May mga narinig kaming nagsabi na ang mga namuhunan kay Madoff ay sakim,
at umaasa ng malaking kita.
Kung titingnan mo ang mga numero, hindi iyon totoo.
Mukhang maganda at matatag na pamumuhunan. Walang kakaiba.
Nagsumikap ako para kitain ang pera na ito.
kaya sinipagan ko pa
bago ako namuhunan sa Madoff.
Pinaimbestigahan ko si Madoff ng isang matatag na seguridad
na nag-aalok ng serbisyo sa mga taong nag-iimbestiga sa mga manager.
At napakaganda ng kanilang lathala.
Ganun pa man, sinusubaybayan ko ang bawat kuwento tungkol kay Madoff,
Dahil misteryoso siyang tao.
Nakakakita ako ang mga artikulong ipinagmamalaki si Madoff.
Mga artikulo ito sa Forbes Magazine
at sa The Economist at iba pa.
Napakahalaga niya.
Kaya, nasabi ko, "Mabait ang taong ito."
Pero hindi rin siya nahuli ng SEC,
at marami silang pagkakataon.
May mga pangarap ka sa pagreretiro at kinabukasan mo, at nawala ang lahat.
Ang dahilan kung bakit kami nagdusa, sa tingin ko,
ay ang ating gobyerno, ang SEC, hindi ginawa ang kanilang trabaho.
Iyon ay pagkakanulo.
MADOFF: ANG HALIMAW NG WALL STREET
NOBYEMBRE 1999
Sumali ako sa Rampart Investment Management Company sa Boston
dahil kailangan nila ang taga benta sa loob.
Pinapapamahalaan ang siyam na bilyong pera ng kliyente,
at ito'y isang malaking halaga.
Kinuha ako para makakuha ng marami pang kliyente,
para bumuo ng produkto para sa kanila.
Dapat may tagabenta. At iyon ang trabaho ko.
At lumilibot ako, naghahanap ng oportunidad.
Nag-eroplano ako. Pumunta ng New York.
Nakilala ko si Thierry Magon de la Villehuchet,
ang mayamang tao, na namumuhunan
at namumuhunan sa ilan sa pinakamayaman sa Europa.
At sinabi niya sa akin na siya'y aristokrata mula sa Brittany,
na mayroong 100 silid na kastilyo na pag-aari ng pamilya,
na namamaril kasama ang mga prinsipe ng Europa.
At iniisip ko,
kung makokombinsi ko siya na ipasok ako sa bangkong namamahala ng yaman ng Europa,
may bagong merkado para sa akin.
Ito ang problema.
Binibigyan ako ni Villehuchet ng transcript sa koreo, araw-araw,
kumpirmasyon ng mga kalakal.
At tinakpan ang pangalan ng kumpanya sa itaas,
ng isang malaking itim na Magic Marker.
Sabi ni Villehuchet, "May lihim akong hedge fund manager."
"Hindi ko masasabi kung sino 'yon,
kapag nalaman ng manager na isinuko ko ang pangalan niya,
tatanggalin ako bilang kliyente."
"Oo, kinuha ko ang lalaki,
at kimikita siya ng 1% bawat buwan tulad ng orasan."
Alam ko sa mundo ng pananalapi na imposible iyon.
Kaya kinukwento niya ang ginagawa ng lalaking ito.
Kabilang ang mga opsyon na ginagawa ko sa mga indibidwal na stock,
pero ang taong ito, hindi natatalo, ayon kay Thierry.
Sabi ko sa sarili ko,
"Kabaliwan ito. Hindii puwede."
At tinanong ko si Thierry,
"Magkano ang pera mo sa sikretong manager na ito?"
At sabi niya, "$320 milyon. Pera ko at pera ng kliyente ko sa Europa."
Akala ko awtomatikong pinapatakbo ang manager na iyon
na sampung beses ang halaga.
Pinaghihinalaan ko na ang sikretong tagapamahala ng mahigit tatlong bilyon.
Ang pinakamalaking hedge fund manager sa mundo, na walang nakakaalam.
Kung makakagawa ako ng 1% sa isang buwan ng tuloy-tuloy, nakalagay
ang mukha ko sa billboard sa pagitan ng Boston at New York City.
Bakit sikreto ang lalaking ito?
Siyempre, interesado ako kung sino ang sikretong manager,
at umalis si Thierry dahil may kakausapin,
at may ginawa akong hindi maganda.
Sinilip ko ang kumpirmasyon para basahin ang pangalan sa taas.
"Bernard Madoff Securities."
Bakit itong kilala sa Wall Street
kailangang patakbuhin ng palihim ang pera ni Thierry?
At sinabi sa akin ni Thierry na hindi siya naniningil ng bayad para gawin ito.
Walang saysay iyon.
At iniisip ko sa sarili ko, "Kalokohan."
Pagkatapos ang unang pulong namin,
babalik ako sa Boston at makipagkita sa big boss ng Rampart.
Naintindihan agad ng mga amo
na kung magagamit ko si Thierry na tubo, bilang kliyente,
mapapalapit ako sa pinakamayaman sa Europa,
baka kumita tayo ng bilyun-bilyong dolyar.
Makipagkumpitensya ako sa sikretong manager,
at walang saysay ang diskarteng ito na sinasabi niyang ginagamit niya.
Sabi ng mga amo, "Ibaliktad ang inhinyero kung ano ang ginagawa ng lalaking ito."
"Ibaba sa Portfolio Manager, Harry Markopolos."
"Siya ang math geek. Malalaman niya kaagad."
Deribatibo ang field ko, na napakamatematika.
Dapat may alam ka sa kalkulo at istatistika,
at marami sa matematika ay kumplikado.
Bumalik si Frank na may isang pahina
ng Madoff feeder fund na may magagandang kita,
pero si Frank ay nangangalakal.
Gusto niyang malaman na may gumagana at maibebenta.
Nainis si Harry na pinapalabas ng opisina niya para tawagan ako,
isang tindero.
Tinitingnan niya sandali ang kita at sinabi niyang,
"Frank eksperto ka sa mga pagpipilian. Alam mong kalokohan ito."
"Oo, di siya gumagamit ng mga opsyon."
"Paano niya nagagawa?"
Isang pahina na may hindi kapani- paniwalang ginawa, halos walang talo.
Tinignan ko ang mga katangian ng portfolio, sabi,
"Tingnan mo, ang mga return ay ganito, 45-degree anggulo. Tuwid na linya."
Sabi niya, "Masasabi ko na ito ay pandaraya,
at posibleng paraang Ponzi."
Apat na minuto ang talakayang ito.
Sabi ko kay Harry,
"Diyos ko, 'wag ang 'Ponzi.'"
"Hindi matatawag na mandaraya, lalo na ng Ponzi."
Sabi ko, "Madoff Securities,
pinapatakbo ang pito hanggang 10% ng US Stock Market."
"Di ako naniniwala."
Kahit na sinabi ko sa kanya na hindi pwede ang mga ito,
sinabi nila, "Gawa ka ng mala-Madoff na produkto."
"Alamin kung paano at makuha ang bahagi niya."
Gugugol ng ilang oras sa pagmomodelo sa kitaalik.
Tumagal ng ilang oras, at makikita mo
na wala itong kinalaman sa Wall Street o sa US Stock Market.
Sa katunayan, 6% lang ang hitsura nito sa stock market.
At dagdagan ng mga buwan,
at nakikita mong 96.4% ng mga buwan ay positibo.
Hindi umiiral sa finance.
Ang mga numero niya ay hindi kapani-paniwala.
Kaya dumagsa ang mga tao kay Madoff,
dahil maganda ang kita niya.
Kakalabanin ko ang taong ito,
pero wala kang laban sa manloloko.
Gusto ko siyang mahuli.
Ito ang una kong isinumite sa SEC, noong Marso 1, 2000.
"Mga 25 minuto o wala pa,
Patutunayan ko sa Hedge Fund Operation ni Madoff."
"Isa: sila'y napakatalino at/o maswerte,
at tanga ako sa pag-aaksaya ng oras."
"Dalawa: ang mga kita ay totoo,
pero nagmumula sila sa ibang proseso maliban sa hinahayag,
kaya may ayos ang imbestigasyon."
"Tatlo:
ang buong pondo ay paraang Ponzi."
PARAANG PONZI.
Higit 100 buwang kita, pitong buwan, ang pinakamalaking buwanang kawalan
Nang sinusubukan ni Harry Markopolos na hikayatin ang SEC
Isang napakalaking paraang Ponzi sa kasaysayan
na pinapatakbo sa panahong iyon ni Bernie Madoff,
Napakalaking hamon ang kinakaharap niya,
dahil umasa ang SEC kay Bernie Madoff na mapagkukunan ng karunungan sa Wall Street.
May napakalaking reputasyon bilang isa sa mga tunay na higante ng Wall Street.
Hindi lang para sa mga pag-unla ang tinulungan niyang ilunsad,
pagbabago sa industriya na tinulungan niyang tukuyin,
pero nagtagal din siya
nakikipagtulungan sa SEC at iba pang ahensya ng gobyerno sa mga
panel at tumulong sa kung paano magpatakbo ng negosyo.
Magsimula ako na may saligan na
karamihan sa mga nangangaral sa industriya natin
papasok sa umaga para sumunod sa mga patakaran,
sa ikakabuti ng kliyente.
Gumugol si Harry Markopolos ng matinding oras at pagsisikap
para kumbinsihin ang SEC na gawin ang tama kay Bernie Madoff.
At hindi lang minsan pumunta.
Isang beses nakarating, tinanggihan, pangalawa, tinangihan.
Kahit sino, "Suko ka na!"
Nalaman namin na may
tatlo hanggang pitong bilyong dolyar si Bernie.
At pumunta ako sa SEC, at tiningnan nila ito
at di pinansin.
DISYEMBRE 2000 LAKI NG PONZI: $30.1 BILYON
Hindi na-follow up ng SEC ang anumang isinulat namin.
Tinawag ni Harry ang mga pangunahing papeles.
Sabi nila, "Hindi namin kinukuha si Madoff
batay sa mga innuendo ng isang matematisyan."
"Matibay na ebidensya."
Sinabi ni Harry sa akin,
"Frank, maghanap ka ng mausisa na reporter sa pinansyal."
Saan mo inalam?
Nagkataon lang,
mga katapusan na ng 2000,
at nakikipag-usap mula Barcelona. Dala ko ang asawa ko.
Nasa airport na kami, at sumakay kami ng taksi.
Huling taksi na iyon.
May astig na lalaki na nakatayo kasama ang mga bagahe,
kakalabog sa bintana ng pasahero… "Pupunta ka sa komperensya?"
Sinabi kong oo.
Sabi niya, "Pwedeng makisabay?"
Sabi niya, "Hi, ako si Michael Ocrant," sa unahan siya,
"Isa akong mausisa na reporter sa pandaraya sa pananalapi
Tumingala ako't sabi, "Salamat, Diyos."
Sabi ko, "Michael,
Pusta ka namin ng hapunan ng asawa ko sa Barcelona
na mabibigyan kita ng isang pangalan ng sikretong hedge fund manager
Na hihigitan ang sinuman sa mga manager mo
sa laki ng pag-aari at mapanganib na rate ng kita."
"Kukunin ko ang taya."
Sabi ko, "Bernie Madoff."
Mabilis siyang mapaikot, alam kong kasama ko ang mausisang reporter ko.
At sinabi ko,
"Lagi siyang wala sa merkado sa araw bago bumaba ang merkado,
at lagi siyang nasa merkado sa araw ng, o sa araw bago tumaas ang merkado."
Walang perpektong panahon ang sinumang tagapamahala sa mundo.
Walang patiunang nakakaalam sa merkado.
Sabi ni Michael Ocrant, "Magsusulat ng artikulo."
Ibinigay namin ang pangalan ng mga opsyon at
iba pa sa, Estados Unidos,
pinuno ng deribatibo sa mga bangko.
At kinausap ang lahat.
'Di makapaniwala si Ocrant sa mga nalaman.
I-print na sana at tumawag sa'kin.
Sabi niya,
"Ang taong ito ay dalawa't kalahating mas malaki
sa pinakamalaking hedge fund na iniulat."
"Paano niya pinalago ang negosyong iyon?"
Lumabas ang artikulo.
"Nangunguna si Madoff sa chart, tinatanong kung paano."
Nag-apiran kami sa opisina sa Rampart.
Ngayon saklaw na ng publiko.
Ito ang malala.
Ilang sandali matapos lumabas ang artikulo ng MARHedge,
isang senior enforcement officer ng SEC sa Washington
nagdesisyong magtanong.
Nabigla lang ako.
na si Bernie Madoff ay mamamahala ng pera sa napakalaking antas
at hindi rehistrado ang negosyo sa mga federal regulator.
Ang pinili niyang gawin ay kunin ang telepono at tawagan si Bernie Madoff.
Kilala niya siya, siyempre, kilala siya sa industriya.
At tinawagan at sinabing,
"Hi, Bernie. May pagsusulit tayo."
"May itatanong kami sa hedge fund mo."
At sabi niya, "Wala akong hedge fund."
At sabi, "Hindi siguro."
At sabi niya, "Okey."
Kung may negosyong hedge fund,
dapat iparehistro bilang namumuhunang tagapayo.
Ayaw magparehistro ni Bernie Madoff,
dahi kapag nagparehistro ka,
isasailalim ka sa mga pagsususlit ng SEC.
Gusto ko ang episode na 'yon
dahil inilalarawan nito, higit sa lahat,
ang pagpapahalaga ng SEC kay Bernie Madoff,
ang tiwala nila sa kanya.
"Tawagan at tanungin kung may ginagawang masama."
Magsasabi ng totoo.
Suwerte ni Madoff sa mga kaaway niya gaya ng sa mga kaibigan niya.
At masuwerte siya sa panahon niya.
Muli, ang naunang ulat ay kakapasok mula sa ilang balita.
Isang maliit na commuter na erpolano ang tumama sa gilid ng World Trade Center.
May isa pa. May nakita pa kaming isa.
Hindi ko ito malilimutan
Hindi ko makakalimutang pinagmamasdan ang mga gusaling iyon
na nanginginig hanggang tuhod at tuluyang gumuho.
Sobrang nayanig ang syudad.
Naaalala ko ang walang kapanatagan, mga linggo at buwan pagkatapos ng 9/11.
Ang Wall Street, siyempre, ay nasa gilid mismo ng World Trade Center.
Ang New York Stock Exchange, dalawang bloke ang layo, ay isinara.
Sarado ang lahat ng bayan nang ilang araw.
At nagkaroon ng malaking pakikisama sa muling pagbukas ng stock market.
Nakatayo si Tom Costello sa NASDAQ. Tom, ano'ng meron?
Ang NASDAQ ay isang oras at kalahati ang layo sa kalakalan.
Nabanggit ko kanina,
ngayong umaga, kakaibang pagpapakita ng pagkakaisa,
pupunta ang NASDAQ CEO Wick Simmons sa NYSE
Sabay na bubuksan ang merkado.
Kailangang ipakita ng NASDAQ market na maaari itong gumana
pagkatapos ng hindi inaasahang pangyayari.
At tumulong si Bernie na pagsamahin iyon.
…dalawa, isa!
Pero may ibang kahalagahan din ito para kay Bernie,
na walang nakakaintindi hanggang sa huli na ang lahat.
Ang mga sinadya at nakamamatay na pag-atake,
na isinagawa kahapon laban sa ating bansa,
higit pa sa mga terorismo.
Gawa ito ng digmaan.
Mga mapagkukunan na nasa New York City, sa pintuan ng Wall Street,
nakatuon sa white-collar crime, sa pandaraya,
ay itinataboy,
ay inilalagay sa kontra-terorismo at mga isyu sa pananalapi ng terorismo.
Para sa SEC, ito ay pagpapalala ng kasalukuyang problema,
bilang resulta ng deregulasyon na kampanya
nagsimula noong mahalal si Ronald Reagan noong 1980.
Sa kasalukuyang krisis,
hindi gobyerno ang solusyon sa problema natin.
Gobyerno ang problema.
Ang mga batas na inaasahan
para sa pagsisiyasat, ay pinahigpit,
at nabawasan ang kanilang badyet.
Ang resulta ng 9/11
ay pagpapatuloy lamang ng mahabang panahon ng maikling rasyon,
mabababang priyoridad,
maging ang mga pagbabago sa batas ay nagpahirap sa kanilang mga trabaho.
Kaya, sa isang paraan, ang malagim na trahedyang iyon para kay Madoff
ay nabawasan ang antas ng pagsisiyasat sa antas ng regulasyon,
nang talagang kailangan niya ito.
Hindi lang si Madoff ang nakinabang sa mabagal na pagkamatay ng isang libong hiwa
na naranasan ng SEC,
pero siya ang pinakamalaking nakinabang dito,
base sa laki ng panloloko niya.
DISYEMBRE 2001 LAKI NG PONZI: $36.8 BILLION
May malaking pagkakaiba sa pagitan ng katauhan na ipinakita ni Bernie sa mundo
ano talaga ang nangyayari sa kumpanya.
Isang pagkilos iyon para patatagin ang negosyo niya at ang katauhan na ito.
May perpektong mga anak para dito.
Ang lahat ng Amerikano, may mataas na pinag-aralan, mga kapamilya.
Ginamit ni Bernie sina Andy at Mark bilang panangga sa mga tao.
"Negosyo ng pamilya ito."
"Mga anak ko, edukado sila, pinapatakbo ang trading room."
Pero kung nagtatrabaho ka dito, magkakahiwalay ang lahat.
Lahat.
Nagkaroon kami ng market-making division, na pinangasiwaan ng anak kong si Mark.
Mayroon kaming pagmamay-ari na dibisyon ng kalakalan,
na pinangangasiwaan ng anak kong si Andy.
Ang panig ng pagpapayo sa pamumuhunan, o ang ika-17 palapag gaya ng tinutukoy.
ay karaniwang pinangangasiwaan ni Frank DiPascali.
Ang mga dibisyon ay hindi nag-uusap,
kaya hindi nakipag-ugnayan ang anak kong sina Mark at Andy
kung ano ang tubo o lugi ng bawat departamento.
Hindi bumababa sina Mark at Andy sa panig ng tagapayo sa namumuhunan.
At kapag may dumating na kliyente,
si Mark o Andy ay lalapit sa mesa ko at sasabihing, "Sino ang mga iyon?"
Hindi nila sila kilala.
Tingin ko, pina-aalis sila ni Bernie
kung ayaw niyang makipag-usap.
Natutohan nila sa paglipas ng mga taon na 'di siya pilitin.
Maalala ko kinausap ko si Bernie at sabing,
"Ang kumpanya mo'y solong pag-aari."
"Mawawala ito pagkamatay mo."
"At ang mga anak mo at ang kapatid mo ay kukuha ng bagong lisensya,
magbubukas sila ng bagong account."
"Tatagal bago maging ganito ito muli."
Sabi niya, "May 30 abogado akong nagtatrabaho. 'Wag kang mag-alala."
At pinaalis na ako.
Sabi ko, "Okey." Pumunta ako kay Mark Madoff.
At pumasok siya at kinausap si Bernie tungkol dito at hindi pinansin.
Tingin ko, matagal ng masama ang loob
na hindi niya nakakausap si Bernie ng ganoon.
Si Bernie ang dapat na maging go-to guy sa Wall Street, ang hari ng Wall Street.
Nasa pinto ang pangalan.
At wala nang mas mahalaga pa sa buhay ni Bernie
kaysa sa pag-aalaga ng dangal,
pinapanatiling nagpapatakbo ng matagumpay na negosyon sa ika-19 na palapag,
pero ang katotohanan ay hindi tulad ng ipinapakita niya.
Kailan ka naging bangkarote?
Masasabi ko…
Marahil sa unang bahagi ng 2000s.
Sa siyam…guro…
Sa pagitan, sabihin natin, '98 at 2002.
May mga problema sa pagbuo. Oo, sasabihin ko.
Sa panahon na iyon,
ang kumpetisyon para sa daloy ng kalakalan
mula sa mga higanteng institusyon niya at sa lehitimong negosyo
mas umiinit.
Ibig sabihin lumiliit ang halagang ibinabayad sa iyo para
gawin ang alinman sa mga kalakal na iyon,
kaya nagsisimula nang pinipiga ang kita.
Noon, ang lehitimong bahagi ng negosyo
ay hindi kumikita sa inaakala ng mga tao.
At sa pagitan ng 2002 at 2008,
may humigit-kumulang $800 milyon
na inilabas mula sa negosyo ng Ponzi
sa lehitimong bahagi ng negosyo.
Si Mr. DiPascali ay kumukuha ng pera sa ika-17 palapag ng investment advisory.
At ipinadala sa London, sa ibang bansa.
Ang pera ay ibinabalik sa ika-19 na palapag, dalawang palapag
sa itaas ng ika-17 palapag…
sa pagkukunwari ng pamumuhunan.
United States Treasury bills.
Kung ang tinatawag mong lehitimong bahagi ng negosyo
ay hindi kumikita sa inaakala ng mga tao,
hindi maganda gaya ng gusto mong isipin ng mga tao.
Paraan ito na maprotektahan ni Madoff ang reputasyon niya sa Wall Street.
Ang katotohanan ay, sa unang bahagi ng 2000,
ang lehitimong negosyo ay nalugi
kung wala ang $800 milyon mula sa pakana ng Ponzi.
At ang dahilan niyan ay kumikita ang mga nangngalakal
pero sa sarili lang nila.
May problema sa itaas si Bernie.
Masyadong malaki ang gastos niya, at nalulugi ang kumpanya.
Nag imbestiga ako,
may mga 35 hanggang 50 na mangangalakal
na kumikita sa kalakalan,
pero mahigit 150 empleyado ang kumpanya.
Kukunin ni Bernie ang lahat ng uri ng kaibigan ng pangunahing empleyado,
ang ilan ay walang ginagawa at kumikita ng malaki.
Itinuring ang sarili na mabait, natutuwa ang mga tao,
na siya'y maasahan.
Maghahatid, gumagawa pa.
Pero, ginagamit din niya ang kumpanya na alkansya.
Bumili siya ng yate.
May bahay siya sa Pransiya
May pribadong eroplano siya.
Literal na tumutugma ang mga kulay nito sa kulay ng opisina.
Abala si Ruth sa pag-aasikaso sa kawanggawa, mga hapunan, at mga palabas,
na kadalasang nagpaparangal kay Bernie.
Nagbigay ng malaking pera si Bernie sa pamilya niya.
Parehong nakatanggap ng maraming pautang sina Mark at Andrew,
milyun-milyong dolyar na hindi na babayaran.
Pagbili ng bahay, regalo para sa mga empleyado…
Lahat iyon ay mula sa negosyo.
Naiinis ako sa trabaho
na hindi naniniwala ang mga taong nakatrabaho ko na manloloko si Madoff.
Nang isumite ko sa Securities and Exchange Commission,
pinakamalaking publikasyon sa planeta ay nalathala
karaniwang tinatawag na paraang Ponzi ni Madoff.
Pero walang nagtanong ng matindi.
Ayos na sa kalahating sagot o walang sagot,
at hindi ako pinansin.
Patuloy akong tinutugis ng mga amo sa kumpanya ko
para kopyahin ang diskarte niya, para makalaban at mahati ang merkado.
Kaya may naisip ako na parang makakalaban kay Madoff.
Ang problema ay baka
mawalan ka ng 50% sa isang buwan.
Mapanganib, kilalang panganib,
naisip ni Thierry de Villehuchet ng Access International
na may merkado na alternatibo sa mga kliyente ni Madoff.
Sumama ako sakaniya
sa pagpupulong sa London, Paris, Geneva, at Zurich.
Para ipakilala kung sino si Thierry de Villehuchet.
Nakasakay ako sa taksi, at pupunta sa Arc de Triomphe sa Paris.
At sinabi sa akin, "Harry, tingnan mo ang arko at tingnan ang mga pangalan."
At napagtanto ko na sila ang mga taong nakakasalamuha ko sa Paris.
Ang ugnayan ay nagmula sa mga henerasyon.
Pili, pribadong kliyente na mga bangkero
na namamahala ng pera para sa mayayamang pamilya sa Europa.
Ma-aayos silang manamit,
napakahusay magsalita, may magandang asal,
kabisado ang alak.
Sinisimulan ni Thierry ang pulong sa parehong paraan:
"Harry at Rampart ay tulad ni Madoff, mas malaking panganib, mas mataas ang kita."
"Sa halip na gumamit ng indibidwal na stock, gumamit sila ng index of stocks."
"Bukod doon, halos kapareho, kaya
kailangan mo ang kumpanyang ito para sa pagkakaiba-iba mula sa Madoff."
Sa unang pagpupulong, sinabi ng lalaki,
"Alam mo, nakakatuwang diskarte ito, Harry, na ginawa mo."
"Mas kumikita ito kaysa kay Madoff, pero, pwedeng mawalan ka,
kahit na sinasabi mong kontrolado mo ang panganib."
"Namuhunan tayo kay Madoff, at hindi siya nalulugi."
"Bakit ka namin bibigyan ng pera?"
Ayaw nilang marinig ang panganib, mapanganib talaga, o anumang panganib.
Akala nila wala kay Madoff,
'di magtitiwala sa mga manager na mapanganib.
Sabi ng unang bangko, "Sarado ang Madoff, pero,
kami sa XYZ sa Geneva, kami lang
ang may koneksyon sakanya. Kinukuha ang pera natin."
Kung narinig mo 'yan, baka maniwala ka.
Dalawang beses, tatlong beses, o nagkataon.
Labing-apat sa 20 pagpupulong sa mga pribadong bangkero sa buong Europa,
parehong kuwento lang.
"Namuhunan tayo sa Madoff, kinukuha ang pera natin.
Umalis ako mula sa Europa na bigo.
Walang piniling mamuhunan maliban sa ilang kliyente,
kaya diniskartehan ko, at medyo lumiit mula roon.
Pagkatapos ng biyaheng iyon, kinabahan si Harry,
dahil kaagad niyang napagtanto,
malala pandaraya sa Europa kaysa sa Estados Unidos.
Natuklasan ko na may bilyong dolyar si Madoff sa Europa.
Laging binabanggit sa mga account sa labas
ng bansa Isla Cayman.
Ang pera sa pampang sa Isla ng Cayman ay mahusay na pinapatakbo
na madalas na inilalagay ng mga mayayaman para sa pag-iwas sa buwis,
kundi pati na rin ang maruruming pera
na maaaring nanggagaling sa droga
o pera ng oligarko na kailangang linisin.
At mapupunta ang pera sa pondo ni Bernie.
Kapag nalaman mo na namamahala siya ng pera
mula sa pinakamapanganib na tao sa mundo,
mag-aalala ka na
kapag nalaman mong sinusubukang kasuhan ang Madoff,
maubos pera ng mga kartel ng droga at mga Ruso.
Pera na ayaw nilang mawala.
Nasa panganib ako,
dahil ako ang nag-iisang boses sa kagubatan
na nagsasabing manloloko si Madoff.
May baril na ako,
baka may bomba sa sasakyan.
Habang bumubuo kami ng ugnayan sa negosyo sakanila,
naging malapit ako kay Thierry.
At umiinom kami sa opisina niya.
Minsan, nakilala ko siya noong nasa New York ako,
at nag-usap lang kami sandali.
At paulit-ulit akong bumabalik sa ugnayang ito:
"Paano kung kami ni Harry, si Madoff,"
Sabi, "Diyos ko, kayo ni Madoff. Kalimutan mo na!"
"Naku," "Alam mo naman na ginagawa ko ang parte ko
at tahasan ang tiwala ko sa lalaking ito."
"Nagsagawa kami ng pagsusuri, at pumasa"
"At ano pa ang magagawa ko?"
Sabi ko, "Pero kung tama kami ni Harry, at mali ka,
ano'ng mangyayari sa'yo?"
At sabi, "Ganito, Frank."
"Nilagay ko lahat ng pera."
"Nilagay ko ang malaking pera ng pamilya ko."
"Mayroon akong pribadong bangkero na inayos ko bilang ugnayan
sa Europa."
"Halos kalahati ng maharlika ng Europa ang pinasok ko."
"Wala akong lusot kung sakaling mali ako."
"Kung tama kayo ni Harry at mali ako…
patay na ako."
Paglipas ng panahon,
naging panatiko si Bernie sa mga bagay-bagay.
At sa tingin ko ay dahil sa dagdag na pasanin.
Dahil marami siyang dapat kontrolin.
Kausap ko siya kada 15 minuto sa telepono.
Dapat lagi niyang alam ang nangyayari.
"Wala akong paki kung si Peter…"
"Wala akong paki sino ang tatawag, ipaalam kaagad."
Si Bernie ang may-ari ng kumpanya.
Gustong matiyak na alam ng lahat na siya ang namamahala, siya ang batas.
Peter…
Si Peter ay parang isang paboritong tiyuhin ng lahat.
Mahilig makisama si Peter, matigas ang ulo,
pinaramdam sakin na matalino ako't kapaki-pakinabang at produktibosa simula.
Si Bernie ang nakatatandang kapatid kay Peter at…
Inaaway siya ni Bernie, mamaliitin siya.
Nagpatingin si Peter sa terapruta, sa anumang dahilan,
at nang nalaman ni Bernie, imbes na suportahan,
sinundan lamang siya.
Sabi, "Ano ka ba, makulit ka? May pupuntahan ka ba?"
Sisigawan siya, pinagtatawanan sa harap ng mga empleyado.
Sa isip ko, "Tingnan mo, ito siya. Walang personalan."
Pero ang kapatid niya at ang mga bata, parang hindi nila kakayanin.
Kaya't tumatahimik nalang sila
para maiwasan ang magalit ng labis.
Si Peter ay, sa isang pagkakataon, kasangkot sa paggawa ng merkado.
Hindi ako sigurado sa mga petsa.
At siya rin ang nag-asikaso ng pagsunod para sa kumpanya, at mga sistema.
Marami'ng ginawa, ang kapatid ko.
Ang dami niyang pagsunod
na pumikit nalang sa gawain ni Bernie sa ika-17 palapag
at hindi niya talaga alam.
Ang mga opisyal ng pagsunod ang pumipirma
sa sinunod mong patakaran,
na sumunod ka sa mga alituntunin ng SEC,
sino ang haharap sa SEC
at maging mukha ni Bernard Madoff sa kanila.
Pero si Bernie ang may kontrol.
Bagama't hindi nagawa ng SEC na gumawa ng
maasahang pagsisiyasat kay Madoff,
lalabas ang mga tip, o darating si Harry Markopolos at muling hagupitin ang mesa.
Bilang karagdagan sa mga reklamo ni Harry Markopolos noong 2000, 2001,
may iba pang mga reklamo mula sa iba't ibang tao
na dinala sa SEC tungkol kay Bernie Madoff.
Noong huling bahagi ng 2004,
Nagsusuri sila ng ibang katauhan, at hinahanap ang mga email
sa dalawang indibidwal sa kabilang kumpanya
Pinag-uusapan ang katotohanang iniisip nilang manloloko si Madoff.
At inilabas nila ang ilan sa mga isyung ito
hindi na posible ang kita.
ENERO 2005 LAKI NG PONZI: $45.2 BILYON
Nagpasya ang SEC na magsagawa ng pagsusuri
at italaga ang dalawang bagong tagasuri
sa opisina ni Bernie Madoff at magsagawa ng pagsusuri.
Sa araw na dumating ang dalawang tagasuri na bagong nagtapos sa eskwela,
Pinapasok sila sa silid ng pagpupulong ni Bernie Madoff
at sinabihan sila na ang kontak nila para sa buong pagsusulit
ay hindi magiging masunurin, gaya ng mangyayari
sa bawat pagsusulit at anumang nakasanayan nila,
Pero ang kontak nila ay si Bernie Madoff mismo.
Hindi pa naririnig.
Kung susuriin mo ang Apple, dalawang linggo
susundan ni Tim Cook ng dalawang linggo.
Hindi ka makakasama ni Jeff Bezos sa Amazon
kapag nagsusuri ka.
Hindi malinaw sa negosyo niya
ang tinitingnan nila, dahil hindi nila malinaw.
At ang totoo ay,
'di rin alam ng dalawang tagasuri.
Ang mga lalaking ito, paglabas ng paaralan,
ay agad na hinarap si Bernie Madoff, ang tanging kontak nila sa kumpanya.
Alam mo, siya ay may karisma,
kaya kukuwentohan sila at nakikipagbiruan sa kanila.
Katunayan, sinabi niya sa kanila
na kasama siya sa maikling listahan para maging susunod na pinuno ng SEC.
At may komunikasyon sa email sa pagitan ng dalawang batang tagasuri at sa amo
sinabi ng amo sa kanila, sa biro,
"Baka maging katulong kayo ni Bernie sa SEC."
Sa simula pa lang, nagtataka sila,
at napakahirap para sa kanila na tumuon sa kailangan nilang gawin
na masaya silang nakaupo sa kwarto, kausap si Bernie Madoff,
at pag-aralan lahat ng ito
Hindi nila alam sa SEC mismo.
Alam ng lahat nang ini-imbestigahan kami
na magiging kakaiba si Bernie.
At babantayan niya ang lahat.
Susubaybayan niya sila.
Sisiguraduhin niyang mananatili sila sa isang lugar,
na bantayan namin sila.
Kung lalabas sila para gumawa ng kopya, mag-aalok kami para sa kanila,
at isusulat namin ang kinokopya nila.
Ang tingin ko sa kanya ay si Mr. Mapanghinala.
Nag-audit lang sila, pero siyempre,
nag-aalala siya.
Habang patuloy na hinahabol ng mga imbestigador ng SEC ang mga dokumento,
mga ulat ng mga ugnayan, at pakikitungo ni Madoff,
ang pagbati sa una at kagandahang-loob ay nagsisimula nang masira.
Dalawang paraan ang ginawa niya.
Kung tinitingnan nila ang mga lugar na gusto niyang tingnan,
magiging palakaibigan siya at makikipag-usap at mambobola.
At kung lumihis sila doon,
kung lilipat sa lugar tingnan ang paraang Ponzi,
talagang magagalit siya.
Itinulak sila ni Bernie Madoff sa unahan.
Nangunguna si Bernie na ginagamit ang market-making, broker-dealer na operasyon
sa patago na kalakal
para ilipat ang merkado sa paraang makakakuha ka ng mas magandang kita.
Gusto niyang pagtuunan iyon, dahil hindi niya ginagawa.
Pinag-iisipan niya kung mag-wiretap sa opisina.
Pero ang ginawa niya ay
nang lumabas ang dalawang baguhang tagasuri at mananghalian,
Pumasok si Bernie sa silid ng pagpupulong na may salamin
at inu-usisa ang kanilang mga briefcase,
at natuklasan na mayroon silang
mausisang artikulo nina Erin Arvedlund
at Michael Ocrant ang sumulat
ng isang katanungan,
totoo ba ang kita ni Bernie sa hedge fund?
Kaya nalaman niya ang agenda nila ay ang pag-iimbestiga sa paraang Ponzi.
At ginalit ito si Bernie.
Hinarap niya sila.
"Ano'ng hinahanap niyo?" Sabi.
At naglibot sila sandali at sa wakas ay may mga salitang "hedge funds."
"Gusto naming malaman ano ang negosyo mo sa hedge funds na ito."
"Well," sabi niya,
"Natapos na namin ng amo niyo ito noon."
"Alam nila lahat 'yan."
"Tignan niyo, 'di ako nagpapatakbo ng hedge fund."
"Nangangalakal ako ng hedge fund, gaya ng paulit-ulit kong ipinaliwanag."
"Tawagan si Washington. Sasabihin."
Parang ang hangin, alam mo, nawala sa layag nila.
Mas alam niya ang nangyayari sa SEC kaysa sa kanila.
At pagkatapos noon, nagpasya silang isara ang pagsusuri
na determinadong walang katibayan
na may ginawang hindi tama si Bernie Madoff.
At walang referral niyan sa ibang tao sa SEC.
Maganda ang resume ni Madoff.
May matagumpay siyang lehitimong brokerage na kumpanya.
At inisip ng lahat ang taong may ganoong kapangyarihan at reputasyon sa industriya
ay hindi magnanakaw.
Ginalit ako nito, dahil alam kong paraang Ponzi ito.
Paano nawawala nalang ng basta ang $440 milyon?
'Yan ang gustong malaman ng SEC, ng US Attorney General
at mga dismayadong namumuhunan.
Ang dating CEO na si Samuel Israel ay umamin na nagkasala
sa isang sabwatan at dalawa sa pandaraya.
Sinabi sa korte alam ang ginawa niya sa Bayou.
Alam niyang mali iyon.
Noong huling bahagi ng tag-araw ng 2005,
nayanig ang Wall Street sa pagkakalantad
ng isang uri ng marangal na hedge fund manager,
na lumalabas na nagpapatakbo ng paraang Ponzi.
Nagpapadala ito ng pagkabigla sa mundo ng mga namumuhunan ng hedge fund.
Sa negosyo ni Madoff, mas mabilis ang daloy ng pera.
Mas bumilis ang pag-agos nito.
Malapit na, si Bernie haharap sa matinding kakulangan ng pera.
Bumaba na ng $13 milyon ang JP Morgan account niya,
ang bank account na sumusuporta sa paraang Ponzi.
At mayroon na siyang mga kahilingan sa pagtubos ng higit sa $100 milyon.
Humiram na sa ilan sa pinakamalalaki niyang kliyente, kay Jeffry Picower
na may $125 milyon kaagad.
Umaasa si Bernie sa Picower,
kapag dumating ang mga panahon ng kagipitan
at ang banta na malantad ang Ponzi,
naglagay ng pera si Jeff Picower matiyak na manatili ang negosyo.
At mayroon siyang Sonja Kohn…
dinamikong Austrian na pinanser.
Grand dame ng Vienna,
na nagsasaya sa opisina ni Bernie at nagbibigay-aliw sa lahat
at nagdadala ng malaking pera.
May nagsasabi na siya ang babaeng bersyon ni Bernie Madoff.
'Di lang siya nakalikom ng malaking pera para sa kanya,
kundi kamukhang-kamukha niya si Bernie Madoff.
Mukha silang magkapatid.
Ilang beses ko siyang nakilala. Isa siyang mapagmahal na babae.
Siya ang tipikal mong lola.
Palagi siyang namumukod-tangi sa suot niyang damit.
Minsan pumasok na may mabalahibong vest.
Ang sabi ko, saan nanggaling 'yan?
At pupunta sa opisina niya. Hihintayin niya ito.
Palagi nilang isinasara ang pinto.
Hindi niya ginawa iyon sa lahat.
Mag-uusap sila, at hindi ko alam kung tungkol saan iyon.
Nag-ayos siya ng network ng feeder funds sa buong Europa.
Ang mahalaga sa kanila ay tinatawag na Herald Fund.
Masasabing kung wala ang Herald Fund,
Tapos na si Bernie noong taong iyon.
Ang pera na dinala ni Sonja Kohn sa pondong iyon lang
ang nag-ahon sa kanya sa krisis na iyon at bumalik sa solidong lupa.
Nagsimula sila sa pagsosyo na nagbubunga ng milyun-milyon,
at bilyon-bilyong dolyar para kay Bernie Madoff.
At isang magandang parte para kay Sonja Kohn.
Gumawa siya ng katauhan na tinatawag na Bank Medici.
Mukhang isang maningning at matagal nang institusyon.
Mga 15 minuto palang.
Pero dahil sa takbo ng mundo noon,
dahil sa lumalalang globalisasyon,
at ang puwersa ng mga bangko sa Europa, lalo na,
para lumaki para lumaban sa pandaigdigang entablado,
ang maliit na Bangko Medici
ay may minorya na pamumuhunan mula sa mahusay, malaking Bangko Austria.
At nalaman mismo ng Bangko Austria na mas malaki ang kinuha
ng samahan ng bangko ng Italya, UniCredit.
Dahil walang sariling mga aksyon,
bahagi na siya ngayon ng pambihirang angkan ng European banking.
Dahil sa paggamit ng naroon na sa mga dayuhang institusyon,
naabot ni Bernie ang kamay niya
sa bulsa ng mga tao sa buong mundo.
Sa pagkakaalam ko,
wala pang paraang Ponzi ang nakakagawa noon.
Libu-libong tao ang sangkot sa pagbebenta ng produkto.
sa napakaraming kliyente sa iba't ibang bansa.
Sa Estados Unidos, 79 feeder fund lang.
Sa Europa, mahigit 200.
Lahat ng banko ng French,
mga bangko Aleman, sa Switzerland, bangko Britanya,
Kasali sila sa pagbebenta ng Madoff na parang hotcake.
At, sa kasamaang-palad, kapag lumaki ang kaso,
na bilyon-bilyong nasa panganib,
walang gustong maniwala na walang suot na damit ang emperador.
'Yung mga nagbigay ng pera, 'di naman nagtatanong, 'di ba?
Nagustuhan ang perang kinikita bawat buwan.
Naging gintong posas ito
na ayaw ng mga hedge fund manager na hamunin si Bernie
sa kawalan ng paglalahad,
ayaw makipagtulungan nang may pagsisikap,
sa lahat ng bagay
gaya ng pulang bandila na winawagayway nang pataas.
Nasaan ang pera? Mga ari-arian? Sinong may hawak?
Nasa bangko ba? Nasaan ito?
Sino auditor? Tumitingin sa libro?
Natatakot ako na hindi tinatanong ang mga tanong na ito,
pero ang masaklap, hindi ko na ikinagulat.
May 100% silang pananagutan sa kanilang mga kliyente,
pero ilang beses na tayong nakakita ng mga tao sa Wall Street
na may tungkulin sa iba,
sa huli, kanino sa tingin nila ang tunay nilang tungkulin?
Sa sarili nila.
Nakaupo sa pinakamalalaking bangko,
sinasabi ang kanilang world-class na pagsisikap.
Nagbebenta sila ng Madoff.
Naisip kong kahibangan ito,
na hindi nila alam ang isang halatang pandaraya.
Ang motibasyon ni Harry sa SEC ay ang dalisay ng negosyo.
At naging sobrang pokus siya, tutok sa isang layunin.
At kaya nagpumilit kami ng limang taon.
Parang… Nag bisikleta ka noong bata ka sa kalsada
at may lumalabas na aso at tumatahol sa iyo
kakagat sa bukung-bukong, at 'di bibitaw, magpedal ka, at paikot-ikot siya.
Kung naranasan mo iyan
si Harry, ang aso.
Kumakapit siya at 'di niya bibitawan.
Ang sulat kay Meaghan,
Branch Chief New York Regional Field Office ng SEC,
noong Lunes, Nobyembre 7, 2005 sa 1:49 p.m.
Pamagat, "Ang pinakamalaking Hedge Fund ay pandaraya."
Dumating si Harry Markopolos, noong 2005,
kasama ang napakahabang dokumentong ito na may halos 30 panganib.
Ang hinarap ni Harry ay,
paraan ng pangangalakal ni Bernie Madoff na ginamit niya
hindi makakamit ang mga ganitong uri ng kita.
Sabi niya, "Tingnan ang numero, tingnan ang ibinigay niya."
“Imposibleng nangangalakal sa dami ng sinasabi niya."
Ang opsyon na kinakalakal ni Bernie ay sa isang lugar lang.
At sa palitan na iyon, isa at kalahating bilyon lamang
ang umiiral sa karaniwang buwan.
Kailangan ni Bernie maraming beses.
At ito'y hindi umiiral.
Walang sariling pagsusuri at balanse sa kumpanya,
na isa ring kahina-hinala.
Kapatid niya ang opisyal ng pagsunod,
kontrolado ng iisang pamilya.
Malinaw na bahagi iyon ng panloloko.
Nakakatawa.
Isa sa mga halatang khina-hinala ay ang kawalan ng kontra-partido.
Sa kalakal, may kasosyo o kontra-partido.
At walang nakahanap ng kalaban para sa mga kalakal ni Madoff.
Nagpahiwatig siya na may kalakal 30, 40, 50 bilyong dolyares.
Dapat may mga kontra-partido.
At, sa puntong iyon,
sa dami ng ebidensyang iniharap ni Harry Markopolos,
napagtanto ng SEC kailangan magsagawa ng buong imbestigasyon.
Hindi tulad ng imbestigasyon noong 2005,
titingnan ang kliyente niya sa hedge fund.
Titingnan nila ang mga kliyenteng pinag-kalakalan niya,
ang ano'ng matutuklasan.
Kaya sinimulang kumatok sa mga taong
nakipagnegosyo kay Bernie sa maraming taon.
Tinawagan si Fairfield Greenwich, ang feeder fund.
Nalaman ito ni Bernie Madoff.
Tapos may tumawag
sa pagitan ni Bernie Madoff at ng opisyal ng kasunduan ng Fairfield,
kung saan sinasabi ni Bernie sa opisyal ng kasunduan
ano sasabihin sa tawag sa SEC.
Malinaw, una sa lahat, 'di naganap ang usapang ito. Okey?
Oo naman.
Ang ginagawa nila'y, ang komisyon kapag, nagtanong sila,
susubukan at kumuha ng impormasyon.
Kung kaunti lang ang alam mo kung paano namin isagawa ang ganoon at ganyan,
mas mapapabui ka.
Sabihin, "Makinig, si Madoff nasa negosyo 45 taon."
"Siya ay isang kilalang broker, alam mo,
sa aming palagay ginagawa niya ang lahat ng maayos."
May hinala ang SEC noong kinausap nila ang opisyal ng kasunduan,
na tinuturuan siya,
pero hindi iyon nakaapekto sa pagpapatuloy sa imbestigasyon.
Para kay Bernie Madoff, napakalayo niya.
Baka hindi na ito komportable para sa kanya.
Ano'ng gagawin niya?
Tumawag at sinabi sa SEC gustong pumunta at kausapin sila.
At ginawa niya. Mag-isa.
Walang abugado, walang empleyado,
at walang magdadala ng portpolyo.
Wala sa Wall Street.
Pumunta siya sa mga opisina ng SEC sa New York…
at sinabing, "Magtanong ka ng kahit ano."
"Tanungin ako. Ano'ng gusto niyong malaman?"
At pinipilit siya.
"Saan mo kinalakal ang mga opsyon na bahagi ng diskarte mo?"
Nagsulat siya ng listahan ng mga bangko.
"Oh, at," sabi nila, "gusto naming tingnan ang account mo sa clearing house."
Pagkatapos ng isang kalakal, may lathala ito
sa sarili at labas ng katauhan na tinatawag na DTC.
Kaya isa itong paraan ng mga regulator
kung may nangyayaring mga kalakal.
"Kailangan ang account number mo para makita namin," sabi kay Bernie.
Sinulat niya ito.
Alam niya, noong Biyernes ng hapon,
na kung tumawag sila sa alinman sa mga bangko'ng iyon
umaasang marinig na nakikipagkalakalan sila sa kanya,
o titingnan ang account sa clearing house
umaasang mahahanap ang bilyun-bilyong dolyar ng ari-arian na dapat naroroon,
pero wala…
tapos na.
'Di ko alam ano tumatakbo sa isip ni Bernie, pero inabot niya ang papel
at umalis na…
ginugol ang tapos ng sanlinggo sa pag-iisip ng katapusan niya.
Lunes na,
Martes,
Miyerkules.
Hindi nahuhulog ang palakol.
Nagtanong sila,
may impormasyon, may account number,
pero hindi sila tumawag.
Hindi mawari, wala akong nakuhang sagot, na may katuturan, sa totoo lang,
mula sa taong kinuwestiyon namin, sa ilalim ng panunumpa sa mga deposito,
tungkol sa puntong ito.
Nakalimutan nila. Nalampasan nila.
Walang katuturan ito.
Paulit-ulit na sinuri ng SEC, sinuri,
sinuri, iniimbestigahan, nirepaso ang mg operasyon ni Bernie Madoff,
hindi nagsagawa ng matibay na pagsusuri o imbestigasyon.
Hindi ibinunyag ang halatang panloloko.
Napagpasyahan nilang nagbigay siya ng
maling impormasyon tungkol sa panig ng namumuhunan.
Sumulat si Harry ng thesis sa SEC na may 29 na kahina-hinala.
Ngayon, hindi ito pahiwatig.
Lahat ay inilarawan sa bawat punto,
hindi pinansin.
Ibinigay ko ito sa pilak na plato, pero hindi nakuha ang paraang Ponzi .
At ang nakakalungkot, gumawa sila ng aksyon laban kay Madoff.
Noong tag-araw ng 2006, pinarehistro siyang investment advisor.
At ginamit iyon para ibenta sa mga magiging biktima niya,
Sabi, "Galing ang SEC dito, binigyan ako ng clean bill of health."
Naisip ng namumuhunan, "Berdeng ilaw."
"Mamuuhunan pa tayo kay Madoff. Tunay siya."
Nakalulungkot, sa pagitan ng 2006 at nang bumagsak ito noong 2008…
bilyun-bilyong dolyar ang bumuhos, sa mga huling taon.
Ito ang magandang pakulo sa pagsanla sa merkado.
Ito ang ginintuang taon ng 2006, 7 at unang bahagi ng 2008
kung saan maaari kang huminga at kumita.
Ito ang maluwalhating panahon
at nakikinabang si Madoff.
Kung tinapos na ang pandaraya noong 2006
nakatipid sana ng bilyong dolyar na pagkalugi ang namumuhunan.
Pero hindi.
Gumulong ito hanggang sa tuluyang nawala.
Hindi namin napigilan si Madoff.
Kahit gobyerno para pigilan si Madoff.
Pumatok siya dahil pumatok ang merkado noong 2008.
Shockwaves tumama sa merkado sa buong mundo. Mga stock…
Bumagsak ang Dow ng 778 puntos, ginagawa itong pinakamasama sa Dow…
Ang galit, takot ng kalooban at kaguluhan ang nagiging dominante.
Ito'y pag-alog sa pundasyon ng Wall Street.
Ngayon isang ganap na krisis, at nagsimula na…
At ang mga abiso sa pag-alis magsimula nang dumaloy,
at ibuhos,
at pagkatapos ay pagguho.
Ekonomiya ng US "isang siglo na krisis." Iyon…
Naisulat sa dingding.
Nauubusan na ng pera si Bernie.
ITINANGGI NI SONJA KOHN LAHAT NG MALING GAWAIN NI MADOFF,
BIKTIMA RIN SIYA NG PANLOLOKO.
NOONG 2013, A U. K. COURT NAKITA
ANG "KATAPATAN" NI KOHN AT ANG INTEGRIDAD AY PINAGTIBAY."
Ang pagsasalin ng subtitle ay ginawa ni: Jane Bonifer J. Bumanghat