Madoff'a yatırım yapanların açgözlü olduğunu
ve büyük bir getiri beklediklerini duyduk
ama rakamlara bakınca durumun böyle olmadığı belliydi.
Güzel, istikrarlı bir yatırıma benziyordu. Uçuk bir şey değildi.
Bu parayı kazanmak için çok çalıştım.
Bu sebeple Madoff'a yatırım yapmadan önce gerekli incelemeleri yaptım.
Yatırım danışmanlarını inceleyen bir menkul kıymet şirketinden
Madoff'u araştırmasını istedim.
Sağlam raporu verdiler.
Ama ondan sonra bile Madoff'la ilgili her haberi takip ettim
çünkü gizemli biriydi.
Madoff'un reklamını yapan birçok yazıya denk geldim.
Bu yazılar Forbes'ta,
The Economist'te yayınlanıyordu.
Kodamandı.
Tüm bunları düşünüp "Bu herif çok iyi" dedim.
SEC onu daha önce yakalayamamıştı
ve birçok fırsatları olmuştu.
Emeklilik, gelecekle ilgili hayal kurarken her şeyinizi kaybediyorsunuz.
Bizim mağdur olmamızın sebeplerinden biri
hükûmetin, SEC'nin görevini yapmamasıydı.
Yaptıkları tam bir ihanetti.
MADOFF: WALL STREET CANAVARI
KASIM 1999
Bir iç satış elemanına ihtiyaç duydukları için
Boston'daki Rampart Yatırım Şirketi'nde işe girdim.
Müşterilerin dokuz milyarını yönettik.
Bu muazzam bir miktardı.
Daha çok müşteri bulmam
ve onlar adına yeni bir ürün çıkarmam için beni işe aldılar.
Birinin satış yapması lazımdı. Benim işim buydu.
Harıl harıl yeni bir fırsat arıyordum.
Uçağa binip New York'un yolunu tuttum.
Thierry Magon de la Villehuchet'le tanışmaya gittim.
Kendisi zengin bir yatırımcıydı.
Avrupa'nın bazı en zenginlerine yatırım danışmanlığı da yapıyordu.
Bana Bretonya'lı bir aristokrat olduğunu,
ailesine ait 100 odalı bir şatosu olduğunu
ve Avrupa'nın prensleriyle kaz avına çıktığını söyledi.
Aklımdan şu geçiyordu.
Villehuchet beni Avrupa'daki varlık yönetimi bankalarına ulaştırırsa
benim için yepyeni bir pazar açılacaktı.
Bir sorun vardı.
Bana her gün postayla gelen nüshaları ve işlem teyitlerini gösterdi.
Üstteki şirketin adını siyah bir kalemle çizip gizlemişti.
Villehuchet şöyle dedi. "Gizli bir yatırım fonu yöneticim var.
Kim olduğunu söyleyemem
çünkü adını verdiğimi öğrenirse artık benimle çalışmaz."
"Evet, onunla çalışıyorum
ve her ay tıkır tıkır yüzde bir kazandırıyor."
Finans dünyasında bunun imkânsız olduğunu biliyordum.
Bana bu adamın yaptıklarından bahsetti.
Eski çalışman alanım olan bireysel hisselerdeki işlemlerini anlattı.
Thierry'ye göre bu adam hiç kaybetmiyordu.
Şöyle düşündüm.
"Bu inanılmaz. Mümkün değil."
Thierry'ye şu soruyu sordum.
"Bu gizli yatırım uzmanına ne kadar para yatırdın?"
"320 milyon dolar. Benim param ve Avrupalı müşterilerimin parası."
Hemen bu yatırım uzmanının bu miktarın 10 katını işlettiği düşündüm.
Bu gizli yatırım uzmanı tahminimce üç küsur milyar işletiyordu.
Kimsenin bilmediği, dünyanın en büyük yatırım fonu yöneticisi.
Ben her ay tıkır tıkır yüzde bir kazansam
New York ve Boston'daki her panoya resmimi bastırırdım.
Bu adam neden gizliydi?
Tabii ki gizli menajerin kim olduğunu çok merak ediyordum.
Thierry biriyle konuşmak için uzaklaşınca
hoş olmayan bir şey yaptım.
Üstteki ismi okumak için masanın üzerindeki belgeyi çevirdim.
"Bernard Madoff Yatırım."
Wall Street'in kodamanı
neden Thierry'nin parasını gizlice işletiyordu?
Thierry bu iş için Madoff'un komisyon almadığı söyledi.
Bu hiç mantıklı değildi.
Kendi kendime şöyle dedim. "Palavra."
Villehuchet'le ilk görüşmemin ardından
Boston'a dönüp Rampart'ın büyük patronlarıyla görüştüm.
Patronlar hemen şunu anladı.
Avrupa'nın en zenginlerine ulaşmak için
Thierry'yi aracı, müşteri olarak kullanabilirsem
milyarlarca dolar kazanabilecektik
ama bu gizli yatırım uzmanına rakip olmalıydım.
Uyguladığını söylediği bu strateji çok mantıksızdı.
Patronlar şöyle dedi. "Bu adamın yaptığının aynısını yapalım.
Bu görevi Portföy Müdürü Harry Markopolos'a verelim.
Matematik dehasıdır. Olayı hemen çözer."
Benim alanım matematik bilgisi gerektiren türevlerdir.
Bu iş için matematik, istatistik geçmişi gerekir.
Matematik işlemlerinin çoğu karmaşıktır.
Frank bana harika getirisi olan bir sayfalık Madoff hesap dökümü getirdi
ama Frank bir pazarlamacıydı.
Ürünün sağlamlığını, pazarlanabilirliğini bilmek istiyordu.
Harry bir satış elemanına, yani bana cevap vermek için
ofisinden çağrılmasına bozuldu.
Getirilere biraz bakıp şöyle dedi.
"Frank, sen bir opsiyon uzmanısın. Bunun palavra olduğunu biliyorsun."
"Evet, opsiyonla çalışmıyor" dedim.
"Nasıl yapıyor peki?"
Müthiş performans rakamları vardı ve neredeyse hiç zarar etmemişti.
Portföyün özelliklerini inceleyip şöyle dedim.
"Bakın, getiriler yüzde 45'lik açı gibi. Dümdüz bir çizgi."
"Bunun bir dolandırıcılık olduğunu hemen söyleyebilirim.
Muhtemelen bir Ponzi sistemi."
Bu konuşma toplam dört dakika sürdü.
Harry'ye şöyle dedim. "Sakın 'Ponzi' kelimesini kullanma.
Bırak Ponzi'yi, bu adama dolandırıcı bile diyemezsin.
Madoff Yatırım
ABD borsalarındaki toplam hacmin yüzde yedi ila onunu oluşturuyor.
Buna inanmıyorum."
Bu getirilerin imkânsız olduğunu patronlarıma söylesem de
Madoff'unki gibi bir ürün çıkarmamı talep ettiler.
"Pazar payı kapmak için Madoff'un nasıl yaptığını öğren."
Birkaç saat çalışıp getiri senaryoları hesapladım.
Birkaç saat sonra gerçek ortaya çıktı.
Wall Street veya Amerikan Borsası'yla hiçbir ilgisi yoktu.
Hatta o zaman borsanın yüzde altısını kapsıyordu.
Ayları topladığımda ayların yüzde 96,4'ü olumlu çıkıyordu.
SHARPE ORANI
Finans işinde böyle bir şey yoktur.
Rakamları sıra dışı bir şekilde iyiydi.
Bu yüzden insanlar Madoff'a akın etti çünkü sunduğu getiri çok cezbediciydi.
Bu adama rakip olmam gerekiyordu ama dolandırıcı birine rakip olamazsınız.
Bu yüzden sahtekârın işini bitirmek istedim.
Bu, SEC'ye sunduğum 1 Mart 2000 tarihli ilk dilekçem.
"25 dakika içinde
Madoff'un fon işiyle ilgili üç senaryodan birini kanıtlayacağım."
"Birinci Senaryo. Çok yetenekliler ve/veya şanslılar
ve vaktinizi boşa harcayan bir aptalım.
İkinci Senaryo. Bu getiriler gerçek
ama anlatılandan farklı bir süreçten elde ediliyorlar.
Bu durumda soruşturulması gerekir.
Üçüncü Senaryo.
Tüm fon Ponzi sisteminden başka bir şey değil."
PONZİ SİSTEMİ
100 aylık getiride altı ay zarar etmiş. Aylık en büyük zarar…
Harry Markopolos SEC'yi ikna etmeye çalıştı.
Bernie Madoff'un
tarihte eşi az rastlanan dev bir Ponzi sistemi işlettiğini söyledi.
Bunu söylerken büyük bir zorlukla karşılaştı
çünkü SEC, Bernie Madoff'a Wall Street uzmanı gözüyle bakıyordu.
Muazzam bir namı vardı. Wall Street'in gerçek devlerinden biriydi.
Sadece Wall Street'in büyümesine yardım etmemişti.
Sektörü şekillendiren değişikliklere imzasını atmıştı.
Aynı zamanda kurullarda
SEC ve diğer devlet kurumlarıyla birlikte çalışıyor,
sektörün düzenlenmesi konusunda yardımcı oluyordu.
Şu önermeyle başlamak istiyorum.
Sektörümüzde çalışanların çoğu
kurallara uymak istiyor, müşterileri için en iyisini arzuluyor.
Harry Markopolos çok çabalayıp zaman harcayarak
SEC'yi Bernie Madoff konusunda doğru şeyi yapmaya ikna etmeye çalıştı.
Harry oraya bir kere gitmedi.
İlk gittiğinde terslendi. İkinci gittiğinde terslendi.
Başka biri olsa "Pes ediyorum" derdi.
Bernie'nin yönettiği varlığın
üç ila yedi milyar dolar civarı olduğunu düşündük.
SEC'ye gittim. Söylediklerime baktılar.
Görmezden geldiler.
ARALIK 2000 PONZİNİN BÜYÜKLÜĞÜ 30,1 MİLYAR DOLAR
SEC iddialarımız konusunda hiçbir işlem yapmadı.
Harry tüm büyük gazeteleri aradı.
"Bir matematikçinin iddiaları üzerine
Madoff'la karşı karşıya gelmek istemeyiz.
Bize kanıt lazım."
Harry bana şöyle dedi.
"Frank, finans alanında araştırmacı bir gazeteci bulmalısın."
Böyle bir nerede bulunur?
Sanırım 2000 yılının sonlarıydı. Beklenmedik bir şey oldu.
Barselona'da konuşmacıydım. Eşim de benimle geldi.
Havaalanında bir taksi tuttuk.
Son taksiydi.
Asık suratlı bir adam elinde valiziyle orada duruyordu.
Yolcu camına vurup "Konferansa mı gidiyorsunuz?" dedi.
Evet, dedim.
"Taksiyi paylaşalım mı?"
Ön koltuktan şöyle dedi. "Merhaba. Adım Michael Ocrant.
Mali dolandırıcılık konusunda araştırmacı gazeteciyim."
Başımı kaldırıp "Sağ ol Tanrım" dedim.
Ona şöyle dedim.
"Barselona'da bir yemek bahsine girerim ki
sana vereceğim gizli yatırım uzmanı
varlık büyüklüğü ve riske uyarlanmış getiri anlamında
araştırdığın tüm yatırım uzmanlarını cebinden çıkarır."
"Bahse varım" dedi.
"Bernie Madoff" dedim.
Kafasını hemen çevirmesinden aradığım gazeteciyi bulduğumu anladım.
"Hep borsanın düşmesinden bir gün önce satış yapıyor
ve hep borsanın yükseldiği gün veya bir gün öncesinde alım yapıyor."
Dünyadaki hiçbir yatırım uzmanı için mükemmel zamanlama yoktur.
Borsada üstün bilgili kimse yoktur.
Michael Ocrant "Bir makale yazmam lazım" dedi.
Ona Amerikan borsalardaki opsiyon çalışanlarının
ve büyük bankaların türev müdürlerinin isimlerini verdik.
Herkesle görüştü.
Ocrant rakamları görünce inanamadı.
Yayımlamadan önce beni aradı.
"Bu adam bana bilgi veren yatırım fonundan 2,5 kat daha büyük.
Bu işi nasıl beceriyor yahu?" dedi.
Yazı yayımlandı.
"Madoff zirvede. Borsacılar nasıl yaptığını soruyor."
Rampart'taki ofiste birbirimize beşlik çakıyorduk.
Artık herkes öğrenmişti.
Ardından inceleme başladı.
Yazı MARHedge'de yayımlandıktan sonra
Washington'daki üst düzey bir SEC çalışanı
araştırma yapılması gerektiğine karar verdi.
Bernie Madoff'un böyle büyük bir miktarı yönetip
yatırım danışmanlığı işini
federal kurumlarda kayıtsız bir şekilde yapması
büyük şaşkınlık yarattı.
SEC çalışanı Bernie Madoff'u arayıp konuyu sordu.
Onu tanıyordu çünkü sektörde önemli bir isimdi.
Onu arayıp "Merhaba Bernie. İnceleme yapacağız.
Yatırım fonunu soracağız" dedi.
"Benim yatırım fonum yok" dedi.
"Ben de öyle düşünmüştüm."
"Peki o zaman."
Yatırım fonu işi olsaydı
yatırım danışmanı olarak kayıtlı olması gerekirdi.
Bernie Madoff kayıtlı yatırım danışmanı olmak istemedi
çünkü kayıtlı yatırım danışmanı olunca SEC'nin incelemelerine tabi olursunuz.
Bu olay çok hoşuma gitti
çünkü SEC'nin Bernie Madoff'a karşı duyduğu hürmeti,
ona duyduğu güveni güzel bir şekilde gözler önüne seriyordu.
"Onu arayıp yanlış bir işi var mı diye soralım.
Bize doğruyu söyler."
Madoff dostları kadar düşmanları konusunda da şanslıydı.
Zamanlama konusunda da şanslıydı.
Haber ajanslarından ilk bilgiler geliyor.
Alınan bilgilere göre Dünya Ticaret Merkezi'ne bir uçak çarptı.
Bir tane daha çarptı! Bir uçak daha çarptı.
Bunu hiç unutmayacağım.
İki binanın tamamen yıkılıp
bir moloz yığını hâline gelmesini hiç unutmayacağım.
Şehir fena sarsılmıştı.
11 Eylül'den sonraki haftaların ve ayların çok belirsiz geçtiğini hatırlıyorum.
Wall Street Dünya Ticaret Merkezi'nin yanı başındaydı.
İki blok ötedeki New Borsası kapandı.
Şehir merkezindeki her yer günlerce kapalı kaldı.
Borsayı tekrar açmak için büyük bir iş birliği söz konusuydu.
Tom Castello, NASDAQ'ten bizimle. Ne haber Tom?
NASDAQ'in açılmasına 1,5 saat var.
Bir saat önce dediğim gibi bu sabah sıra dışı bir birlik havası var.
NASDAQ CEO'su Wick Simmons New York Borsası'nda olacak.
Borsayı birlikte açacaklar.
NASDAQ bu beklenmedik olay sonrası hâlâ çalışabildiğini göstermek istiyordu.
Bernie bunun oluşmasına katkı sağladı.
…iki, bir!
Bu olayın Bernie için başka bir önemi daha vardı.
Bu olayın çok geç anlaşılmasını sağladı.
Dün ülkemize yapılan kasıtlı ve ölümcül saldırılar
terör eyleminden fazlasıydı.
Bunlar savaş nedeniydi.
Beyaz yakalı suçlara ve dolandırıcılığa bakan
New York'taki, Wall Street'teki kaynaklar
başka alanlara kaydırılıyor,
terörizmin finansmanı konularına, terörle mücadeleye yönlendiriliyordu.
1980 yılında Ronald Reegan'ın seçilmesiyle başlayan
ve düzenlemeleri azaltmayı amaçlayan siyasi kampanyanın bir sonucu olarak
mevcut sorun SEC için daha da zor bir hâle geliyordu.
Yaşadığımız bu krizde
devlet, sorunumuzu çözmüyor.
Sorun devletin ta kendisi.
Onlara soruşturma yetkisi veren yasaların içi boşaltıldı.
Bütçeleri tekrar kesintiye uğradı.
11 Eylül sonrası dönem
her şeyin kısıtlı, önceliklerin önemsiz olduğu
uzun bir dönemdi.
Görevlerini yapmalarını zorlaştıran yasa değişiklikleri bile oldu.
Bu korkunç trajedi bir bakıma
en çok gerekli olan dönemde
Madoff için düzenlemelerin gevşetilmesini sağladı.
SEC'nin yaşadığı bu kesintilerden ve zorluklardan yarar sağlayan tek kişi
Madoff değildi
ama dolandırıcılığının boyutu düşünülünce bundan en çok yarar sağlayan kişiydi.
ARALIK 2001 PONZİNİN BÜYÜKLÜĞÜ 36,8 MİLYAR DOLAR
Bernie'nin dünyaya gösterdiği kişiyle
şirkette asıl yaşananlar arasında büyük bir ikilik vardı.
Yaptığı bu rolle işini, sergilediği kişiyi geliştiriyordu.
Çocukları bu iş için biçilmiş kaftandı.
Tamamen Amerikalı, iyi eğitimli, aile babaları.
Bernie birileri geldiğinde Andy ve Mark'ı kalkan olarak kullandı.
"Bu bir aile işi.
Oğullarım iyi eğitim aldılar. İşlem odasını yönetiyorlar."
Ama bu şirkette çalışıyorsanız
her şeyin bölümlere ayrıldığını görürdünüz.
Oğlum Mark'ın yönettiği piyasa yapıcı bölümümüz vardı.
Oğlum Andy'nin yönettiği özel borsa işlemleri bölümü vardı.
17. kat olarak bilinen yatırım danışmanlığı işini de
Frank DiPascali yönetiyordu.
Bölümler birbirleriyle konuşmazdı.
Bu yüzden oğlum Mark ve Andy
hangi bölümün ne kadar kâr, ne kadar zarar ettiğini bilmezdi.
Mark ve Andy hiçbir zaman yatırım danışmanlığı katına inmedi.
Müşteriler gelince
Mark veya Andy masama gelip "Bu insanlar kim?" diye sorardı.
Kim olduklarını bilmezlerdi.
Oğullarıyla bir şey konuşmak istemediğinde onları hiç umursamazdı.
Yıllar içinde babalarını zorlamamayı öğrendiler.
Bernie'ye gidip şöyle derdim.
"Şirketin tam bir şahıs şirketi.
Sen ölünce şirketin batacak.
Oğulların ve kardeşin yeni lisans almak zorunda kalacaklar.
Yeni banka hesapları açacaklar.
Bu şirketin eski hâline gelmesi çok zaman alacak."
"Bununla ilgilenen 30 avukatım var. Orasını merak etme" dedi.
Beni hiç umursamadı.
"Peki" deyip bunu Mark Madoff'a anlattım.
İçeri girip Bernie'yle konuştu. Ağzının payını aldı.
Bernie'yle bu konuları konuşamadığı için yıllarca üzüldü.
Bernie, Wall Street'te danışılacak kişi, Wall Street'in kralı olmak zorundaydı.
Tabelada onun adı yazıyordu.
Bernie'nin hayatında imajını korumaktan,
19. kattaki çok başarılı işini korumaktan daha önemi bir şey yoktu
ama işin aslı onun yansıttığı gibi değildi.
Ne zaman iflas ettiniz?
Muhtemelen
2000'lerin başlarında.
Sanırım…
1998 ila 2002 arası bir dönemde.
Evet, sorunlar ortaya çıktı. Sanırım o zamandı.
O dönem
meşru işindeki dev kurumlardan gelen işlem akışı için yaşanan rekabet
iyice kızışmıştı.
Yani bu işlemleri yapmak için ona ödenen komisyon
gitgide azalıyor ve küçülüyordu.
Dolayısıyla kârlar düşmeye başladı.
O dönem meşru işi herkesin sandığı kadar para kazanmıyordu.
2002 ve 2008 arasında
yürüttüğü Ponzi sisteminden
meşru işine yaklaşık 800 milyon dolar aktarıldı.
Bay DiPascali
17. kattaki yatırım danışmanlığı işinden para alıyordu.
O para yurt dışına, Londra'ya yollanıyordu.
O para ardından iki kat yukarıya, 19. kata geri yollanıyordu.
Para, ABD Hazine bonosu olarak yatırım kılıfıyla geliyordu.
Meşru işiniz herkesin sandığı kadar para kazanmıyorsa
herkesin sandığı kadar başarılı değilsinizdir.
Madoff bu sayede
Wall Street'teki itibarını korumaya çalışıyordu.
Şöyle bir gerçek vardı.
Ponzi sisteminden 800 milyon aktarılmasaydı
meşru işi 2000'lerin başlarında iflas ederdi.
Bunun nedeni
işlem odalarının kendi başlarına çalıştığında
kârlı olmasaydı.
Bernie'nin genel masraf sorunu vardı.
Çok fazla masrafı vardı ve şirket para kaybediyordu.
Kendi araştırmamı yaptım.
İşlemlerden kâr elde eden yaklaşık 35 ila 50 borsacısı vardı
ama şirkette 150'den fazla kişi çalışıyordu.
Bernie önemli çalışanların arkadaşlarını işe alıyordu.
Bunların bazıları görevini yapmıyor ve çok para kazanmıyordu.
Kendini iyilik yapan,
insanları memnun eden, danışılacak biri olarak gördü.
Başarmak, üretmek zorundaydı.
Aynı zamanda şirketi kumbara olarak kullanıyordu.
Yat alıyordu.
Fransa'da bir evi vardı.
Ortak bir özel uçağı vardı.
Uçağının rengi ofisinin rengiyle aynıydı.
Ruth yardım baloları, yardım yemekleri ve etkinlik düzenlemekle meşguldü.
Bu etkinliklere genelde Bernie de katılırdı.
Bernie ailesine çok para verirdi.
Mark ve Andrew bir sürü borç aldı.
Hiç geri ödenmeyecek milyonlarca dolarlık borçlardı.
Ev alıyor, çalışanlara hediyeler veriyordu.
Bunların parası işinden geliyordu.
Beraber çalıştığım insanların
Madoff'un sahtekâr olduğuna inanmadığını görünce hüsran yaşadım.
Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu'na ilk dilekçemden sonra
dünyanın en büyük yatırım fonu yazısı halkla buluştu.
Madoff'un yaptığına Ponzi sistemi dediler
ama kimse zor soruları sormadı.
İnsanlar eksik veya boş cevaplara razı oldu.
Hâlâ beni görmezden geliyorlardı.
Madoff'la rekabet edip piyasadan pay kapmamız için
patronlarım tepeme biniyor, stratejisini kopyalamamı istiyordu.
Madoff'la rekabet edecek bir şey bulmam gerekiyordu.
Şöyle bir sorun vardı.
Bir ayda yüzde 50 kayba sebep olabilirdim.
Bu bilinen bir riskti
ama Access International'dan Thierry de Villehuchet
Madoff'un müşterilerine alternatif olacak bir piyasa olduğunu düşündü.
Thierry de Villehuchet'le
Londra, Paris, Cenevre ve Zürih'te defalarca görüştüm.
Thierry de Villehuchet'in kim olduğunu şöyle açıklayayım.
Taksideydim. Paris'teki Zafer Takı'nın oradan geçiyorduk.
"Harry, şu kemere ve üzerindeki isimlere bak."
Bunların Paris'te görüştüğüm insanlar olduğunu fark ettim.
Aile bağları nesiller öncesine uzanıyordu.
Avrupa'daki kraliyet ailelerinin parasını işletmekten sorumlu
seçkin, özel bankacılardı.
Çok iyi giyinen,
güzel konuşan, çok terbiyeli insanlardı.
Şarap konusunda uzmandılar.
Thierry de Villehuchet her toplantıya aynı şekilde başlardı.
"Rampart Yatırım, Madoff'a çok benziyor.
Sadece daha yüksek risk, daha yüksek getiri amaçlıyor.
Bireysel hisseleri kullanmak yerine hisse endekslerini kullanıyor.
Bunun dışında çok benzerler.
Madoff'tan ayrı çeşitlendirme için bu şirkete ihtiyacın var."
İlk görüşmede şöyle dedi.
"Çok ilginç bir strateji bulmuşsun Harry.
"Madoff'tan daha çok kazandırabilir
ama riskin kontrol altında söylesen de para da kaybettirebilir.
Madoff'a para yatırdık. O hiç para kaybetmez.
Neden sana para verelim ki?"
Gerçek risk, gerçekçi risk
veya risk diye bir şey duymak istemiyorlardı.
Madoff'ta risk olmadığı biliyorlardı. Riskli bir yatırım uzmanına güvenmediler.
Görüştüğümüz ilk banka
"Madoff kapalı. Biz Cenevre'deki X bankasıyız.
Ona sadece biz erişiyoruz. Sadece bizim paramızı alıyor" dedi.
Bunu bir kez duysanız inanabilirsiniz.
İki, üç kez duymak tesadüf sayılabilir.
Avrupa'daki özel bankacılarla yaptığımız 20 görüşmenin 14'ünde aynı şeyi duyduk.
"Madoff'a para yatırdık. Sadece bizim paramızı alıyor."
Avrupa gezisi beni hüsrana uğrattı.
Birkaç müşteri dışında hiç kimse yatırım yapmak istemedi.
Bir süre bu stratejiyi sürdürdüm. Sonra iş iyice küçüldü.
O geziden sonra Harry çok gerildi
çünkü Avrupa'daki dolandırıcılığın Amerika'dakinden büyük olduğunu anladı.
Madoff'un Avrupa'da milyarlarca doları olduğunu öğrendim.
Adı hep Cayman Adaları'ndaki offshore hesaplarla geçerdi.
Cayman Adaları'ndaki offshore paraları çok az denetlenir.
Zenginler genelde vergi kaçırmak için paralarını orada tutar.
Aynı zamanda uyuşturucudan elde edilen kara para
veya aklanması gereken oligark parası da orada tutulur.
Para sonunda Bernie'nin fonuna ulaşırdı.
Bernie'nin çok tehlikeli insanlar için yatırım danışmanlığı yaptığını anlayınca
endişelenmeye başlıyorsunuz.
Madoff'u ele vermeye çalıştığınız ortaya çıkarsa
uyuşturucu kartelleri ve Ruslar çok para kaybederdi.
Bu paradan olmak istemezlerdi.
Risk altındaydım
çünkü Madoff'un dolandırıcı olduğunu bir tek ben duyurmaya çalışıyordum.
Silah taşımaya, arabamda bomba aramaya başladım.
Ortak bir iş ilişkisi kurunca Thierry'le yakınlaştım.
Ofisinde kokteyl içerdik.
Bir keresinde New York'a gittiğimde onunla görüşüp sohbet ettim.
Bu ilişkide hep şöyle bir muhabbet geçerdi.
"Harry ve benim fikrim Madoff'un şey olduğu yönünde…"
"Tanrım, sen ve Madoff. Bu konuyu unutur musun?
Ben araştırmamı yaptım.
Bu adama çok güveniyorum.
El yazısını bile incelettik. O testi de geçti.
Başka ne yapabilirim ki?"
"Harry ve ben haklıysak ve sen yanılıyorsan sana ne olacak?"
"Şöyle söyleyeyim Frank.
Tüm paramı ona yatırdım.
Ailemin parasının çoğunu ona yatırdım.
Avrupa'da ilişkim olan her özel bankacı paralarını ona yatırdı.
Avrupa'daki kraliyet ailelerinin yarısı paralarını ona yatırmıştır.
Haksızsam çıkış yolum yok demektir.
Sen ve Harry haklıysanız ve ben yanılıyorsam
ölü bir adamım demektir."
Zaman geçtikçe
Bernie daha da aşırılığa kaçmaya başladı.
Bunun sebebi yaşadığı baskının artmasıydı
çünkü birçok şeyi kontrol etmesi gerekiyordu.
Onunla her 15 dakikada bir telefonla konuşurdum.
Ne olup bittiğini mutlaka bilmek isterdi.
"Peter olması umurumda değil.
Kime telefon gelirse hemen bana haber ver" derdi.
Bernie şirketin sahibiydi.
Onun patron, yasa olduğunu herkesin bilmesini isterdi.
Peter ise…
Peter herkesin sevdiği tonton amcaydı.
Peter girişkendi, alçak gönüllüydü.
Baştan beri kendimi akıllı, yararlı ve üretken hissetmemi sağladı.
Bernie, Peter'ın ağabeyiydi.
Bernie ona zorbalık yapardı, onu aşağılardı.
Sebebi artık her neyse Peter bir terapiste gidiyordu.
Bernie bunu öğrenince
ona destek olmak yerine onu eleştirmeye başladı.
"Çok mu gerginsin? İlla birini görmen mi lazım?"
Çalışanların önünde ona bağırır, onunla dalga geçerdi.
"Bernie böyle biri. Şahsi bir şey değil" diyordum
ama kardeşi ve çocukları ona dayanamıyordu.
Bu yüzden Bernie öfkelenmesin diye hareket ederlerdi.
Peter bir noktada piyasa yapıcılıkla uğraşıyordu.
Tam tarihi bilmiyorum.
Şirket ve sistemlerin uyumluluğuyla da o ilgileniyordu.
Kardeşim çok şey yaptı.
Uyum işini yürütürken
Bernie'nin 17. katta yaptıklarına göz yumup yummadığını,
durumdan haberi olup olmadığını merak ediyorum.
Uyum müdürleri tüm kurallara uyduğunuzu,
SEC yönergelerine sadık kaldığınızı tasdik eden kişilerdir.
Bu görevliler SEC ile çalışır
ve Bernard Madoff adına SEC ile irtibat kurar.
Bernie her konuda kontrol manyağıydı.
SEC hiçbir zaman Madoff'la ilgili kapsamlı bir soruşturma yapmamış olsa da
ihbarlar gelirdi veya Harry Markopolos yine iddialarıyla patırtı koparırdı.
Harry Markopolos'un yazdığı 2000 ve 2001'deki şikâyetlere ek olarak
başka insanların farklı dönemlerde
Bernie Madoff'la ilgili SEC'ye yazdığı başka şikâyetler de vardı.
2004'ün sonunda başka bir işletmeyi inceliyorlardı.
Başka bir firmadaki iki kişinin e-posta yazışmalarını buldular.
Madoff'un dolandırıcılık yaptığını düşündükleri yazıyorlardı.
Getirilerin mümkün olmadığı konusunda aynı görüşleri paylaşıyorlardı.
OCAK 2005 PONZİNİN BÜYÜKLÜĞÜ 45,2 MİLYAR DOLAR
SEC sonunda incelemeye karar verdi
ve iki kıdemsiz müfettişini inceleme için Madoff'un ofisine yolladı.
Yeni mezun olan bu iki kıdemsiz müfettişin bekledikleri gün geldi.
Bernie Madoff'un konferans salonunda yerlerini aldılar.
Normalde incelemelerde uyum müdürüyle görüşmeye alışık olmalarına karşın
bu incelemede bizzat Bernie Madoff'la görüşecekleri onlara iletildi.
Görüşecekleri kişi Bernie Madoff'un ta kendisiydi.
Bu hiç duyulmamış bir şeydi.
Apple'ı incelemeye giderseniz Tim Cook iki hafta peşinizde dolaşmaz.
Amazon'daki inceleme sırasında Jeff Bozos'la takılmazsınız.
Bernie'nin işinde neye bakacakları belirsizdi
çünkü bunu açıklamazlar. İki müfettiş birbirini bile tanımıyordu.
Yeni mezun olmuş bu iki müfettiş hiç vakit kaybetmedi
ve şirketteki tek bağlantıları olan Bernie Madoff'la görüştü.
Sonuçta karizmatik bir adamdı.
Onlara hikâyeler anlatıyor, onlarla şakalaşıyordu.
Bir noktada onlara
SEC'nin yeni başkan adayları arasında olduğunu söyledi.
Bu iki toy müfettiş ve patronları arasında bir e-posta yazışması geçmiş.
Patronları şakayla
"Bernie, SEC'nin başına geçince belki yardımcısı olursunuz" diyor.
En başından ona hayran kaldılar.
Bernie Madoff'la bir odada keyifli bir şekilde oturup
SEC'yle ilgili hiç bilmedikleri şeyleri öğrenirken
yapmaları gereken işe odaklanmaları çok zordu.
Ofiste soruşturma geçirirken
Bernie'nin tuhaf davranacağını herkes biliyordu.
Her şeyi izlerdi.
Onları takip ederdi.
Tek bir yerde kalmalarını,
gözümüzü onlardan ayırmamızı istedi.
Nüsha çıkarmak istediklerinde hemen yardım etmeyi önerirdik
ve nüshasını çıkardıkları şeyi not ederdik.
Ona Bay Şüpheci derdim.
Sadece denetleme yapıyorlardı ama Madoff tabii ki çok endişeliydi.
SEC müfettişleri Madoff'un hesap ilişkilerini,
işlemlerini ve belgeleri inceledikçe
Madoff'un baştaki sevecen ve cana yakın tavrı kaybolmaya başladı.
İki türlü davranıyordu.
Madoff'un arzuladığı şeylere baktıklarında
dost canlısı davranıyor, sohbet ediyor ve onları pohpohluyordu.
Arzulamadığı şeylere, başka şeylere, Ponzi sistemine baktıklarında
çok tedirgin oluyordu.
Onları front-running'e yönlendiriyordu.
Front-running piyasa yapıcılıkta,
komisyon işinde kullanılan bir tür insider trading'dir.
Piyasayı etkileyerek daha çok getiri elde etmeyi amaçlar.
Buna odaklanmalarını istedi çünkü Madoff bunu yapmıyordu.
Aslında ofisi dinlemeyi düşünüyordu.
Onun yerine şöyle yaptı.
İki genç müfettiş öğle yemeği için dışarı çıkınca
Bernie camlı konferans salonuna dalarak
müfettişlerin çantalarını karıştırdı.
Ellerinde Erin Arvedlund ve Michael Ocrant'un yazdığı
ilk araştırma yazıları olduğunu gördü.
Bu yazıda sorulan şey şuydu.
Bernie'ye ait fonun getirisi gerçek olamayacak kadar iyi mi?
Ponzi sistemini araştırabileceklerini öğrenmiş oldu.
Bernie çok öfkelendi.
Onlarla yüzleşti.
"Ne arıyorsunuz?" diye sordu.
Biraz oyalanıp sonunda şunu söylediler. "Yatırım fonları."
"Yatırım fonlarıyla işinizi merak ediyoruz."
"Bunu yıllar önce patronunuzla hallettim" dedi.
"Her şeyden haberleri var.
Bakın, yatırım fonu işletmiyorum.
Defalarca açıkladığım üzere yatırım fonları adına işlem yapıyorum.
Washington'ı arayın. Açıklarlar."
Bir anda müfettişlerin hevesini kaçırdı.
SEC'de olanları onlardan daha iyi biliyordu.
Kısa süre sonra da
Bernie Madoff'un yanlış bir şey yaptığına dair
hiçbir kanıt olmadığına karar vererek soruşturmayı kapadılar.
SEC'deki hiç kimseye bu durumdan bahsedilmedi.
Madoff'un kusursuz bir öz geçmişi vardı.
Çok başarılı giden meşru bir aracılık şirketi vardı.
Herkes sektörde böyle güçlü ve itibarlı birinin
çalmaya tenezzül etmeyeceğini düşünüyordu.
Bu beni kızdırdı çünkü Ponzi sistemi olduğunu biliyordum.
PALAVRA!!
440 milyon dolar nasıl yok olur?
SEC, Connecticut Baş Savcısı
ve çok sayıda öfkeli yatırımcı bu sorunun cevabını arıyor.
Eski CEO Samuel Israel
komplo ve dolandırıcılık suçlarını kabul etti.
Mahkemede bu işi bilerek yaptığını, bunun yanlış olduğunu itiraf etti.
2005 yazının sonunda
Ponzi sistemi işlettiği ortaya çıkan
havalı bir yatırım fonu müdürü yüzünden
Wall Street deprem yaşadı.
Bu olay yatırım fonu yatırımcıları için büyük bir şok oldu.
Madoff'un yatırım danışmanlığı işine para girişi yavaşladı.
Para çıkışı hızlandı.
Bernie yakında nakit sıkışıklığı yaşayacaktı.
Ponzi sistemini destekleyen banka hesabı olan JP Morgan hesabında
son 13 milyon doları kalmıştı.
Üstelik 100 milyon dolardan fazla ödeme talebi vardı.
En büyük müşterilerinden, bilhassa da Jeffry Picower'dan borç istedi
ve Picower kısa sürede 125 milyon dolar sağladı.
Bernie tamamen Picower'a bağımlı hâle geldi
çünkü nakit sıkıntısı yaşadığında
ve Ponzi sistemi ortaya çıkacak olduğunda
Jeff Picower işin batmaması için para yatırdı.
Bir de Sonja Kohn vardı.
Kendisi Avusturyalı, güçlü bir bankacıydı.
Bernie'nin ofisine girdiğinde herkesi titrek sesiyle eğlendiren
ve bolca nakit getiren Viyana'lı bir hanımefendiydi.
Onu Madoff'un kadın versiyonu olarak görenler vardı.
Madoff için para toplamakla kalmıyordu,
tuhaf bir şekilde Bernie Madoff'a çok benziyordu.
Görünüşte kardeş gibiydiler.
Onunla birçok kez karşılaştım. Çok hoş bir kadındı.
Sıradan bir büyükanne gibiydi.
Kıyafetinde mutlaka dikkat çeken bir şey olurdu.
Bir keresinde kürk bir yelekle gelmişti.
Bunu nereden bulmuş diye düşündüm.
Madoff'un ofisine girerdi. Madoff onu beklerdi.
Hep kapıyı kapatırlardı.
Bunu herkese yapmazdı.
Sohbet ederlerdi. Ne konuştuklarını bilmezdim.
Tüm Avrupa'da bir fon ağı kurmuştu.
Bunların en önemlisi Herald Fonu'ydu.
Şunu söylemek mümkün.
Herald Fonu olmasaydı o yıl Bernie'nin işi biterdi.
Sonja Kohn'un sadece o fonla getirdiği para
Bernie'yi krizden çıkardı ve toparlanmasını sağladı.
Bernie Madoff için milyonlar, sonunda milyarlar getiren bir ortaklık
böylece başlamış oldu.
Sonja Kohn da güzel bir pay aldı.
Medici Bank adlı bir kuruluş kurdu.
Adına bakıldığında görkemli ve köklü bir kuruma benziyordu
ama yeni kurulmuştu.
Ama dünyanın o zamanki gidişatı,
filizlenen küreselleşme
ve özellikle Avrupa'daki bankaların
küresel arenada rekabet için büyüme isteği sebebiyle
minik Medici Bank
dev Avusturya Bank'tan ufak bir yatırım almayı başardı.
Avusturya Bank'ı daha sonra
kendisinden çok daha büyük bir banka olan İtalyan dev UniCredit devraldı.
Böylece kendi başına bir şey yapmadan
müthiş Avrupa bankacılığının bir parçası hâline geldi.
Bernie bu yabancı kurumlara sırtını dayayarak
dünyanın her yerinde
insanların cüzdanlarına ulaşmayı başardı.
Bildiğim kadarıyla
hiçbir büyük Ponzi sistemi bunu daha önce başaramadı.
Bu ürünü farklı ülkelerdeki sayısız müşteriye satmaya çalışan
binlerce insan vardı.
Sadece ABD'de 79 fon vardı.
Avrupa'da 200'ün üzerindeydi.
Tüm büyük Fransız, Alman, İsviçre, İngiliz bankaları
Bernie Madoff'u peynir ekmek gibi satmaya çalıştı.
Ne yazık ki bir olay böyle büyüyünce, milyarlarca dolarlık bir risk olunca
kimse kralın çıplak olduğunu görmek istemez.
Ona parayı verenler hiçbir şey sormuyordu
çünkü ay sonunda gelen para hoşlarına gidiyordu.
Bu, altın bir kelepçe hâline geldi.
Yatırım fonu müdürleri
açıklama yapmadığı için, inceleme yaptırmadığı için
ve normalde bariz uyarı işaretleri olan diğer konular için
Bernie'yle yüzleşmekten çekiniyordu.
Para nerede? Varlıklar nerede? Kim tutuyor?
Bankada mı? Nerede?
Denetçin kim? Hesaplarını kim inceliyor?
Bu soruların sorulmaması beni çok korkutuyor
ama işin üzücü yanı bunun beni hiç şaşırtmaması.
Müşterilerine karşı güvene dayalı bir sorumlulukları vardı
ama Wall Street'te başkasına karşı yükümlülükleri olanların
aslında kendilerine karşı yükümlü olduklarını defalarca görmedik mi?
Büyük bir bankada oturuyordum.
Birinci sınıf inceleme süreçlerini etraflıca anlatıyorlardı
ama Madoff'u pazarlıyorlardı.
Bariz bir dolandırıcılıktan habersiz olmaları
bana inanılmaz geldi.
Harry sektörde temizlik olması için SEC'ye başvurmuştu.
Sonra tek bir hedefe odaklandı, gözü başka bir şey görmedi.
Bu yüzden beş yıl ısrar ettik.
Mahallede bisiklete binen çocuklar vardır.
Bir tane ufak köpek gelir, size havlar, sizi bileğinizden ısırır ve bırakmaz.
Siz pedal çevirdikçe köpek de döner.
Harry işte bu hikâyedeki köpeğe benziyor.
Bir tuttu mu bırakmaz.
SEC New York Şubesi Bölüm Şefi Meaghan Cheung'a
7 Kasım Pazartesi 13.49'da attığım e-postanın başlığı şöyle.
"Dünyanın En Büyük Fonu Aslında Dolandırıcılık."
Harry Markopolos 2005'te geldi.
Elindeki uzun belgede yaklaşık 30 tehlike işareti vardı.
Harry'nin öne sürdüğü şey şuydu.
Bernie Madoff'un kullandığını söylediği işlem stratejisinin
böyle getiri getiremeyeceğini iddia ediyordu.
"Rakamlara bakın. Sunduklarına bakın.
Söylediği hacimde işlem yapması mümkün değil."
Bernie'nin yaptığını iddia ettiği opsiyon işlemleri tek bir yerdeydi.
O borsada ortalama her ay sadece 1,5 milyarlık opsiyon işlemi vardı.
Bernie'ye bunun birkaç katı gerekiyordu.
Ortada böyle bir şey yoktu.
Madoff'un firmasında bağımsız bir denge ve denetleme yoktu.
Bu da tehlike işaretiydi.
Bernie'nin kardeşi uyum müdürüydü.
Yani her şey ailenin kontrolündeydi.
Dolandırıcılığa dair çok bariz bir işaretti.
İnanılmazdı.
Bariz tehlike işaretlerinden biri karşı tarafın olmamasıydı.
Her işlemde o işlemin bir ortağı veya karşı tarafı vardır.
Hiç kimse Madoff'un işlemlerinde karşı taraf bulamadı.
30, 40, 50 milyar dolarlık işlem yaptığını iddia ediyor. Karşı tarafı olması lazım.
O dönem Harry Markopolos'un sunduğu çok sayıda kanıt sayesinde
SEC kapsamlı bir soruşturma yürütmeye karar verdi.
2005'teki soruşturmasının aksine,
fonun müşterilerini inceleyeceklerdi.
Sözde işlem yaptığı müşterilerini iyice araştırıp bilgi toplayacaklardı.
Bernie Madoff'la yıllardır iş yapan insanların kapılarını
çalmaya başladılar.
Fairfield Greenwich fonunu aradılar.
Bernie Madoff bunu öğrendi.
Bernie Madoff'la Fairfield'ın uyum müdürü arasında
bir telefon görüşmesi geçti.
Bernie, uyum müdürüne SEC'ye ne diyeceğini anlatıyordu.
Öncelikle bu konuşma hiç gerçekleşmedi. Tamam mı?
Evet, tabii.
Komisyon soru sorduğunda
bilgi toplamaya çalışır.
Nasıl iş yaptığımız konusunda ne kadar az şey bilirsen o kadar iyi.
Onlara şöyle de.
"Madoff 45 yıldır bu işi yapıyor. Tanınmış bir aracı.
Her şeyi doğru yaptığını varsayıyoruz."
Bu uyum müdürüyle görüştüklerinde SEC'nin şüpheleri vardı.
Ona akıl verildiğini düşündüler ama bu, soruşturmalarını etkilemedi.
Bernie Madoff için iş çok ileri gitmişti.
Bu durum onu rahatsız etmeye başladı.
Peki ne mi yaptı?
SEC'ye telefon açarak onlarla görüşmek istediğini söyledi.
Öyle de yaptı. Üstelik tek başına.
Yanında avukat ordusu veya tek bir çalışan yoktu.
Çantasını taşıyan biri yoktu. Bu, Wall Street'te bir ilkti.
SEC'nin New York ofisine geldi.
"Bana istediğiniz soruyu sorun. Ne bilmek istiyordunuz?"
Onu sıkıştırdılar.
"Stratejinizdeki opsiyon işlemlerini nerede yapıyorsunuz?"
Banka listesi çıkardı.
"Takas merkezi hesabınızı kontrol etmek istiyoruz" dediler.
Yapılan her işlemde
işlemin bir kaydı DTC adlı bağımsız bir kurumda tutulur.
Düzenleyiciler ve diğerleri
bu sayede işlemlerin gerçek olup olmadığı kontrol eder.
"Kontrol edebilmemiz için hesap numaran lazım" dediler.
Bir kâğıda yazdı.
O cuma öğleden sonra
hangi opsiyonların olduğunu sormak için o bankaları arasalardı
veya sözde olması gereken
ama aslında olmayan milyarlarca dolarlık varlığı bulmak için
takas merkezi hesabını kontrol etselerdi yaptığı dolandırıcılık son bulurdu.
İşi biterdi.
Bernie'nin aklından ne geçti bilmem
ama onlara bir kâğıt parçası uzatarak
çıkıp gitti.
Tüm hafta sonu boyunca
foyasının ne zaman ortaya çıkacağına kafa yordu.
Pazartesi oldu,
salı oldu,
çarşamba oldu.
Foyası hiç ortaya çıkmadı.
Soruları sordular.
Bilgi ve hesap numarasını aldılar ama hiçbir zaman aramadılar.
İnanılır gibi değil
ama sorguladığımız, yeminli ifadelerini aldığımız kişilerden
bu konuda mantıklı bir cevap alamadım.
Unuttular. Gözden kaçırdılar.
Bu hiç mantıklı gelmiyor.
SEC, Madoff'un işlemlerini defalarca inceledi,
denetledi, soruşturdu, araştırdı, analiz etti
ama asla kapsamlı bir soruşturma veya inceleme gerçekleştirmedi.
Bariz dolandırıcılığı ortaya çıkaramadı.
Sadece yatırım danışmanlığı konusunda yanlış bilgi verdiği sonucuna vardılar.
Harry'nin SEC'ye sunduğu belgede 29 tehlike işareti vardı.
Bunlar ima değildi.
Her şey eksiksiz bir şekilde anlatıldı ama görmezden geldiler.
Onlara altın tepside sundum ama Ponzi sistemini görmediler.
İşin acı yanı Madoff'a karşı eyleme geçmiş olmalarıydı.
2006 yazında
yatırım danışmanı kaydını yaptılar.
Madoff gelecekteki kurbanlarında bunu kullandı.
"SEC buraya geldi ama bana temiz raporu verdi" dedi.
Yatırımcılar bunu teyit olarak gördü.
"Madoff'a daha çok para yatıralım. Sağlam biri."
2006 yılıyla
çöküşün başladığı yıl olan 2008 arası son dönemde
ne yazık ki milyarlarca dolar aktarıldı.
O dönem büyük tutsat balonu yaşandı.
2006, 2007 ve 2008 yılları altın çağdı.
Çok kolay bir şekilde para kazanılıyordu.
Muhteşem bir dönemdi
ve Madoff bundan yararlandı.
2006'da dolandırıcılığa son verilseydi
yatırımcıların milyarlarca dolarlık zararı önlenmiş olurdu.
Ama son vermediler.
Bu dolandırıcılık çöküşüne kadar devam etti.
Madoff'u ekibim durdurmadı.
Madoff'u hükûmet durdurmadı.
2008'de piyasalar çöktüğü için o da çöktü.
Şok dalgaları dünyadaki tüm borsaları vurdu. Hisseler…
Dow 778 puan düşerek tarihteki en kötü…
Korku ve kaosla dolu bu çılgınlık her yere hâkim olmaya başladı.
Wall Street'in temelleri sarsılıyor.
Bu büyük çaplı bir kriz ve başlamış durumda…
Para çekim talepleri yağmaya başladı.
Arkası kesilmedi.
Bir çığa dönüştü.
Amerikan ekonomisi yüzyılda yaşanan bir kriz yaşıyor…
Bu, tehlike sinyaliydi.
Bernie'nin parası bitiyordu.
SONJA KOHN MADOFF'LA İLGİLİ TÜM SUÇLARI İNKÂR ETTİ.
TEZGÂHIN BİR KURBANI OLDUĞUNU SÖYLEDİ.
İNGİLİZ MAHKEMESİ 2013'TE
KOHN'UN DÜRÜSTLÜĞÜNE HALEL GELMEDİĞİNE KARAR VERDİ.
Alt yazı çevirmeni: Mustafa Üneşi