Asya boyunca dünyanın en zeki canlı türlerinden ikisi...
...bir arada var olmanın yollarını arıyor.
Gözümüzü onlardan ayırmıyor olabiliriz...
...ama onlar da bizi izleyip öğreniyor.
Biz onları anlamayı ve sırlarını öğrenmeyi denerken
uyum sağlama ustası olan Asya filleri bize ayak uyduruyor.
FİLLERİN GİZEMLİ DÜNYASI
ASYA
Filler yeni bir yuva bulmak için Afrika'dan ayrılalı
iki milyon yıldan fazla oldu. Buz Devri'nden bile önceydi.
Bu kadim gezginler güney Asya'nın büyük bölümüne yayıldı.
Dr. Paula Kahumbu, Borneo'nun Kinabatangan Nehrinde
onların en küçük ve en enderlerini arıyor.
Afrika savana filleri uzmanı olarak
buraya Pigme olarak da bilinen Borneo fillerinin
hızla değişen çevrelerine
nasıl uyum sağladığını görmeye geldi.
Ayak izleri görüyorum. Hem de bir sürü.
Şuna bakın!
Filleri göremiyorum. Sadece duyuyorum.
Bu Borneo filleri çok gizemli.
Neredeyse hiç araştırılmamış.
Pek çok açıdan sıra dışı. Görünüşü, özellikleri, yaşam alanı.
Bu nehirden bakınca tek gördüğünüz el değmemiş yağmur ormanları.
Ama bu bir yanılsama. Birkaç metre mesafede
orman göz alabildiğine uzanan
yağ palmiyesi plantasyonlarına dönüşüyor.
Palmiye yağı kurabiyelerden dondurmaya,
diş macunundan çamaşır deterjanına her şeyde.
Üretimi ucuz ama doğaya bedeli yüksek.
Yuvaları olan orman yok oldukça orangutan gibi hayvanların da
soyu tükeniyor.
Filler de tehlikede.
Sadece 1.500 tane kaldı.
Göç rotaları daraldığından artık yol olarak sadece
nehir kıyılarını kullanabiliyorlar.
Ve yiyecek bulmak için nehrin karşısına yüzüyorlar.
Buradan bir filin bağırdığını duyduk.
Aman tanrım. Buracıktalar. Hemen buradalar.
Sanırım suya geliyor.
Sanırım her tarafımızda filler var.
Bu çok heyecanlı. Burada, orada bir sürü fil var.
Tanrım, nehri geçiyorlar!
İnanılmaz. Bu ender fillerden bir sürü.
Tek bir aile değil. Anlaşılan bir sürü aile bir arada,
dev bir grup hâlinde nehri geçiyor.
Şimdiden 30 küsur saydım.
Yavrular suyun altında gidiyor, tamamen batmışlar.
Beni en çok şaşırtan derilerindeki pembemsi lekeler.
Renk kaybı sonucu.
Hortumlarının ucunda kavrama parmağı dediğimiz parmaklardan bir tane var,
Afrika fillerindeki gibi iki değil.
Evleri olan ormanın yarısı çoktan yok olmuş
ve kalanı da gezegendeki her yerden daha hızlı küçülüyorken...
...Borneo filleri uyum sağlamayı öğrenmek zorunda kaldı.
Doğal içgüdülerine ters düşmek anlamına gelse de.
Ormanın seslerinin yerini başka bir dünyanın
gürültüleri aldı.
Eski palmiyeler kesilip yenileri ekildiğinde
filler fırsatı kaçırmaz.
Filler saniyeler içinde harekete geçiyor.
Sanki makinelerin sesini duymak
mıknatıs etkisi yapıyor. Pavlov'un köpekleri gibi
koşarak, bağırarak, heyecan içinde geliyorlar.
Ve hızla o bitkilerle besleniyorlar.
Çalışan makinelerle aralarında resmen metreler var.
İnanılmaz.
Palmiyenin tepesinin tatlı bir özü var.
Yani konsantre besin kaynağına dönüşüyorlar.
Makinelerin gürültüsünde birbirlerini duyabilmek için
çok yüksek sesle iletişim kuruyorlar.
Fillerin gürültülü insan aktivitelerinin
bu kadar yakınında yaşadığını görmenin tuhaflığı bir yana,
bir de doğal yaşantılarını terk etmelerinin trajikliği var.
Bu yavrular anneleriyle orada.
Her şeye şahit oluyor ve öğreniyorlar.
Ve aynı tepkiyi verecekler.
Makineleri duyduklarında yemek anlamına geldiğini bilecekler.
Uyum sağlamakta inanılmazlar,
sadece insanların varlığına ve getirdikleri
tehlikelere değil,
değişen çevrelerine de çok iyi uyum sağlıyorlar.
Filler bizden daha fazla olmasa da bizim kadar akıllı.
Asya fili Afrikalı kuzenine bizim şempanzelere
olduğumuz kadar uzak.
Onlar kısa hortumları ve uzun kuyruklarıyla
fillerin en küçükleri.
Ama kara memelileri içinde en büyük beyin onlarda
ve bizimle temasları arttıkça
bunun faydasını görüyorlar.
SRİ LANKA
Bu erkek, ömründe bir sürü değişim gördü.
Öfkelenmekte haklı.
Tüm dünyası değişti.
Yavruyken çevresindeki topraklar onun oyun alanı...
...ve kileriydi.
Şimdi ise girmesi yasak.
Elektrikli çitlerin kötü haber olduğunu biliyor.
Bazen çarparlar. Bazen öldürürler.
Ama canının çektiği meyveler çitlerin hemen arkasında.
Bu yüzden gecenin karanlığında geri geliyor.
Özel kameralarla görüntülenen...
...gizli bir görev bu.
Onda gece görüşünün kendi versiyonu var.
Kör fillerin sürü yönetmesine
yetecek kadar keskin bir koku duyusu.
Sadece budalalar acele eder.
Erkekler bazen tek başlarınadır.
Ama yaşam alanlarının üçte ikisine el koyduğumuzdan
insan olan yerlerde...
...güvende olup yağma yapabilmek için...
...bir araya toplanıyorlar.
Yüksek riskli bir strateji
ama bu erkek fil ve arkadaşlarının yapmak üzere olduğu şey...
...gerçekten kayda değer.
Çok az hayvan alet kullanmasını bilir
ama o elektrik çarpmasından korunmak için
tahta kullanmasını öğrenmiş.
İçeri girince sessizleşiyorlar.
Cıyaklama, kulak çırpma yok.
Ayaklarındaki geniş yastıklar amortisör işlevi görüyor.
Beş ton fil ölüm sessizliğinde...
...kayar gibi geçiyor.
Şimdi emeklerinin meyvesinin tadını çıkarma vakti.
Şanslarına bu gece sadece havai fişekler var.
Zehirler, patlayıcılar ve diğer ölümcül caydırıcılar
Sri Lanka'da her yıl ortalama 300 fili öldürür.
Yeni yollar, tarlalar ve yerleşimler Güneydoğu Asya'da
her yıl 15.000 kilometrekarelik alana el koyar
ve filleri insanlarla yakın temasa zorlarken...
DİKKAT FİL GEÇEBİLİR
...böyle etkileşimler de gittikçe sıklaşmış.
Hayatta kalmak için insan davranışlarını tahmin etmeyi
ve bu bilgiyi kendi avantajlarına kullanmayı öğrenmişler.
TAYLAND
Tayland'daki Otoyol 3259
şeker kamışı nakil yoludur.
Binlerce çiftçi ürünleri rafineriye bu yoldan ulaştırır.
Ama bu otoyolun bir yol kesicisi var.
Yöre sakinleri ona "Don" adını takmış.
Burası onun bölgesi.
Anlaşma yapmakta usta, risk-ödül hesabı yapıp
hakkına düşeni alıyor.
Don yoldaki nakil kamyonunun kokusunu alabilir.
Sadece koklayarak miktarı hesaplayabilir...
...ve sadece yükü en büyük olanları hedef alır.
Ödemesini alma vakti.
80 kilo ham şeker kamışı
her gün ihtiyaç duyduğu 70.000 kaloriyi sağlıyor.
Ama Don,
yalnız değil.
Yanında genç erkekleri de getirdi.
Adamlarına...
...nasıl yapıldığını gösterecek.
Don'un yöntemini izliyorlar.
Çok açgözlülük etmezlerse...
...sürücülerin ödeyeceğini biliyor.
Karşılığında o ve yardakçıları şeker kamışı tarlalarından uzak duracak.
Gözlemleri ve bize dair bilgileri fillerin insan egemenliğindeki dünyada
geçinip gitmesine yardımcı oluyor.
Ama uzun vadede gelecekleri birey olarak onları
anlamamıza bağlı olabilir.
Paula, Afrika'daki bazı toplulukların insanlar
ve filler arasındaki çıkar çatışmalarını azaltmada olumlu rol oynadığını gördü.
Borneo'da da benzer fikirler denenmiş mi öğrenmek istiyor.
Asya fillerinin hâlâ bu kıtada var olması
bana kalırsa olağanüstü.
Bir sürü inşaat var. Bir sürü toprak insan kullanımı için
dönüştürülmüş.
İnsanların ve fillerin birbiriyle temasa girdiği
bir sürü durum görüyoruz.
Sorun,
insanlar zarar verdiğinde fillerin bunu hatırlaması.
Bazen saldırganlık kültürü geliştirip insanlara saldırıyorlar.
Bu, insanlar ve filler için ölümcül olabiliyor.
Borneolu biyolog Dr. Farina Othman
yeni bir insan-fil kavrayışı sağlamanın en iyi yolunun
yakın iletişim olduğuna inanıyor.
Borneo fillerini ilk gördüğümde
onlarla bağ kurduğumu hatırlıyorum.
Ardından filin sesi olmaya karar verdim.
Bu, Iman.
Iman, "inanç" demek.
Genelde sürüsüyledir.
Ama bugün sanırım tek başına suyun tadını çıkarmak istemiş, değil mi?
Özgün yaklaşımıyla Farina, filler ve onlarla yaşayan insanlar arasında
bir tür çevirmene, sosyal hizmet görevlisine dönüşmüş.
Kişiliklerini öğrenme şansım oldu ve böylece çabuk kızan
birkaç fili öğrendik.
Yerel toplulukları onların kişilikleri ve davranışları hakkında bilgilendireceğiz
ve bu filler topraklarına veya evlerine yaklaştığında
daha hazırlıklı olabilecekler.
Tüm bu sinyalleri anladığınızda kazalardan kaçınabilirsiniz
ve yanınızda rahat ederler.
Onları görmenize, gözlemlemenize, yanlarında olmanıza izin verirler.
Farina'nın çalışmaları yerel birinin filleri incelemesinin
ne kıymetli olabileceğinin delili.
Hem hayvanların hem insanların ihtiyaçlarını anlayan birinin.
Onunki gibi çalışmalar sayesinde
buralılar fillere farklı gözle bakmaya, hatta onlara yardımcı olacak
değişiklikler yapmaya başlamış.
Ve fillerle bir arada var olmanın iki tarafa da faydası olabilir.
HİNDİSTAN
Birbirimizi daha iyi anlayıp topraklarımızı paylaşarak
fillerin hayatını ve kendimizinkini inanılmaz şekillerde iyiye götürebiliriz.
Asya filleri on binlerce yıldır Hindistan'ın batısındaki
Ghat'larda dolaşıyor.
Kuşaktan kuşağa aktarılan rotaları izliyor.
Yaşlısı ve genci mevsimlik beslenme yerine ulaşmak için 250 km yol gidiyor.
Ama uzun yolculuklarının bu bölümünde çok az yiyecek var.
Bir zamanlar orman olan yerler artık neredeyse tamamen çiftlik arazisi.
Ilık ve nemli hava
çay yetiştirmek için mükemmel koşulları sağlar.
Ama filler için bu yeşil tepeler
çölden farksız.
Çay bitkilerinde onları acı ve itici kılan toksinler vardır.
Bu yüzden bu filler aç kalırdı...
...ve bazen yiyecek ararken arkalarında yıkımın izlerini bırakırdı.
Çiftçiler fark edene...
...ve değişiklik yapmaya karar verene dek.
Büyük etkisi olan bir değişiklik.
Bitkileri saran otları öldürmek için kimyasal ilaç kullanmayı kestiler.
İşi gönüllü dev bahçıvanlara bıraktılar.
Filler zararlı otları yemekle kalmıyor,
besin zengini gübreler de bırakıyor.
Artık kimyasal değil doğal yoldan zararlı otlardan kurtulduklarından
çiftçilerin çayı yüzde 100 organik...
...ve fil dostu.
Filler artık çok ihtiyaç duydukları mola yerine kavuştu.
İkmal yapma şansına da.
İş birliğiyle...
...herkes kazanıyor.
Karınları doyan filler uzun göçün son ayağına başlıyor.
Birçoklarının hedefi Kabini ormanı.
65.000 hektarlık koruma alanı.
Hindistan'daki en büyük doğal hayatı koruma alanlarından.
Her yıl bu taşkın yatağının altındaki baraj açılır.
Nehir kurur ve iki aylığına yerini...
...yemyeşil çayırlar alır...
İnsan yapımı bir fil ütopyası oluşur.
Yılda bir kez
aileler uzun göçlerinin sonunda güvenle birleşebilir.
Eski dostluklar tazelenir.
Yeni dostluklar kurulur.
İnsanların yarattığı bir alan...
...fillere ihtiyaç duydukları cenneti sağlar.
Filler ve insanlar birlikte evrildi.
Bu DNA'mızda var. Onları gördüğümüzde hissederiz.
Böğürmelerini, bağırmalarını ve gürlemelerini
kemiklerimizin derinliklerinde hissederiz.
Filleri hayatımızda ve bu diyarlarda tutarsak...
...eski kültür ve geleneklerimizin bir parçasını da korumuş oluruz...
...çünkü bu hayvanlar bize kendimizle ilgili bir şeyler öğretir.
Alt yazı çevirmeni: Zeynep Simpson