlerken
Bernie Madoff ve diğerlerine yardım ettiğimi kabul ediyorum.
Benim, Madoff'un ve diğerlerinin bildiği tek bir gerçek vardı.
Bunu hiçbir zaman müşterilere ve SEC gibi düzenleyicilere söylemedik.
Müşterilerin hesaplarında hiçbir hisse alımı veya satımı yoktu.
Hepsi sahteydi. Hepsi hayal ürünüydü.
Bu çok yanlıştı. O zaman da yanlış olduğunu biliyordum."
Bu dolandırıcılık onlarca yıl sürdü.
Ama düzgün evraklar olmasaydı her şey çabucak açığa çıkardı.
Hesap özetleri,
işlem onayları,
müşteri talebi üzerine müşteri raporları.
Bunu yapmanın tek yolu bilgisayardı.
Öylece gidip sahte işlem yazılımı alamazsınız.
Bunun için kendi yazılımınızı yazmalısınız.
Bilgisayar programcıları George Perez ve Jerry O'Hara
Madoff'un bu dolandırıcılığı uzun süre sürdürmesinde büyük rol oynadı.
Jerry ve George'un hayat tarzları 17. kat personelininki gibi değildi.
Frank'in iki milyon dolarlık teknesi, Jodi'nin de Jersey Shore'da bir evi vardı.
Onların böyle şeyleri yoktu. Çok mütevazı bir hayat sürüyorlardı.
Yaptıklarının yanlış olduğunu onlar da biliyordu.
Raporları tahrif ettiklerini biliyorlardı.
Zamanla bundan rahatsız oldular.
Geroge ve Jerry yakalanmalarından endişe ediyordu
çünkü risk altındaydılar.
Frank DiPascali'yle yüzleşmeye başladılar.
Olay neredeyse bir şantaja dönüştü
çünkü bu iş için daha çok para istemeye başladılar.
Maaşlarında ani bir artış olmasını istemedikleri için
elmasla ödeme almak istediler.
Frank bunu delilik olarak görüyordu.
Şöyle bir not yazdılar.
"Hazırladığımız raporlardan rahatsızız ve hayatımız tehlikede mi bilmiyoruz."
Bunu kayda geçirmek istediler.
Şöyle yazıyor.
"Patronum Frank DiPascali'ye
rahatsız olduğum projelerde çalışmak istemediğimi belirttim.
Bu isteğim ne kadar tepeye iletildi bilmiyorum
ama işin başındakilerine ulaşması an meselesidir.
İşim, ailem, geleceğim konusunda korku yaşıyorum."
George Perez imzalı.
Sonra Bernie'yle yüzleştiler.
Bernie boyun eğip şöyle demedi.
"Peki, beni alt ettiniz. İstediğinizi alın."
Onlara sert çıktı.
Frank'le Madoff'un ofisine gittiler.
Rahatsız olduklarını ilettiler.
"Yatırım danışmanlığı işini artık kapatmalısınız" dediler.
Bu tabii ki Bernie'yi zıvanadan çıkardı.
Onlara gözdağı verdi.
Bu, iki taraf için de tehlikeli bir durumdu
çünkü ikisi her gün Bernie'yle çalışmıyordu.
Ayrıca şirketi yöneten
ve bir Wall Street efsanesi olan birini tehdit ettiler.
Ofisimden defolun! Hemen!
Madoff sonunda bu meseleyi Frank aracılığıyla çözdü
ve Frank daha çok para almalarını sağladı.
60.000 dolar zam aldılar.
Bu olayın büyüklüğüne bakarsak bu büyük bir meblağ değil.
Bernie'den şantajla istedikleri miktarı koparıp
işlerinde kalabilirlerdi.
Ortalama bir zamma razı oldular
ve Bernie yine kıl payı kurtarmış oldu.
En azından o an için.
Alt yazı çevirmeni: Mustafa Üneşi