Ang seryeng ito ay isang pagtuklas ng kuwento ni Moises at ng Exodo,
na isinasama ang pananaw ng mga teologo at mananalaysay
mula sa iba't ibang pananampalataya at kultura.
Ang ambag nila ay para pagyamanin ang salaysay,
pero hindi dapat unawain na napagkasunduan.
Ako ay kung ano ako...
at kung ano ang magiging ako.
Binanggit sa Bibliya ang isang hamak na pastol
na tinawag sa isang misteryosong bundok
sa isang lugar sa Sinai Peninsula.
BUNDOK NG SINAI
Mapanganib ang biyahe.
At puno siya ng takot.
Pero isang malakas na puwersa na hindi pa niya nauunawaan
ang humihila sa kanya.
Pananampalataya.
May dalang lihim na nakaraan ang lalaki.
Ang kapatid ko, hindi isang Ehipsiyo, pero kabilang sa atin.
Hebreo ako?
Bawat hakbang ang naglalapit sa kanya sa tunay niyang kapalaran.
Kinausap siya ng Diyos.
Sabi kong huwag mo siyang ibalik.
Hindi ka isa sa kanila, Moises.
Oras na para palayain ang mga tao ko.
Tagapaghatid ng mga Israelita.
Ituro mo sa kanila ang daan.
Sugo ng Diyos.
Ako ay kung ano ako at kung ano ang magiging ako.
Sa panahon ng matinding taggutom,
ang mga Israelita, mga apo ni Abraham,
ay nanirahan sa Ehipto...
kung saan sila ay inalipin nang 400 taon.
Ilang siglo silang nagdusa, pero dumami ang kanilang bilang.
Dahil sa takot na kakalabanin siya,
inutusan ng hari na lunurin sa Nile
ang lahat ng lalaking sanggol na Hebreo.
Nang inampon nang palihim ng anak ni Paraon...
pinalaki siya sa korte ng hari
kasama ang kanyang tiyuhin, ang magiging hari.
Ang pangalan niya ay Moises.
Kahit siya ay prinsipe ng Ehipto
at nasa kanya ang lahat ng benepisyo ng bahay ni Paraon,
ang paglaki sa tahanan na iyon, isang miyembro ng maharlikang pamilya,
sa tingin ko sa loob niya, alam niya na may kakaiba sa kanya.
Alam niyang ipinanganak siyang kakaiba.
Di sinasabi ng Torah kung ano ang pangalan niyang pang-Hebreo.
Isa ito sa mga misteryong nakabalot sa kuwentong ito.
At isa rin itong bahagi ng kuwento tungkol sa pagtuklas ni Moises
sa kanyang pagkatao at kapalaran.
"At nangyari noong mga araw na iyon, noong malaki na si Moises,
nakita niya ang isang Ehipsiyo na nananakit ng isang Hebreo."
Huwag!
Balik sa trabaho!
Kumbinsido ako na may likas na espiritu sa loob ni Moises
na kinilala ang pang-aapi
na pinagdadaanan ng aliping Hebreo noon,
at sa tingin ko may sandali ng paggising.
Ikaw! Tigil!
Tigil!
Pakawalan mo siya.
Sabi ko, pakawalan mo siya.
Opo, ginoo.
Tapos na ang araw!
"Ngayon, nang marinig ito ni Paraon,
hinangad niyang patayin si Moises.
Ngunit si Moises ay tumakas mula sa lugar ni Paraon."
DISYERTO NG SINAI
MAKALIPAS ANG TATLONG BUWAN
Lumaboy siya sa silangan sa disyerto patungong Midian.
Isang estranghero sa kakaibang lupain.
Hindi na isang prinsipe ng Ehipto,
at hindi pa ang propetang magpapalaya sa mga Israelita.
Karamihan sa Hudyong Kristiyanismo na relihiyon ay nakadepende kay Moises.
Siya ang pasimuno.
Lahat ng posibleng alam mo tungkol sa Bibliya,
anumang paraan, hugis, o anyo,
ay maaaring bumalik kay Moises, sa buhay niya, at ministeryo.
Kakaiba si Moises sa Hudyong Kristiyanismo-Islam na tradisyon
at kasama siya sa tatlong 'yon.
Binigyan siya ng karangalan bilang propeta sa tatlong 'yon.
Ang propetang si Moises ay binanggit sa Qur'an nang 100 beses.
At kakaiba ito dahil kaunti lang ang mga propeta
na sinabi ang buong buhay nila sa Qur'an.
Lahat ng tungkol sa buhay niya, mga pinagdaanan, mga pagsubok,
at mga ginawa niya,
wala ni isa roon ang hindi mahalaga ngayon.
Ano'ng ginagawa mo pag nahihirapan ang ibang tao?
Tatayo o manahimik?
Katarungang panlipunan?
Nagsimula 'yon kay Moises.
Si Moises ang mamamatay-tao na naging si Moises na tagapagpalaya.
Isang kamangha-manghang kuwento.
Tingnan ninyo. May paparating.
Sino ka?
Magtatrabaho ako para sa tinapay at tubig.
Puwede kang uminom nang libre.
Sino ang dapat pasalamatan sa kabaitang ito?
Si Jethro. Ang may-ari ng balon. Pari ng bundok.
Pangalan mo ang tinutukoy ko.
Ang anak niya.
Zipporah.
Nang tumakas si Moises sa Ehipto,
napunta siya sa pangangalaga ng lagalag na angkan
sa disyerto malapit sa Bundok ng Sinai.
Iyon ang lugar kung saan makakahanap si Moises ng pagliligtas.
Umaaliw ng manliligaw gamit ang pag-aari namin?
Pag-aari namin, Naim.
At wala kang pakialam sa mga manliligaw namin.
Di tanggap ang mga daga sa disyerto.
Gustong mamatay nito.
Marahil, pero malugod niyang isasama ang dalawa sa inyo.
Patayin siya.
Hindi ngayon.
Halika.
Ang mga babae mismo ang may nakitang espesyal kay Moises
dahil tinatanggap nila ang tulong niya.
Nakikita nila sa kanya ang mga katangian ng lakas at mapagkakatiwalaan.
Sa Qur'an, may nakakatuwang kuwento kung saan si Zipporah...
Sa Arabic, ito ay Sephora.
Naglalakad siya sa harap niya,
tapos umihip ang hangin, at umangat ng kaunti ang palda niya.
At si Moises, siyempre, ayaw niyang tingnan siya,
kaya naglakad siya sa unahan niya para di niya makita ang likod niya.
At humanga sila sa kagitingan niya.
Ang mga anak na babae, bumalik sila sa ama nila
at sinabi sa kanya na si Moises,
ang mapagkakatiwalaan at malakas, ay tinulungan kami.
Ano'ng nagdala sa 'yo sa Midian?
Nagtatayo ang paraon ng lungsod.
Sinabihan ang mga tao na magtrabaho bilang alipin o magbayad ng buwis.
- Kaya umalis ako. - Para sa disyerto?
Puwedeng maging malaya roon.
Magkaiba ang pamamalakad ng Ehipsiyo sa amin.
Pero para sa katapangan mo, sa ngalan ng mga anak ko,
maaari kang magpalipas ng gabi rito.
Isa si Jethro sa mga paborito kong tauhan sa buong kuwento ni Moises.
Ang alam natin kay Jethro ay mapagmahal siya,
na nagbibigay siya ng tirahan, na magaling siyang manghusga ng pagkatao.
Di mahalaga sa kanya kung ang lalaking ito ay Ehipsiyo o Madianita,
o kung anuman siya.
May ginawa siya para tumulong at nangangailangan siya.
Si Jethro ay isang pari ng mga Madianita.
Sila ay mga polytheistic na tao
na nabuhay kasabay ng sinaunang Ehipto
at kalaunan, bilang sinaunang Israel.
Sa tingin ko, wala talaga silang monoteista noon.
Palagay ko, halos lahat ay naniniwala na maraming diyos.
Pero ang tanong, alin ang sinasamba mo?
Ang tawag ay monolatry.
Di ito monoteismo na naniniwala kang iisa ang Diyos.
Ang monolatry ay isang Diyos lang ang sinasamba mo.
Kinikilala mo ang eksistensya ng iba, tama?
Pero isa lang ang sinasamba mo.
Kung iintindihin mo ng literal ang Bibliya,
nililinaw ng Diyos
na siya lang ang Diyos na dapat sambahin ng mga Israelita.
Hindi naman niya nililinaw na siya lang ang natatanging Diyos.
Sa Sampung Utos, sabi niya,
"Huwag kang magkakaroon ng ibang diyos sa harap mo."
Puwede mong isipin na ang ibig sabihin no'n
ay may iba pang diyos, at sinasamba ng ibang tao ang mga 'yon,
pero kayo, aking mga pinili, ay dapat ako lamang ang sambahin.
Ituro mo sa kanila ang daan.
Handa na ang kama mo.
Ano'ng nakikita mo?
Sino'ng nakatira sa bundok?
Wala. Bakit?
May nakita akong apoy sa tuktok.
Imposible 'yon.
Banal na lugar 'yon. Bawal pumunta roon.
Kung ganoon, ano ang nakita ko?
Napakahalaga ng bundok sa maraming tradisyon ng relihiyon.
May mga diyos silang iniisip na nakatira sa tuktok ng bundok
dahil mataas ang bundok at mahirap abutin
at maaaring itago ng mga ulap
kung saan may mga kislap ng liwanag paminsan-minsan.
Maiisip mo kung paano mapapabilib no'n ang isang tao sa patag
bilang isang malaking misteryo.
Ituro mo sa kanila ang daan.
Sino ako, Ina?
Matinding tanong para sa isang bata.
Prinsipe ka ng Ehipto.
Bakit?
Pinagtatawanan ako ng ibang lalaki.
Sabi nila iba ako.
Na hindi ako maharlika tulad nila.
Ang pinakamataas na simbolo sa lupain.
Sa pamilya natin simula pa noong una.
Wag mong kalimutan kung sino ka.
Isa kang maharlika gaya ng sinuman.
Matulog ka na.
Mahal kong Moises.
Naging mahirap para sa atin mula nang mamatay si Mahar.
Pitong anak na babae at walang lalaki.
Siya ang pinakamahusay kong pastol.
Ba't di mo ialok sa estranghero ang trabaho?
Ang taong itinaya ang buhay para sa estranghero ay gusto ang kamatayan.
Kung babalik siya sa disyerto, mamamatay siya.
Sa atin nakasalalay.
Namana mo ang katusuhan ng nanay mo.
Moises!
Pakiusap, wag kang umalis.
Ang ama ko, inaalok ka niya ng trabaho.
Ang Midian ay isang kanlungan para kay Moises,
at sa tingin ko, kanlungan ang nagbigay sa kanya
ng kaginhawahan at kaluwagan.
Ito ang lugar kung saan siya nagtago
habang hinahanap siya ng mga awtoridad ng Ehipsiyo
dahil pumatay siya.
Mula sa pagiging prinsipe ng Ehipto, naging pastol siya.
Mula sa pagiging mataas at makapangyarihang tao,
naging mapagkumbaba at hindi siya kilala.
Inaalagaan niya ang mga tupa sa disyerto ng Midian.
At doon siya tinawag.
Ituro mo sa kanila ang daan.
Nagdala ako ng almusal.
Nakakita na ako ng ganito.
Ginagamit ng mga maniningil ng buwis.
Natutunan mo ba ito sa Ehipto?
Para sa talaan?
At para magkuwento.
At ano ang kuwento nito?
Sa 'yo at sa akin.
Diyos ng bundok.
Saksihan.
Ngayon, itinatalaga namin ang kasal
ng iyong mga lingkod na sina Moises at Zipporah.
Maliban sa kadakilaan nitong lugar,
ang aming buhay ay di kasing halaga.
Kasing rupok at bihira ng piraso ng basong ito.
Nawa'y maging mabuti sa iyong paningin
ang pagsasama ng iyong mga lingkod.
At masagana.
Nakakaintrigang isipin
na si Moises ay kaugnay sa iba't ibang kultura at tradisyon.
Isa siyang prinsipe ng Ehipto.
Siya ang manugang ng punong pari ng Midian.
Siya ang tagapagpalaya ng mga Israelita.
At palagay ko, ang pagkakaroon ng maraming koneksiyon sa mundong ginalawan niya
ay may kaugnayan sa mundong ginagalawan natin,
dahil ipinapakita nito na posible ang magkaroon ng higit sa isang katauhan
at maaaring hindi maiiwasan.
Bumuo ng pamilya sina Moises at Zipporah sa Midian at nagkaroon ng dalawang anak.
Sina Gershom at Eliezer.
Ang panganay, mahalaga ang pagpapangalan sa kanya.
Kaya tinawag siyang Gershom ni Moises.
ASSOCIATE PROFESSOR NG BIBLIYA NG HEBREO KOLEHIYO NG HEBREO
"Dahil isa akong estranghero sa kakaibang lupain."
Sinasabi nito ang hindi pagiging kabilang ni Moises, tama?
Hindi kabilang sa Midian.
Hindi kabilang sa Ehipto.
ANG KABISERA NG EHIPSIYO
Sa mga sumunod na taon,
namatay ang matandang hari ng Ehipto at pumalit ang tiyuhin ni Moises.
Siya si Paraon,
ang pinakamakapangyarihang pinuno ng panahon.
Kung itutulad natin ang Paraon sa kuwento ng Exodo
sa paraon na kilala natin sa kasaysayan ng Ehipto,
maaaring ito ay si Ramesses, ang Dakila,
dahil sinasabi sa kuwento ng Exodo kung paano pinilit magtrabaho
ang mga Israelita at napilitang itayo ang dalawang dakilang lungsod.
Ang isa ay ang Pi-Ramesses, o ang Bahay ni Ramesses,
na siyang kabisera ng Dakilang Ramesses sa Delta
noong Ikalabinsiyam na Dinastiya.
Nang maupo siya,
pinangunahan niya ang ilang kampanya sa lugar ng Syria Palestina.
Sinakop niya ang mga lugar hanggang sa Beirut sa Lebanon.
Ang pamumuno ng Dakilang Ramesses ay isa sa mga pinakamaimpluwensiya
at pinakamakapangyarihan,
at talagang ang rurok ng imperyo ng Ehipto.
Kumusta ang mga pangitain?
Palaging may mga di sumusunod, Kamahalan.
Saan mismo?
Sa disyerto, Kamahalan.
Mga nakatira roon na nahuli sa kanilang parangal.
Di mahalaga.
Kahit ang pulubi ay maliliwanagan.
Totoo, panginoon ko.
Ang sumpa, salamangkero.
Hayaan mong maramdaman nila ang hinanakit natin.
Para lapitan nila tayo nang nagmamakaawa at nagpapakumbaba.
Masusunod, Kamahalan.
Malupit siya sa sinumang nagbabanta sa kanyang kaharian.
Wala siyang awa, malupit, pumapatay ng tao.
May pakialam lang sa... Pagpapanatili ng kayamanan, kapangyarihan.
Kung gusto mong ilarawan ang taong malupit sa Arabic, sasabihin mong...
Kumilos na tulad ni Paraon, o maging tulad ng paraon.
Kaya naging magkasingkahulugan ang salitang ito, sa mga kilos ni Paraon.
Maraming kaaway ang bagong paraon sa labas ng kanyang kaharian.
Pero ang pinakamalaking banta sa pamumuno niya ay ang kanyang pamangkin,
na ngayon ay isang hamak na pastol sa Midian.
Gershom!
Ano'ng sinabi ko? Tingnan lagi ang mga tupa.
Opo, Ama.
Ano'ng tinitingnan mo?
Tatlong mangangabayo sa kapatagan papunta sa nayon natin.
- Mga Ismaelita na manggugulo. - Hindi.
Mga puting kabayo.
Ito ay isang hindi inaasahang kasiyahan.
Lasapin n'yo ang ginhawa ng aming tahanan.
Salamat.
Ang aking katiwala.
Mga embahador mula sa Ehipto.
Luhod sa harap ng mga sugo ng Kamahalan!
Luhod!
Paumanhin. Isinilang siya sa ibang bansa.
Pagsabihan mo siya.
Namayapa na ang matandang paraon.
Ang panganay niya ay ang bagong paraon.
Lahat ng tribo sa disyerto ay dapat magbigay ng abuloy.
Pinagpala at nagagalak kami,
pero mahirap din kami.
Nakita namin ang mga tupa mo.
Mukhang malusog at masagana.
Pakiusap. Magpahinga kayo pagkatapos ng paglalakbay.
Kailangan naming magpatuloy sa aming misyon.
Pero babalik kami.
Paano tayo magbabayad kung baon na tayo sa utang?
Makikipagnegosasyon, gaya ng dati.
Hindi sa paraon na ito.
Kilala mo siya?
Mamamatay-tao.
Lubayan mo ako.
Tigilan mo na ako!
Tigil! Ikaw!
Moises!
Ilang araw ka na rito.
Bumaba ka na.
Dito ako nararapat.
May dalawa ka nang anak ngayon.
At asawa.
Di ako nararapat sa kanila.
At paano 'yan nakakatulong?
Ituro mo sa kanila ang daan.
May dapat kang malaman tungkol sa akin.
Lumaki ako bilang prinsipe sa maharlikang sambahayan.
Prinsipe?
Ba't di mo sinabi sa amin?
Ayaw ng mga tao sa disyerto sa mga maharlikang Ehipsiyo.
Sa buong panahong ito, itinago mo?
Kung alam ng tatay mo, di niya ako hahayaang manatili.
Pumatay ako.
Isang katiwala.
Kaya ka umalis sa Ehipto?
Paparusahan ka nila.
Higit pa roon.
Malalaman nila ang pinaghihinalaan ko.
Na hindi ako isa sa kanila gaya ng pagiging isa sa inyo.
- Kung ganoon, sino ka? - Di ko alam.
Kailangan kong malaman.
May pangitain na naman sa bundok.
Kailangan kong pumunta roon.
Wala pang nakagawa.
Baka di ka na makabalik.
Mahal kita higit pa sa buhay.
Tingin ko, tinatawag tayo ng Diyos sa iba't ibang paraan.
Minsan ang pagtawag sa atin ay resulta ng paghihirap.
Pero minsan ang pagtawag sa atin ay pagtanggi
sa kaginhawahan na matatamasa natin.
At sa tingin ko, iyon ang kinakatawan ni Moises.
Si Moises ay may kapintasan at pambihirang katatagan.
Naguguluhan siya sa pagkatao niya.
Isa siyang ampon.
May criminal record siya.
Nawalan siya ng tirahan.
At tinuturuan tayo ng mga kabiguan niya higit pa ng kanyang tagumpay.
Tinatawag ng Diyos ang gusto niyang tawagin.
Sa katunayan, wala akong maisip na tao sa Bibliya bukod kay Hesus
na walang kapansin-pansing kapintasan o sagabal
sa anumang paraan, hugis o anyo na parang, "Talaga?"
Pero dalubhasa ang Diyos doon.
Ang Diyos ng banal na kasulatan ay isang diyos na dalubhasa
sa pagkuha ng mga sirang bagay at hindi lang inaayos,
pero ginagamit muli para sa mas higit pa.
Hubarin mo ang iyong sapatos.
Sino ka?
Banal na lupa ito, Moises.
Hubarin mo ang iyong sapatos.
- Ano'ng kailangan mo sa akin? - Sundin mo ako.
Ako ay kung ano ako at kung ano ang magiging ako.
Ang Diyos nina Abraham, Isaac at Jacob.
Ang Diyos ng mga Israelita.
Ang Diyos ng lahat.
At ikaw ay kung ano ka
at kung ano ang magiging ikaw...
ang aking mensahero.
Binibigyan ng mahalagang punto ng Bibliyang Hebreo
na hindi nakikita ng mga tao ang Diyos.
Di sila puwede sa pisikal na presensiya ng Diyos.
May nag-iisang natatangi.
Si Moises ang natatangi.
Tunay kang Diyos?
Ako ay kung ano ako at kung ano ang magiging ako.
May halaman kang nasusunog, pero hindi natutupok.
Isang Hudyong pilosopo na si Philo na nabuhay noong panahon ni Kristo
ay binasa ito allegorically.
Sabi niya, simbolo ito ng pang-aalipin ng Israel,
na sinunog sila pero di natutupok.
Lumalaban pa rin sila.
Ilang taon kitang pinanood, Moises.
Naghahanap. Nagtatanong.
At dinala kita rito para ibunyag ang layunin mo.
Babalik ka sa Ehipto.
Kukumbinsihin mo ang mga Hebreo na sumunod sa 'yo.
At sa ngalan ko, hihilingin mo ang kalayaan nila kay Paraon.
Di palalayain ni Paraon ang mga Hebreo.
Lalaban siya.
At paparusahan ko siya dahil doon.
Ano'ng kinalaman ko sa mga Hebreo?
Hindi ako pinuno o ginagawa ang mga sinasabi ko.
Hangga't di mo nahahanap ang iyong daan,
ang kapatid mong si Aaron ang magsasalita para sa 'yo.
Ang kapatid ko?
Pumunta ka sa Ehipto.
Ipakilala mo ang iyong sarili sa mga Hebreo bilang aking sugo.
Sasabihin ko sa 'yo ang pangalan ko.
Ang pangalang kilala ako.
At malalaman nilang ikaw ang nagsasalita para sa akin.
Ako na ako.
Di alam ni Moises na magiging kapani-paniwala siya.
At sabi ng Diyos, "Wag kang mag-alala, sasabihin ko ang pangalan ko."
"Ito ay..."
"Ako ay magiging ako,"
o "Ako na magiging ako."
Anong klaseng pangalan iyan?
Isang pangalan na pandiwa.
Ang Diyos ay pandiwa.
Hindi ako ang para sa gawaing ito.
Hindi nga ako mabuting tao.
Ikaw ang aking pinili.
Moises.
Zipporah! Zipporah, aalis na tayo!
Nakita ko ang Diyos.
Diyos? Sinong Diyos?
Ang Diyos ng mga Hebreo. Ang Diyos ng lahat.
May iniatas siya sa akin.
Mag-impake kayo ng mga bata. Aalis tayo agad.
"Sinabi ng Panginoon kay Moises sa Midian,
'Bumalik ka sa Ehipto,
dahil patay na ang lahat ng gustong pumatay sa 'yo.'"
DISYERTO NG SINAI
"Kaya't isinakay ni Moises ang asawa't mga anak niya
sa isang asno, at bumalik sa Ehipto."
Naliligaw tayo!
Itinuturo ng Diyos ang daan.
Tatlong linggo sa Goshen.
Tapos ano?
Hihinto tayo sa nayon. May panuluyan doon.
Doon natin makikita ang kapatid kong si Aaron.
Ang kapatid na sinabi sa 'yo ng Diyos? Na hindi mo kilala?
Salita 'yon ng Diyos. Naniniwala ako.
- Kung wala kang kapatid... - Mayroon.
...pag narating natin ang Goshen, uuwi na ba tayo?
- Mayroong kapatid. - Pero kung wala.
Mayroong kapatid!
Pero kung wala!
Iabot mo ang karne.
Di ako naniniwala sa Diyos na ito.
- Nagdurusa ang mga Hebreo. - Naniniwala ako sa pamilya natin.
Ako ang asawa mo!
Siguro kung kasama kita, maihahatid ko ito.
Sinunod ni Moises ang utos ng Diyos
at naglakbay sa disyerto para makilala ang kapatid niyang si Aaron.
Paano mo makikilala ang kapatid mo?
Siya?
Upo.
Bilis.
At ikaw.
Isang boses ang kumausap sa akin sa panaginip
na nagsabing kung pumunta ako rito,
makikilala kita.
Paano mo ako nakilala?
Kilala kita buong buhay mo.
Ako si Aaron, anak ni Amram.
Isang Hebreo.
Ang kuya mo.
Hebreo ako?
Ito ay kakaiba at magandang kuwento.
Noong bata pa ako,
natakot si Paraon sa pagdami ng mga Hebreo
at masasakop ang kaharian niya.
Ipinag-utos niyang patayin ang lahat ng bagong lalaking Hebreo.
Di ka pa ipinapanganak noong nagsimula ang patayan.
Bukod sa mga grupo ng tribo na mayroon simula noong unang kabanata,
ang dalawang taong binanggit sa kuwento ng Exodo ay sina Shiphrah at Puah.
At mga komadrona sila.
At kahanga-hanga ang ginagawa nila.
Sinuway nila ang utos ng pinakamakapangyarihang tao sa kanila,
ang Paraon ng Ehipto,
dahil tumanggi silang gawin ang utos ng paraon.
Maaari mong isipin na sila ang unang halimbawa ng pagsuway na pangmamamayan.
Sa Exodo, inilalarawan sila sa Hebreo bilang...
...na ang ibig sabihin ay "komadrona para sa mga Hebreo,"
o puwedeng "komadrona ng mga Hebreo."
Imposibleng malaman sa balarila kung alin doon ang ibig sabihin.
Maaring ang dalawang babaeng ito ay hindi tunay na Hebreo,
na isinusugal nila ang buhay nila para sa mga Hebreo.
Di nila alam ang ginagawa nila.
Pero alam natin.
At isa sa mga bagay na talagang nakakaantig ay siguro, siguro lang,
ang pagliligtas ng tao ay nagsisimula sa malawakang antas
kapag matapang na tumayo ang mga tao
na gumawa ng isang bagay para sa iba.
Ang ating inang si Jochebed,
ay ipinanganak ka nang palihim.
Ayon sa Midrash, noong nanganak siya,
nagliwanag ang buong silid.
Kapag nakikita niya ang bata, nakikita niyang mabait ito.
Sa Hebreo, ito ay...
Nakikita niyang mabait siya.
At di pa natin narinig ang pananalitang iyon, na maganda,
mula pa noong unang kabanata sa Genesis.
Mula noong unang pitong araw ng paglikha.
At sabi niya, "Siya ay espesyal."
"Kailangan siyang maitago. Kailangan niyang mailigtas."
Sa pagpunta ng mga sundalong Ehipsiyo sa Goshen,
gumawa kami ng plano para panatilihin kang ligtas.
Alam naming may sanggol dito.
Parating na sila.
Aaron, pumunta ka sa taguan. Bilis!
Trabaho kong bantayan ka.
Itago ka.
Sinabihan na kita.
Patay na isinilang ang bata.
Ipakita mo ang katawan!
Inilibing siya kahapon.
Kailangan mo bang pahirapan ang ina sa kanyang pagluluksa?
Sandali.
Makinig kayo.
Niyakap kita nang mahigpit, nag-aalalang iiyak ka.
Babalik kami.
Tara na.
Hindi!
Nako, hindi!
Hindi!
Ligtas ka.
Pero alam naming kaunting panahon na lang bago bumalik ang mga sundalong Ehipsiyo.
Ang nakakuha ng pansin ko ay ang sa mga unang kabanata
ng aklat ng Exodo,
ang sulat ay madiin na nakatuon sa matalino,
madiskarte, at matapang na pagsuway na ginawa ng mga babae,
ang ilan ay mga Hebreo, ang ilan ay hindi,
na buong tapang na nakikipagsapalaran
sa pagsuway sa mga batas at kautusan ng paraon.
Ang ina ni Moises, nagdesisyon siyang ilagay ang sanggol sa basket,
desperadong paagusin ito sa katubigan ng Nile.
Isang desperadong gawain.
Diyos ko.
Diyos ko, sana may isang tao kung saan man na hindi masama.
At kung mayroon man, mahanap nawa nila ang sanggol na ito.
Napakasakit no'n.
Ipinaanod ka ng ating ina sa Nile,
na hindi alam ang magiging kapalaran mo.
Naitago nila siya ng tatlong buwan.
At sa katapusan ng tatlong buwan, gumawa sila ng maliit na arko.
Tinatawag itong tevah sa Hebreo. Kapareho ng salitang Arko ni Noe.
Ang Arko ni Noe ay isang tevah na may linya rin ng pitch.
Mayroon kang dalawang kuwento.
Ang isa ay nasa unang bahagi ng Genesis,
at ngayon, nasa unang bahagi ng Exodo kung saan may malaking mangyayari,
at dahil ito sa tevah.
At ang isang tevah ay may dalang tao na kumakatawan sa isang bagong simula.
Lungsod ng Pi-Ramesses.
ANG KABISERA NG EHIPTO
Lumaki na ito.
Isang halimaw.
Busog sa dugo ng tao.
Atin.
Magiging maluwalhati ito.
Masyado kang nagmamalaki, kapatid.
Itinayo ng ama natin ang Templo ni Amun
para maalala ang pangalan niya habang-buhay.
Ngayon, aalisin mo ang dedikasyon at papalitan ng iyo?
Ginawa ni Ama ang inskripsiyon bago makumpleto ang templo.
Magiliw na naaalala ng ating mga tao si Ama.
Malupit si Ama.
Tinugis ang mga batang Hebreo dahil sa takot niya sa rebelyon.
Haman, ilan ang bilang ng mga trabahador natin?
20 porsiyentong Ehipsiyo, Ginoo.
20 porsiyentong bilanggo ng digmaan.
Ang iba, mga Hebreo.
Masigasig at mahuhusay na manggagawa.
At gusto niyang alisin ang mga ito dahil takot siya sa rebelyon.
Iba ang talino ko.
At habang inaabot ng lungsod natin ang langit, oo.
Ang mga Diyos natin ay hihiga sa kaluwalhatian.
Ang paniniwala ng mga alipin sa Ehipto ay wala.
Magtrabaho kayo!
Pero may mga bilanggo tayo. May mga katulong.
May sapilitang paggawa.
Negosyo ito para sa mga hari ng Ehipto.
Ang pang-aalipin sa manggagawa ng Ehipto
ay kritikal sa parehong ekonomiya.
Kaya't sasabihin mong, "Pakawalan mo ang mga tao ko,"
ang natural na tanong ni Paraon at ng buong ekonomiya ng Ehipto ay,
"Sino ang kikilos?
Sino ang sasagot sa trabahong ito?"
Tulad noong 1863,
ang Emancipation Proclamation ay nagtanong ng,
"Kung pakakawalan mo ang lahat ng alipin, sino ang mamumulot ng bulak?"
Matatagpuan ang Goshen sa labas ng Pi-Ramesses.
Ang mga apo at apo sa tuhod ni Abraham ay nanirahan doon ng apat na siglo
nang paalisin sila ng gutom sa Canaan.
Sabi ni Paraon, "Mabuti, dalhin sila rito. Dito sila titira."
Sa paglipas ng panahon,
ang mga Israelita ay nasa ika-apat na hanay.
Mabilis na dumarami. May sariling pagkakakilanlan.
Di sila nakikisama gaya ng gusto natin.
Dapat natin silang bantayan.
Kaya may itinayong sistema para mapanatili silang hindi pa alipin,
pero unti-unti itong nangyayari.
Kukunin ang karapatan. Bago mo pa malaman, magmamasid ka at di maaalala
kung ano ang buhay bago ka nagkaroon ng karapatan.
Uy.
Miriam.
Ito ang kapatid natin, si Moises.
Sabi kong huwag mo siyang ibalik.
Halika.
Ayos lang. Halika. Pakiusap.
Pakiusap.
Baka nauuhaw ka.
Gusto mo ng pagkain?
Uminom ka, at umalis na.
Kailan ka kumain?
Ganoon ang gusto ni Ina.
Makinig ka sa kanya, Miriam.
Kinausap siya ng Diyos.
Binibisita tayong lahat ng Diyos sa panaginip.
Di iyon panaginip.
Kinausap niya ako sa bundok.
Pinapunta niya ako rito para palayain ang mga tao,
para pabalikin sila sa Canaan.
Walang kinausap ang ating Diyos sa loob ng daan-daang taon.
Totoo ito.
Nasa Ehipto ang mga Hebreo sa loob ng 430 taon.
At sa kadalasan sa panahong iyon, sila ay alipin.
Ano'ng nangyari sa relasyon sa pagitan ng Diyos at ng mga tao ng Israel
noong panahon ng walang katapusang siglo ng pang-aalipin?
Sumuko ba sila?
Napagpasyahan ba nila na ang mga kuwento na sinabi nila
tungkol sa ninuno nilang si Abraham
at ang pangako ng pagiging malayang tao sa Lupang Pinangako?
Napagpasyahan ba nilang hindi totoo 'yon?
At hindi sinasabi sa atin ng Torah.
Pero ang isa sa mga linya na talagang tumatak sa akin,
sinasabi ng Diyos kay Moises, "Naalala ko ang aking mga tao.
Narinig ko ang sigaw nila."
Tuwing nababasa ko 'yon, ang unang reaksiyon ko ay, "Bakit ang tagal mo?"
Si Ina.
Ina.
- Dadalhin kita sa... - Wala siyang nakikilala.
Ang aking munting Moises.
Nakabalik ka na ba?
Salamat.
Wag mong sabihin sa katiwala.
Utang nila ang posisyon nila sa mga Ehipsiyo.
Tipunin mo muna ang matatanda.
Moises, kapag dumating sila, puwede mo silang kausapin.
Hindi ako. Si Aaron.
Sa Qur'an, noong kausap ni Moises ang Diyos sa bundok, sinabi niya sa kanya,
"Pasamahin mo si Aaron sa akin dahil mas mahusay siyang magsalita
at mas magaling siyang magpahayag kaysa sa akin."
Ang ekspresyon sa Qur'an, ito ay masikip o buhol sa dila.
Kung paano mo iintindihin, maaaring pisikal na depekto,
o maaaring psychological.
Na talagang takot siyang bumalik kay Paraon,
at malamang hindi siya magaling magsalita gaya ni Aaron.
Napakagandang sandali nito dahil sinasabi niya sa Diyos,
"Kailangan ko ng tulong sa malaking misyong ito."
At tumugon ang Diyos, at si Aaron ay itinaas bilang propeta.
Kaya kasama niya si Moises at tumutulong sa misyong ito.
Ito si Moises, ang kapatid ko.
Di isang Ehipsiyo.
Pero kabilang sa atin.
May mensahe siya para sa atin.
Anong mensahe?
Si Dathan, ang punong katiwala.
Naaalala mo ang kapatid ko.
Mabuting tao siya. Kahit noong nabuhay siya bilang Ehipsiyo.
Pinatay niya ang guwardiya na bumugbog kay Bukki.
Naaalala ko.
At ang Diyos...
ating Diyos...
Ang Diyos ni Abraham,
ay nagpakita sa kapatid ko
at inutusan siyang iligtas tayo sa pagkaalipin
para makabalik tayo sa lupang pinanggalingan natin.
Sinabi niya kung paano?
Tanungin mo kung paano.
Hihilingin natin kay Paraon na lalabas tayo ng lungsod.
- Diyos ko! - Hindi!
Lahat tayo.
Sasabihin nating ang ating sakripisyo ay dahil sa ating Diyos.
Pag-aalay ng hayop na ikagagalit ng mga Ehipsiyo.
Papayagan tayo ni Paraon na pumunta sa disyerto nang tatlong araw.
Kapag malayo na, tatakas tayo.
Anak ni Amram, gusto kong maniwala sa kuwento ng kapatid mo.
Pero kung pupunta ka kay Paraon at hihilingin ito,
pagtatawanan ka niya.
Kinausap ng kapatid ko ang Diyos.
Ano?
Inutusan niya akong palayain ka.
Palayain ang mga tao natin.
Kung sinabi ng Diyos na gawin natin,
gagana ito.
Moises.
Sinabi ba niya ang pangalan niya?
Oo. Alam ko.
Sa bawat henerasyon,
ipinapasa ang pangalan ng ating Diyos.
Kaya malalaman natin pag dumating ang panahon na ganito.
Serah.
Sabi nila, "Kumonsulta tayo sa matandang babae, Serah Bat Asher."
Nasa kanya ba ang espesyal na salita?
Alam mo ang pangalan, di ba?
Sinabi sa 'yo ng nanay mo.
Kung alam ni Moises ang pangalan,
nakita niya ang ating Diyos.
Moises.
Kasama natin ang Diyos.
Sabi niya, "Nasa kanya ang mga espesyal na salita, ang mga salita ng pagtubos.
Totoo siya.
Siya ang tagapagligtas. Siya ang propeta ng Diyos."
Hindi pala lihim.
Totoo ba? Bumalik na ang Diyos natin?
Ikuwento mo sa amin.
Ipakita mo sa kanila.
Siya ang nag-iisang tunay na Diyos.
Siya ang Diyos na prumotekta kay Joseph
noong pinagtaksilan siya ng mga kapatid niya.
Siya ang Diyos na nagsabi sa kanya
na balang araw, ibabalik ang mga buto niya sa Canaan.
Siya ang parehong Diyos na nakipagkasundo kay Abraham,
ang lolo sa tuhod ni Joseph.
Kaya ang mga tao natin ay pag-aari niya habang-buhay.
Si Abraham na nakipagbuno sa Diyos?
Hindi, si Jacob iyon, ang ama ni Joseph.
Nakilala niya ang Panginoon sa gabi at nagbuno sila hanggang madaling araw.
At di niya pinakawalan ang Panginoon hanggang mabasbasan siya.
At nang basbasan siya, pinangalanan siyang Israel.
Ang nananaig sa Diyos.
Ano ang ating bayan?
Totoo bang may baha?
Paano ang mga hayop?
Oo, may baha.
At ang nagligtas sa atin mula roon ay si Noah.
Gumawa siya ng arko.
Ilang araw ang itinagal ng baha?
Apatnapung araw at gabi.
Paano ginawa ang mundo?
Ginawa ng ating Diyos sa anim na araw.
At binanggit niya sina Adan at Eba,
Noah, Isaac, at Ishmael,
Jacob at Esau.
Ang taong tumakas sa Ehipto bilang pugante ay nagbabalik bilang propeta.
Paano mo nalamang alam ko ang pangalan?
Komadrona ako.
Malapit kami sa Diyos.
Sa pagsilang at kamatayan, mararamdaman mo ang presensiya Niya.
Pero wala kang anak.
Noong mag-aasawa na ako,
pumapatay pa rin sila ng mga batang lalaki.
Mas gusto kong tumulong sa iba.
Nandoon ka dati.
Malapit sa hardin ng palasyo ng kababaihan.
Noong kinuha ka ng prinsesa.
Nakita mo?
Ako ang gumawa.
May isang salitang sinabi ang ina ni Moises sa kapatid niya.
"Sundan mo siya."
At sa Arabic, isang salita lang 'yon.
Kaya matapang siya sa pagsunod sa batang ito.
Shiphrah, may kailangan akong sabihin sa 'yo.
Sobrang talino niya
at gumawa siya ng paraan para maibalik ang kapatid niya sa tunay niyang ina.
Patawad, aking binibini.
May kilala akong nagpapasuso para sa anak ng prinsesa.
Ang prinsesa, ang anak ng Paraon ay hindi nagtanong ng,
"Sino ka?"
Siguro, hindi niya alam
na ito ang tunay na ina ng sanggol.
Kaya ang tunay na ina ay nakatadhana na siya
ang pagkukunan ng gatas,
at gugugulin ng bata ang unang dalawa o tatlong taon
sa dibdib ng nanay niya.
Kaya ang mame-loshn, ang pangunahing wika niya, ay narinig niya mula pagkabata.
Mga hele, Hebreo.
Naiisip ko ang isang kanta,
isang kantang pampatulog na dinala niya sa subconscious memory niya.
Gusto ko ang katotohanang nagsisimula ang kuwento
sa isang babaeng nagpapasuso at sa sanggol niya.
Ibig kong sabihin, paano natin maiisip
na ang rebolusyon ay magsisimula sa isang ina na nagpapasuso?
May mas mataas na puwersa.
Palagi.
Inilalayo ka, tapos iuuwi ka.
Ikaw ang nagdudugtong sa amin.
Ang pumapagitna.
Tutulungan ako ng nanay ko na kausapin si Paraon bukas.
Ang kapatid ni Paraon ay hindi mo ina.
Hindi, pero siya pa rin.
May lumapit, binibini.
Mula sa mahabang paglalakbay.
Isang estranghero.
Pero alam niya ang puso mo.
Namumutla ka, binibini.
Ano'ng problema?
Bumalik na ang anak ko.
Si Moises.
Nagsalin ng Subtitle: Pauline Rica