W Azji dwa najinteligentniejsze gatunki świata
próbują współistnieć.
Bacznie je obserwujemy,
ale one też mają nas na oku i wyciągają wnioski.
Słonie indyjskie, mistrzowie adaptacji, dostosowują się do naszego stylu życia,
kiedy my próbujemy poznać je i odkryć ich sekrety.
SEKRETNE ŻYCIE SŁONI
AZJA
W poszukiwaniu nowego domu słonie opuściły Afrykę
ponad dwa miliony lat temu, na długo przed ostatnią epoką lodową.
Ci pradawni wędrowcy osiedlili się na większości terenów południowej Azji.
Dr Paula Kahumbu przemierza rzekę Kinabatangan na Borneo,
szukając najmniejszych i najrzadszych z nich.
Jest specjalistką od słoni afrykańskich
i chce sprawdzić, jak słoń borneański,
nazywany czasem pigmejskim,
przystosowuje się do szybko zmieniającego się środowiska.
Widzę liczne ślady stóp.
Patrzcie.
Nie widzę ich. Tylko je słyszę.
Słonie borneańskie są owiane masą tajemnic.
Mało kto je badał.
Są wyjątkowe pod wieloma względami: wyglądu, cech, siedliska.
Z rzeki widać tylko dziewiczy las deszczowy.
Ale to iluzja. Za kilka metrów
las przeobrazi się w plantacje oleju palmowego,
które ciągną się, jak okiem sięgnąć.
Olej palmowy jest we wszystkim: od ciastek i lodów
po pastę do zębów i środki do prania.
Jest tani w produkcji, jednak dzika przyroda płaci wysoką cenę.
Zwierzęta takie jak orangutany są na skraju wyginięcia,
ponieważ tracą swój leśny dom.
Słonie także są zagrożone.
Zostało ich tylko 1500.
Ograniczono ich szlaki migracyjne, dlatego do wędrówek wykorzystują
brzegi rzek.
W poszukiwaniu pożywienia muszą przepływać przez rzeki.
Usłyszeliśmy trąbienie słonia dobiegające stamtąd.
O rany, są tutaj.
Chyba schodzi do wody.
Możliwe, że słonie są wszędzie wkoło.
To wspaniałe uczucie. Słonie są tu i tam.
O ja, przechodzą!
Nie do wiary, ile tu jest rzadkich słoni.
To mi wygląda na kilka rodzin,
które przechodzą razem, wielką grupą.
Naliczyłam już ponad 30 osobników.
Młode wchodzą pod wodę i całkowicie się zanurzają.
Moją uwagę przykuwają ich różowe cętki na skórze.
To skutek depigmentacji.
Czubek trąby ma tylko jeden tak zwany palec chwytny.
Słonie afrykańskie mają dwa.
Ponieważ ich leśny dom już w połowie nie istnieje,
a to, co zostało, niknie w najszybszym tempie na Ziemi...
słonie borneańskie musiały nabyć zdolności przystosowawcze,
choćby miały postępować wbrew wrodzonym instynktom.
Dźwięki lasu zostały zastąpione hałasami
z innego świata.
Zawsze, gdy człowiek ścina i zastępuje stare palmy,
słonie korzystają z okazji.
Słonie pojawiają się w mgnieniu oka.
Dźwięk maszyn działa na nie jak magnes. To jak z psem Pawłowa.
Przybiegają i trąbią z ekscytacją,
po czym szybko pałaszują te rośliny.
Są parę metrów od pracujących maszyn.
Nie do wiary.
Wierzchołek palmy ma słodkie wnętrze,
więc jest źródłem skoncentrowanej żywności.
Komunikują się bardzo głośno,
bo muszą „przekrzyczeć” maszyny.
To nie tylko dziwne,
że słonie funkcjonują tak blisko hałasujących ludzi.
To swoista tragedia, że musiały porzucić życie w dziczy.
Młode towarzyszą matkom.
Doświadczają wszystkiego i się uczą.
Wykształci się u nich taka sama reakcja. Hałas maszyn będzie oznaczał pokarm.
Doskonale przystosowują się
nie tylko do obecności człowieka i zagrożeń z tym związanych,
ale też do zmieniającego się środowiska.
Słonie są mądre. Być może nawet mądrzejsze od nas.
Słoń indyjski jest tak daleki od swojego afrykańskiego krewnego
jak my od szympansa.
To najmniejszy spośród wszystkich słoni. Ma krótszą trąbę i dłuższy ogon.
Ale jego mózg jest największy wśród wszystkich ssaków lądowych.
Sprawnie z niego korzysta i coraz częściej nawiązuje z nami kontakt.
Ten samiec doświadczył w życiu wielu zmian.
Ma powody do złości.
Zmienił się cały jego świat.
Za młodu jego okolica była dla niego placem zabaw
i spiżarnią.
Teraz nie może tam wejść.
Wie, że ogrodzenie elektryczne to nic dobrego.
Czasem razi, a czasem zabija.
Ale wszystkie owoce, których tak pragnie, są tuż za nim.
Wraca więc pod płaszczem ciemności.
To cicha misja,
widoczna dzięki specjalnym kamerom.
Ma swój własny noktowizor.
Słonie mają bardzo czuły węch.
Wiadomo nawet o ślepych osobnikach, które przewodziły stadom.
Tylko głupcy szarżują.
Samce bywają samotnikami,
ale skoro zabraliśmy im dwie trzecie siedliska,
łączą siły...
aby bezpiecznie żyć w zaludnionych miejscach...
i aby urządzać napady.
To ryzykowna strategia,
ale ten samiec z przyjaciółmi chce dokonać
czegoś nieprawdopodobnego.
Niewiele zwierząt potrafi używać narzędzi,
ale on wie, że przygniecenie ogrodzenia drzewami uchroni go
przed porażeniem prądem.
Po przejściu milkną.
Żadnych piśnięć ani uderzeń uszami.
Ich duże poduszki działają jak izolatory prądu.
Pięć ton słoni prześlizguje się
w zupełnej ciszy.
Teraz mogą zebrać owoce swojej pracy.
Mają szczęście, że dziś skończyło się na petardach.
Trucizny, materiały wybuchowe i inne śmiertelne odstraszacze
na Sri Lance zabijają około 300 słoni rocznie.
Takie spotkania są coraz częstsze.
Nowe drogi, pola uprawne i osady
co rok zajmują 14 tysięcy kilometrów kwadratowych Azji Południowo-Wschodniej...
UWAGA SŁONIE
...i zmuszają słonie do coraz bliższego kontaktu z człowiekiem.
Chcąc przetrwać, nauczyły się przewidywać ludzkie zachowanie
i wykorzystywać tę wiedzę do własnych celów.
TAJLANDIA
Tajlandzka trasa 3259
stanowi szlak przewozu trzciny cukrowej.
Tysiące rolników wożą tędy plony do rafinerii.
Ale na tej drodze ktoś pobiera opłaty.
Miejscowi zwą go Donem.
To jego terytorium.
Jest mistrzem w dobijaniu targu. Potrafi obliczyć ryzyko względem zysku
i dostać, co mu się należy.
Don umie wywęszyć nadjeżdżający samochód dostawczy.
Samym węchem jest w stanie ocenić ilość towaru.
Wybiera ciężarówki z największymi ładunkami.
Czas pobrać opłatę.
Osiemdziesiąt kilogramów surowej trzciny cukrowej
dostarcza mu 70 tysięcy kalorii potrzebnych każdego dnia.
Ale Don
nie jest sam.
Sprowadził kilku młodszych samców,
popleczników,
którym pokaże co i jak.
Obserwują technikę Dona.
Wie, że jeśli nie będą zbyt chciwi,
kierowca zapłaci.
W zamian on i towarzysze zostawią pola trzcinowe w spokoju.
Dzięki obserwacji i wiedzy o nas słonie lepiej radzą sobie
w środowisku coraz bardziej opanowanym przez człowieka.
Ale ich dalekosiężna przyszłość może zależeć od tego,
czy zrozumiemy je jako jednostki.
Paula wie, że niektóre afrykańskie społeczności
przyczyniają się do łagodzenia napięć między ludźmi a słoniami.
Chciałaby dowiedzieć się, czy podobnych działań spróbowano w Borneo.
Myślę, że to niezwykłe, że słonie indyjskie
wciąż istnieją na tym kontynencie.
To bardzo rozwinięte obszary. Wiele terenów przekształcono
pod człowieka.
Drogi ludzi i słoni wielokrotnie się krzyżują.
Problem w tym,
że kiedy człowiek je krzywdzi, one to zapamiętują.
Czasem rozwija się u nich agresja i atakują ludzi.
To może być zabójcze dla obu stron.
Miejscowa borneańska biolożka, dr Farina Othman,
twierdzi, że nić porozumienia między człowiekiem a słoniem
najlepiej nawiązać z bliska.
Gdy po raz pierwszy zobaczyłam słonie borneańskie,
poczułam z nimi silną więź.
Potem postanowiłam zostać słoniową orędowniczką.
To Iman.
„Iman” znaczy „wiara".
Zwykle przebywa z grupą.
Dziś chyba postanowiła zrobić coś dla siebie i odprężyć się w wodzie.
Wykorzystując oryginalne podejście, Farina została opiekunką,
tłumaczką między poszczególnymi słoniami a mieszkającymi w pobliżu ludźmi.
Poznaję ich osobowość, dzięki czemu wiemy o kilku słoniach,
które łatwo wkurzyć.
Informujemy miejscowych o osobowości i zachowaniu zwierząt,
co pozwala lepiej im się przygotować
na zbliżenie słoni do ich gruntu albo domu.
Jeśli zrozumiesz sygnały, unikniesz incydentów
i dasz słoniom poczucie swobody.
Pozwolą ci się obserwować i przebywać w pobliżu nich.
Praca Fariny dowodzi, jak dobrze mieć kogoś na miejscu,
kto bada życie tutejszych słoni.
Kogoś, kto rozumie potrzeby zarówno zwierząt, jak i ludzi.
Jej praca zmienia sposób postrzegania słoni przez miejscowych ludzi.
Zaczynają nawet im pomagać.
A życie w zgodzie ze słoniami może mieć obustronne korzyści.
INDIE
Lepiej rozumiejąc siebie nawzajem i dzieląc się terytorium,
możemy w niebywały sposób poprawić życie zarówno słoni, jak i nasze własne.
Słonie indyjskie od tysięcy lat przemierzają Ghaty Zachodnie w Indiach.
Podążają szlakami znanymi od pokoleń.
Starzy i młodzi pokonują do 240 km, aby dotrzeć na sezonowe żerowiska.
Ale na tym etapie długiej podróży okolica jest uboga w pożywienie.
Kiedyś las, dziś niemal w całości grunt rolny.
Ciepłe, wilgotne powietrze tworzy idealne warunki do uprawy herbaty.
Ale dla słoni te bujne wzgórza
są jak zielona pustynia.
Rośliny herbaty zawierają toksyny, przez które są gorzkie i nieapetyczne.
Gdy słonie robiły się głodne,
szukały pożywienia, niekiedy niszcząc okolicę.
Hodowcy to zauważyli.
Postanowili wprowadzić zmianę.
Zmianę o wielkim wpływie.
Przestali wykorzystywać herbicydy do zwalczania chwastów wokół roślin.
Zamiast tego dali pole do popisu wielkim ochotniczym ogrodnikom.
Słonie nie tylko zjadają chwasty,
lecz także pozostawiają bogaty w składniki odżywcze nawóz.
Dzięki naturalnemu, a nie chemicznemu systemowi zwalczania chwastów
herbata rolników stała się stuprocentowo organiczna
i przyjazna słoniom.
Zyskały tak potrzebne miejsce odpoczynku.
Mogą tu naładować baterie.
Z tej współpracy
wszyscy czerpią korzyści.
Syte słonie wyruszają pokonać ostatni etap długiej migracji.
Dla wielu celem jest las Kabini.
To rezerwat zajmujący obszar 650 kilometrów kwadratowych.
Jedno z największych miejsc z dziką przyrodą w Indiach.
Każdego roku u dołu równiny powodziowej otwierana jest tama.
Rzeka odpływa i na dwa miesiące
zastępuje ją bujna łąka.
Powstaje sztuczna utopia dla słoni.
Raz w roku
rodziny bezpiecznie mogą spotkać się na koniec długiej migracji.
Odnawiają stare przyjaźnie.
Nawiązują nowe znajomości.
Stworzone przez człowieka miejsce
dające słoniom tak pożądane schronienie.
Słonie i ludzie ewoluowali wspólnie.
Mamy to w DNA. Czujemy to, gdy z nimi obcujemy.
Czujemy ich ryki, trąbienie i buczenie głęboko w kościach.
Jeśli ocalimy słonie i ich siedliska,
zachowamy część naszej własnej pradawnej kultury i tradycji,
ponieważ te zwierzęta uczą nas o nas samych.
Napisy: Dawid Piotrowski