Noong unang panahon, tahanan ng mga sinaunang ninuno natin
ang kapatagan ng East Africa.
Sa mga dahilang nawala na sa panahon, ang ilan sa mga ninunong ito,
nagpasyang umalis patungong hilaga
para maging Neanderthals.
Sa paglipas ng panahon, dumami sila.
Umabot ang mga teritoryo nila mula Russia hanggang sa Atlantic Coast.
Maliliit na angkang gumala sa malawak na kagubatang ito.
Nabuhay sa kabila ng lahat nang mahigit 300,000 taon
hanggang, bigla na lang,
nawala sila.
May natira silang mga labi sa iilang lugar,
at isa sa pinakamahalaga,
matatagpuan sa Middle East,
isang arkeolohikal na koleksiyon ng kayamanan
na malalim na nakatago sa kabundukan ng Kurdistan,
Shanidar Cave.
Ang Shanidar Cave,
itinuturing na isa sa mga pinakasagradong kuweba sa mundo
noong panahon ng Neanderthals at Homo Sapiens.
Sa lugar kung saan may buhay na noon pa,
baka mahanap natin ang mga sagot sa mga tanong.
Mga tanong na misteryoso pa rin.
Sino ang Neanderthals?
Bakit matagal silang naging matagumpay?
At bakit, sa huli, nawala rin sila?
Ang Shanidar Cave, nasa paanan ng Bradost Mountains,
pero di tama ang imaheng naiisip sa tawag na paanan.
Parang mabundok ito. Medyo matulis at matarik.
Kapansin-pansin ang Shanidar Cave dahil lang sa laki at eskala nito.
Kailangan mong lumapit mula sa ibaba, at kahanga-hanga talaga ito.
Sobrang laki.
Malawak ang bibig nito, kaya maliwanag.
May mga swift na lumilipad sa itaas,
mga agila na umiikot sa ibabaw, at mga lobong umaalulong sa gabi.
Nakakamangha ang lugar.
At ang maging tagahukay din noon,
pambihira talaga.
Si Emma, bahagi ng grupo ng mga British archaeologists
na inimbitahan ng mga Kurdish nilang katrabaho
para ipagpatuloy ang trabaho sa kuweba.
Kilala talaga ang Shanidar Cave sa kasaysayan ng pag-aaral ng Neanderthal,
at mahalaga ang naging papel nito para pag-isipan namin ulit
kung ano ang inakala naming ginawa ng Neanderthals, kung paano sila,
at ano ang kaya nila.
Layunin ng bagong proyekto na gamitin
ang buong hanay ng archaeological science na meron kami,
para mas maunawaan pa ang pag-uugali ng Neanderthal.
Hindi na nahukay ang kanal mula noong 1960s.
At mula noon,
malaki na ang pinagbago ng tingin natin sa malalapit nating kamag-anak.
Ginagamit pa rin ang salitang Neanderthal para ilarawan ang isang tanga o ano.
Termino pa rin ito ng pang-aabuso sa karaniwang pananalita,
"Neanderthal talaga siya."
Sa arkeolohiko, mas kapareho sila ng mga Homo Sapiens,
at karamihan sa pag-iisip ulit dito, nanggaling sa trabaho
na ginawa ni Ralph Solecki rito sa Shanidar Cave.
Ipinanganak si Ralph Solecki noong 1917.
Matanda na siyang namatay ilang taon ang nakaraan. Matibay siya.
Tumayo siya sa land mine noong Second World War,
at himalang nakaligtas.
Kahanga-hangang tao siya.
Di ako sigurado kung paano niya narinig ang tungkol sa Shanidar,
pero pumunta siya rito,
at nagtrabaho sa loob ng limang seasons, mula 1951 at 1960.
Naglagay siya ng kanal mula hilaga hanggang timog,
halos buong sahig ng kuweba ang saklaw.
Naging kilala ang lugar dahil may nahanap siya
na sampung Neanderthal na lalaki, babae, at bata.
At noon,
mga bata pa kami.
Ako, humigit-kumulang...
labimpito, labingwalong taong gulang.
Tinuruan kami ng doktor.
Maraming bato ang lumabas sa kuweba, malalaking bato.
Gumamit sila ng mga bomba.
Nahanap nila ang mga kalansay ng Neanderthal. Malaking bagay iyon.
Makapal ang mga tadyang at buto nila.
Malaki ang ulo nila.
Ang mga kamay nila,
lahat sa kanila, kapansin-pansin.
Ito ang unang malaking discovery ni Solecki.
Tinawag niya itong Shanidar 1.
Isang kalansay mula sa isang species na ibang-iba sa atin.
Mas matibay ang mga bahagi ng mukha nila.
Malalaki ang buto sa kilay at kakaiba ang hugis ng bungo,
habang tayo, bilog na bilog ang bungo. Maskulado sila.
Ipinapalagay namin na may sarili silang wika.
Habang mas nakikilala namin sila, mas lumilinaw na mas komplikado sila
kaysa sa inakala namin 40, 50 taon na ang nakaraan.
Tinatawag namin itong puno ng buhay.
Bawat tao at bawat hayop,
nagiging sanga sa puno ng buhay.
DIREKTOR NG MGA ANTIGO AT TRADISYON NG SORAN
Isa tayo sa mga sangay, at isa rin ang Neanderthals.
Nagkaroon ng punto kung saan naghiwalay tayo.
Pakiramdam ko talaga,
nakaupo ako sa mga labi ng pinsan ko.
Sa ngayon, 4.5 metro ang layo natin mula sa ibabaw ng kuweba.
Mga 45,000 taon na ang nakaraan.
Ito ang level kung nasaan ang libingan o deposisyon ni Shanidar 1.
NAMATAY 45,000 TAON ANG NAKARAAN
May pinsala sa kanang bahagi ng ulo niya.
Pati sa kaliwang mata,
kaya baka bulag siya sa matang 'yon,
at baka konektado 'yon sa ibang pinsala sa kanya.
Paralisado rin ang kanang braso niya,
at nabali 'yon sa higit sa isang parte,
pero mukha ring sadya o aksidente na natanggal ang ibabang bahagi,
kaya wala siyang kanang braso mula sa taas ng siko.
May iba pang mga pinsala. Malala ang rayuma niya sa tuhod.
Bali-bali ang mga buto niya sa paa.
Kaya baka sa usapin ng pangangaso,
di niya siguro nagawang manghuli sa karaniwang paraan,
pero nabuhay siya hanggang sa katandaan.
Malalim ang naging implikasyon ng bagong natuklasan.
Malaking pagbabago ang dinala ng pagkadiskubre sa Shanidar 1
dahil nangahulugan ito na baka may elemento
ng malasakit at awa sa lipunan ng Neanderthal.
Heto ang ebidensiya ng isang sugatang tao na sinusuportahan ng angkan nila.
At di nagtagal, nakahukay si Solecki
ng isa pang bangkay na may kahanga-hangang kuwento.
NAMATAY 45,000 TAON ANG NAKARAAN
Si Shanidar 3, isa pang lalaki na nasa wastong gulang,
at may mga pinsala rin siya,
kabilang ang mukhang seryosong sugat sa mga tadyang niya.
Isang matinding paalala ng marahas na bahagi ng buhay Neolitiko.
Kahanga-hanga na sa ibang parte ng kuweba, mas maraming relics ang natagpuan
na nagbibigay ng indikasyon tungkol sa kapalaran ni Shanidar 3.
Ilan 'to sa mga artifact na nakuha sa Shanidar Cave.
Ang mas malaking piraso, tinatawag na "core." Cobble ito.
Mga bilog na bato na posibleng galing sa ilog ang cobbles.
Pinulot ito ng Neanderthal para tanggalin ang mga piraso
at gawing kasangkapan, o para gawin na kasangkapan ang mga natanggal,
na tinatawag na "mga natuklap."
Lahat, nakukuha sa Zab River, na dalawang milya ang layo.
Sinusubukan kong gumawa ng katulad ng dulo ng sibat.
Ang ginagawa ko,
sa gilid,
tinatanggal ko ang maliliit na piraso.
Sa ganitong paraan, napapatalas ko ito.
Di pa marami ang natanggal ko,
pero nakikita nating medyo matulis na.
Itong punto ng sibat,
inabot lang ako ng lima o anim na minuto para gawin.
Nakamamatay na sandata ito sa tamang mga kamay,
sa naiintindihan ang ginagawa nila, kung ano ang hawak nila.
Isa sa mga kapansin-pansin kay Shanidar 3,
may sugat sila mula sa pagtusok.
Ibig sabihin, ang batong punto ng sibat, o anuman 'yon,
pumasok sa rib cage.
Baka nabutas noon ang baga, at nagdulot 'yon ng collapsed lung.
Ang sugat sa mga tadyang, parang projectile.
Isipin mo, parang may sibat na hinahagis.
Baka aksidente sa pangangaso.
Baka karahasan sa pagitan ng mga tao.
Pero ang masasabi natin, may sugat sila,
pero nabuhay pa sila nang matagal.
Kaya pwedeng nakatanggap sila ng suporta
at tulong para mabuhay sa kabila ng pinsala.
Kahit malubhang nasugatan, sina Shanidar 3 at Shanidar 1,
mukhang inalagaan ng mga tao sa paligid nila.
Radikal at bagong tingin ito sa buhay ng Neanderthal.
At sa ibang lugar,
mas maraming ebidensiya ng pag-uugali nila ang natagpuan sa isang kuweba
sa hilagang-kanluran ng Shanidar.
Bawat bagong ebidensiya tungkol sa Neanderthals,
nagpapakita na tao talaga sila.
Pero iba ang ugali nila sa atin.
Nabuhay sila sa mundong ibang-iba sa atin.
Bahagi ito ng Krapina Collection.
Nasa 130,000 taong gulang na sila,
at sila ang pinakamalaking koleksiyon ng Neanderthals mula sa isang site.
Nasa 80 Neanderthals ang tantiya namin.
Di mga buong katawan ang nakabaon.
Mga piraso lang ng bawat isa sa kanila.
Kakaiba talaga 'yon.
Sa Krapina bones, parehong cranial, 'yong mga buto ng bungo, pati postcranial,
maraming marka ng mga hiwa na gawa ng tao.
Ito ang tibia, at may posibilidad
na sinadya itong sirain, na binasag ito.
May mga marka ng hiwa rito at iba pang mga marka.
Isa sa mga dahilan kung bakit mo babasagin ang long bone,
dahil lalagyan ito ng bone marrow.
Itong fibula, may kakaiba ring uri ng marka
sa ibabaw ng buto.
Malamang nagkaroon ng mga ito dahil may nagkayod
ng natitirang laman ng buto o natitirang muscle tissue ng buto.
Katulad ng ginagawa sa buto ng manok pag tanghalian.
Magugulat ka agad pag narinig mo na kinakain nila ang isa't isa.
Pero mapapatanong ka rin, "Anong uri ng kanibalismo?"
Ano'ng ibig sabihin noon sa kanila?
Tingnan mo ito, pangkusina na kutsilyo ang hiwa.
- Halos walang kahirap-hirap. - Oo, sobrang dali.
Ginagaya namin ang mga gamit at mga paraan nila ng paggawa ng mga bagay
para makapasok kami sa pag-iisip nila,
at makita kung paano pinoproseso ng mga utak nila ang lahat ng 'yon.
Ang pinagkaiba, ang nakukuha namin, mga marka ng hiwa
malapit sa articulation sites.
At ang kakaiba sa mga labi ng tao sa Krapina,
hanggang sa long bones ito.
Parang patuloy itong kinakayod.
Oo.
Di ko ito magagawa sa kakilala ko.
Ito ang sikat na bungo ng Krapina 3.
Ito ang pinakakompletong cranial specimen
sa buong koleksiyon, at ito lang ang may mukha.
Naniniwala kaming babae ang taong ito.
Batang Neanderthal na nasa 20s.
Kapansin-pansin, sa frontal bone,
may serye ng 40 marka ng hiwa.
May determinasyon
na gawin ang 40 marka ng hiwa nang dahan-dahan at magkalapit.
Kahit kinain nila ang mga butong ito,
tingin ko, hindi 'yon dahil gutom sila.
Sobrang komplikadong pag-uugali ito.
Siguro sa pagkain ng laman ng taong kilala nila,
gusto nilang makuha ang kabutihan o ang hinangaan nila sa taong 'yon
na nakasama nila sa buhay.
Sa mga halimbawang etnograpiya na alam namin,
hanggang kamakailan, kinain ng mga tao ang mga mahal nila sa buhay
dahil sa pagkonsumo ng laman nila, may sinusubukan silang makuhang bagay
na pwedeng magpatuloy sa ibang henerasyon, parang pamana.
Hindi ko masasabi na ito mismo ang dahilan
sa likod ng ganitong asal ng Neanderthals, pero isa rin itong posibilidad.
Base sa paraan ng pagtrato ng Neanderthals sa mga patay, komplikado sila mag-isip.
At wala nang mas nakakaintindi rito
kaysa sa pinakasikat na discovery ni Ralph Solecki,
si Shanidar 4, o nakilala bilang "The Flower Burial."
Ngayon sa kuwebang ito,
siyam na Neanderthals ang nahanap namin,
at dalawa sa kanila ang pinakamahalaga.
Ang una, natagpuan doon, sa lalim na limang metro,
at dito ang isa, si Shanidar 4, natagpuan sa lalim na pitong metro.
Isa si Ralph Solecki sa pinakamagaling na archaeologists sa mundo.
Sigurado 'yon, at magaling siyang magkuwento.
Ipinapahiwatig nito ang mga unang senyales ng espiritwal na ebolusyon
at marahil ang simula ng relihiyon.
Binago ng flower burial ang lahat
dahil buo 'yong Neanderthal,
at pambihira talaga 'yon.
At kinunan ito ng sample para sa pollen,
na radikal na bagay para gawin noong panahong 'yon.
May nahanap kaming pollen mula sa lupa,
parang ganito,
at ang pollen na ito, senyales ng walong uri ng bulaklak,
na sa tingin namin, inilibing kasama ng indibidwal.
Di niya sinasabing, "Nagdaos sila ng burol,"
pero parang doon ka dinadala ng prosa.
Isang tao sa huling panahon ng yelo ang naglakbay sa mga bundok
para sa malungkot na gawain ng pagkolekta ng mga bulaklak.
Tingin ng publiko sa Neanderthals, pangit ang pamumuhay nila.
Mga pangit sila. Wala silang mas kaaya-ayang pakiramdam.
Wala silang mas mataas na pag-iisip.
Pero heto ang mga sensitibo at maalagang indibidwal.
Inilathala ito sa lahat ng pahayagan
dahil sa umiiyak na Neanderthals na nangangalap ng halaman,
mula sa gilid ng burol, bilang paggalang sa mga patay.
Heto ang mga unang "Taong Bulaklak,"
isang discovery na kauna-unahan sa arkeolohiya.
Sa mga taon mula nang madiskubre si Shanidar 4,
binatikos ang teorya ng Flower Burial.
May isang taong nag-aaral ng jirds,
'yong maliliit na mammal na naghuhukay, parang hamster na may buntot,
at nalaman niyang nagdala sila
ng mga bulaklak sa mga lungga nila para kainin.
Malaking dagok talaga 'yon sa maraming paraan,
lalo na dahil napansin ni Solecki na parang may mga lungga ng hayop.
Pero may bagong ebidensiya ang grupo
na nagsasabi na bahagyang tama naman si Solecki.
Sa tanawing ito, may mga hyena at lobo,
mga leopard, kahit hanggang ngayon.
Kung nag-iwan lang sila ng katawan, halos siguradong may kumain na sana roon.
Walang ginawang ganoon sa mga buong indibidwal na ito.
Sa isang paraan, pinrotektahan ang mga katawang ito.
Ang hula ko, malamang, kumuha sila ng mga sanga
at gumawa ng di kanais-nais na harang para sa mababangis na hayop.
At 'yong mga piraso ng halaman at pollen, nahulog sa rib cage ng bangkay
noong naging kalansay ito.
Sa tingin ko, maganda ang kuwento ni Solecki.
May sapat nang detalye sa pang-unawa natin
para malaman na hindi tama 'yong kuwento,
sa anumang paraan.
Pero 'yong idea ng pag-aalaga ng Neanderthals sa mga patay,
'yong posibleng pagprotekta sa kanila...
sa totoo lang, hindi naman ganoon kalayo,
sa ilang paraan, sa sinabi niya.
Nadiskubre ni Ralph Solecki ang Flower Burial noong 1960.
Pinlano niyang bumalik sa susunod na taon,
pero di na siya nakapaghukay ulit sa Shanidar.
Di maikakailang panginoon ng kabundukan ang Kurds,
di sila abot ng mga tangke ng Iraq doon.
Hindi ito United States laban sa Iraq.
Boom! May tumama.
Iraq laban sa mundo ito.
Ito ang itsura ng pagbabago ng rehimen.
Wala na si Saddam.
Dinurog ng makabagong armas,
napapaligiran na ng troops ang malupit na caliphate.
Noong unang bahagi ng 2010, dahil kumalma na ang sitwasyon...
Ito na ang pagtatapos ng Islamic State.
...lumapit kay Propesor Graeme Barker ang Kurdish regional government
para magsimula ng mga bagong paghuhukay sa Shanidar Cave.
Di kami umasang makakahanap kami ng mga labi ng Neanderthal,
at di 'yon ang layunin ng proyekto. Layunin naming dagdagan ang nagawa
ni Solecki.
Kaya malaking sorpresa ang pagkatuklas ng grupo noong 2018
sa unang kalansay na Neanderthal na nahanap kahit saan
sa loob ng mahigit dalawampu't limang taon.
Ang unang lumabas, bahagi ng bungo,
na kapana-panabik talaga. Bahagi ito ng eye socket.
At sobrang linaw ng mga katangiang Neanderthal nito,
mas mabigat ang buto sa kilay ng Neanderthals.
At nasa ilalim mismo ang kaliwang braso,
nakatupi sa ilalim,
pahalang sa katawan, at nakaipit sa ilalim ng ulo.
Ayon sa makabagong dating, isa ito sa mga pinakalumang natuklasan ni Solecki.
NAMATAY 75,000 TAON ANG NAKARAAN
Mahirap isipin ang panahon na 75,000 taon na ang nakaraan.
Parang matagal na kung iisipin ang nakasulat na kasaysayan,
pero maliit na bahagi lang ito sa kasaysayan ng species natin.
Kung iisipin ang nangyari sa mundo sa panahong 'yon,
nawala ang Neanderthals,
mabuti man o masama, sinakop ng mga modernong tao ang mundo.
Agrikultura, mga lungsod, urbanismo. Pananakop ng Europe.
Ang kasamaan ng 20th century.
Sa lahat ng kaganapang ito,
nakaupo ang lalaki roon...
o babae, patag na parang pancake,
sa ilalim ng malalaking bato.
At dumating kami, sa kabila ng lahat, at nahanap ito.
Minsan lang nahahanap ang ganito sa isang henerasyon. Biglaan talaga.
Ang bungo mismo, durog na durog.
Kaya ang buong bungo, nadurog at naging patag,
siguro dalawa o tatlong sentimetro ang kapal.
Hiwa-hiwalay talaga.
At sobrang maselan.
Kahit sa hagod ng brush, pwedeng gumuho ang mga bagay at halos mawala.
Kaya kailangan mo talagang mag-ingat.
Ano ang pirasong 'yan?
'Yan ang harap ng panga,
at karamihan sa mga ngipin sa ibaba, pero hindi lahat.
Pakaunti-kaunti naming inalis ito kasama ang mga latak para di maghiwalay.
Sobrang metikuloso, pero may dahilan 'yon. Isa lang ang pagkakataon mo.
Ang arkeolohiya, likas na mapanira.
Pag nahukay mo na,
di mo na magagawa ulit.
Ang maliliit na paketeng 'yon, dinala lahat pabalik sa UK,
para mapagsama-sama namin sila.
Maliit pero mahusay ang grupo namin. Galing pa sa iba't ibang panig ng mundo.
Pagkatapos kong linisin at palakasin ang mga buto,
nakuha ko na ang mga piraso,
at pwede ko nang simulan ang restoration, na parang malaking jigsaw puzzle.
Madali lang ang unang piraso.
Mas komplikado na ang susunod.
Kailangan mo ng pasensiya
dahil kakaiba ang specimen na nasa mga kamay mo.
Malaking responsibilidad 'to.
Kung mabubuo ulit ang bungo,
umaasa ang grupong mabubuo nila ulit ang mukha ni Shanidar Z.
At may mga indikasyon din ang isa pang parte ng mukha ni Shanidar Z.
Kinokolekta ko ngayon ang dental calculus
na nabuo sa ngipin ni Shanidar Z.
Ang dental calculus, ang nabuong crust sa ngipin.
Isang beses sa isang taon 'yan inaalis ng dentista mo.
Natural itong nabubuo sa bibig,
at sa proseso, kinukulong nito ang lahat ng napupunta sa bibig mo.
Kaya marami tayong nakukuha na impormasyon mula rito.
Paulit-ulit ang kuwento
na ang Neanderthals, mga batikang mangangaso,
kumakain ng karne, karne, na may karne sa gilid.
Sa nakalipas na 10 hanggang 20 taon lang namin nalaman
na kumain din ng halaman ang Neanderthals.
Para malaman kung paano gawing masustansiya at nakakain
'yong nakakalason pag hilaw,
buong buhay 'yong inaaral.
At kung isasaalang-alang natin ang mga makabagong tagahanap ng pagkain,
malamang mga babae ang dalubhasa sa pangangalap ng kaalaman.
Sa pagbuo ulit ng mga klase ng halamang kinain ng Neanderthals,
pwede nating masilip ang papel ng kababaihan sa lipunan nila.
Di natin malalaman ang buong kuwento, pangalan, at mga pangarap nila sa buhay.
Pero ikinalulugod kong makasali sa isang proyekto
na nagpapakita ulit ng kahit kaunting bahagi ng buhay nila.
At nagtataka ka, "Sino ang taong ito?
Kumusta sila? Ano'ng kuwento ng buhay nila?
Paano sila napunta rito?"
Nahihirapan akong isalin
ang itsura ng bungo sa posibleng itsura ng taong 'yon.
Doon pumapasok ang talento ng mga tao, gaya ng The Kennis Brothers.
Eto ang data na ipinadala sa amin ni Emma.
Halos buo ang bungo, ayos na ayos, at naka-print pa.
- Kaya nakikita na natin siya. - Wow.
The Kennis Brothers ang tawag sa amin.
Kambal kami na may matinding interes sa ebolusyon ng tao.
Tingnan natin ang ilong.
Mukhang Neanderthal ang ilong, pero nakikita natin
na sobrang kitid ng kabilang bahagi ng ilong.
Binubuo namin ulit ang mga sinaunang taong nalipol na.
Sinusubukan naming ipakita sa mga tao
ang posibleng itsura ng mga ninuno natin sa totoong buhay.
Malalaking mata, mataas na mukha, maliit na ilong.
Alam mo na... parang salamin sa mata, itong napakalaking salamin tulad ng...
Kung ilalagay mo ang panga sa baba nito, mukhang...
Di talaga kami magaling sa eskuwela. Di kami gaanong nagbasa.
May nakita kaming magagandang larawan ng Neanderthals sa library.
Nakita namin agad ang mga sira-sirang ngipin, mamma mia!
- Pambihira 'yon. - Tipikal na Neanderthal.
- Ginamit nilang parang bisyo. Oo. - Bisyo. Parang kasangkapan.
Nakakamangha 'yon.
Kung paano magiging mukha ng tao ang mukha ng unggoy.
Interesado kami sa Neanderthals dahil sobrang laki ng ilong nila,
namumugto pa ang mukha.
Sa ebolusyon ng tao, di ka pa nakakita ng ganoon kalaki at kakaibang mukha.
Kaya nakakamangha tingnan.
Karamihan, mga bungo ang nakukuha namin. At karamihan doon, yupi na.
Itatama namin ang mga bungo.
Bubuuin namin sila gamit ang mga forensic na paraan.
Pag kompleto na ang bungo, ilalagay na ang kapal ng tisyu,
ang mga muscle at ang laman.
Pinupuno namin ito ng isang layer ng balat.
Gusto ko silang gawing parang tao,
di masyadong mabangis, pero di masyadong cliché.
Sige, halika na.
Sana maraming makakita sa mukhang ito
at makita nilang kakaiba talaga ito.
Kakaiba ang mga bahagi ng mukha nila.
At kapansin-pansin 'yon dahil pareho ang laki ng utak natin.
Mga tao rin sila gaya natin, pero may mga pagkakaiba pa rin,
at nakakamangha 'yon, bakit naiiba sila?
Parallel evolution talaga ito sa atin.
- Sige. - Oo, sige. Okay.
At bakit nawala ang isa, pero buhay pa ang isa?
Nakakamangha 'yon. Sila ang isang bersiyon natin.
Sa kasaysayan, ang "isang bersiyon natin",
inakalang di kasintalino ng species natin.
Homo Sapiens lang ang may imahinasyon, nakakapaglikha, at nakakapag-imbento.
Pero nasira ang pagkiling na ito
ng natagpuan sa loob ng isang lihim at pambihirang kuweba sa France.
Una, pumapasok kami sa isang napakakipot na espasyo.
Kailangan mong mag-ingat sa pagpasok.
Itulak mo ang bag mo sa harap mo.
Doon, papasok ka na sa ibang mundo.
Di talaga natural ang pagpasok sa mga kuweba.
Kinatatakutan ng mga tao ang mga lugar na ito.
Lalo na ang pinakailalim na bahagi.
Matagal nang nandoon ang kuweba.
Isang milyong taon na siguro.
Ramdam mo rin 'yan pagpasok mo roon.
'Yong uri ng kapaligiran na may napakahabang kasaysayan.
Lakarin mo lang nang kaunti, makikita mo, may magaganda at kalmadong lawa.
Ang kuweba, hinubog ng tubig
na pumapatak at bumubuo ng magagandang stalagmite, stalactite.
Kapansin-pansin talaga...
makikita mong may pattern.
Bumubuo sila ng mga bilog.
Di mo ito makikita sa isang natural na kuweba.
Maganda ang pagkakagawa.
PROPESOR JACQUES JAUBERT
Sa pagkakaintindi namin, may ginamit na architectural tricks.
Maliliit na elemento para magkasya ang malalaking stalagmite.
Talagang inayos at pinag-isipan ang lahat.
Para sa isang archaeologist, kakaiba ito. Walang katumbas.
Sa pinakamalaking pabilog na estruktura,
may napakagandang apuyan na gawa sa stalagmites.
May thermal alteration dito, pero di ito nag-iisa.
Marami ito...
- Magkasundo tayo, 'yan ang apuyan. - Oo.
Ito ang apuyan.
May ilang lugar dito kung saan nagkaroon ng apoy.
Number 38,
'yong sa gitna.
Para kaming nasa camping sa ginawa namin,
kumuha kami ng kahoy at gumawa ng apuyan na mukhang teepee,
parang tuldok ang porma.
Kapana-panabik ito dahil may mga bakas ng uling,
thermal alterations.
May uling na itim, pula, at kulay-ube.
Siyempre, sa lahat ng tradisyonal o sinaunang populasyon,
alam nating isang simbolo ang apoy.
Makikita sa lupa ang maliliit na piraso ng sunog na kahoy.
Kaya malamang, pumapasok sila sa kuweba na may dalang mga sulo.
Kung nasa gitna kayo ng kuweba nang walang ilaw,
delikado talaga.
Kaya kailangan n'yong mag-usap nang maigi.
Kailangan n'yong makabisado ang apoy,
ang ilaw.
Kaya ang unang idea, tukuyin ang edad ng mga estrukturang ito.
Ito ang cores ng Bruniquel Cave,
at sinasabi ng mga ito ang edad ng mga estruktura.
Sa pag-aaral ng anim na magkakaibang core,
masasabi natin na 176,500 taon ang eksaktong edad nito,
at talagang nakakamangha ito.
Neanderthals lang ang nasa Europe 175,000 taon ang nakaraan.
Sa mundo, ang Bruniquel ang pinakamatanda na kitang konstruksiyon.
Nakakaantig makita 'yong mga estruktura,
lalo na, pag alam mo na sobrang tanda na nila.
Ang tanong na paulit-ulit na bumabalik, "Para saan ang mga estruktura?"
Parang mundo ang bilog.
Kaya nasa loob ka ng mundo, sa labas ng mundo, mga ganitong konsepto.
Sa Native Americans, kung saan may mga ganitong bilog,
may koneksiyon ang mga tao sa matataas na espiritu.
Ito ba ang simula ng relihiyon?
Mahalagang tanong ito, pero talagang mahirap sagutin.
Kaya mas nakikita natin ang Neanderthals
bilang mas matandang sangkatauhan,
na parami nang parami ang pagkakapareho sa modernong tao.
At dahil sa Bruniquel,
nadagdagan ang relasyon natin sa isang napakatandang ninuno.
Kahanga-hangang parte ang mga misteryosong bilog sa Bruniquel
ng nangyayaring pagsusuri sa kultura ng Neanderthal...
na nagsimula sa Shanidar,
at nagpapatuloy hanggang ngayon.
Ngayong taon, may nahanap kami na mga nakahiwalay na piraso
ng tingin naming posibleng isang kalansay.
May nahanap yata kami na isa pang indibidwal.
May kaliwang talim ng balikat.
Sapat din ang pagkabuo ng kanang kamay.
May nakita kaming apat na daliri,
halos sakto sa tamang puwesto nila sa katawan.
'Yan ang tinatawag naming articulated.
Ang mga bagong labi, kabilang sa grupo ng mga katawan
na kasama ang Shanidar 4 at Shanidar Z.
Kapana-panabik talaga dahil ebidensiya ito
na nilagay ng Neanderthals ang mga namatay sa kanila sa iisang lugar.
Maraming beses ba silang bumalik sa lugar na 'yon,
at posibleng ilang dekada o ilang libong taon ang pagitan?
Kaya mapapatanong ka,
"Nagkataon lang ba ito o sinadya?"
At kung ganoon, bakit? At bakit sila pabalik-balik doon?
Noong inilibing si Shanidar Z, may bato sa likod ng bungo.
At kapansin-pansin 'yon dahil parang wala sa lugar.
Kaya iniisip namin,
sinadya ba itong ilagay doon?
At kapansin-pansin din,
sa kabilang bahagi ng katawan, may malaking patayong bloke.
Kung may malalaking patayong bloke na lumalabas sa lupa,
may posibilidad na nagsilbi ito na isang uri ng pananda.
Kaya mukhang may ilang indibidwal na inilibing dito,
at pabalik-balik sila dahil doon,
sa lugar na ito na minarkahan ng isang natatanging bato,
sa isang natatanging kuweba.
Mas napapatunayang tama si Ralph Solecki,
na ang Shanidar Cave, espesyal na lugar para sa Neanderthals.
Naglalagay sila ng mga bangkay.
Nasa mundo sila,
kung saan pabalik-balik at tumira sila rito.
Ang grupo ng mga labi, posibleng katibayan ng libingan ng Neanderthal,
isang discovery na may malalalim na implikasyon.
Ang pagtrato ng mga tao sa patay,
makakapagbigay ng mga mahalagang pananaw sa pag-iisip, imahinasyon, emosyon.
Sinasalamin din nito
kung paano natin tinitingnan ang mismong kamatayan,
at kung, halimbawa, naniniwala tayong may kabilang buhay.
Bahagi ito ng pagtaas ng pakiramdam na komplikado ang kultura ng Neanderthal.
Pero wala sila rito.
Ang mga libingan ang mga pinakabagong bakas
ng pag-uugali ng Neanderthal
na napreserba sa loob ng pambihirang kuwebang ito.
Pero, marahil, nananatili pa rin ang pinakamalaking misteryo.
Bakit ang isang anyo ng sangkatauhan, na lumago nang 300,000 taon, nawala
apatnapung libong taon ang nakaraan?
Marahil pinakamaiging maghanap ng mga sagot
sa mga baybayin ng Mediterranean Sea
sa isa sa mga huling kuta ng Neanderthals.
Buweno, nakaupo tayo sa gilid ng bangin.
Malapit na malapit sa tinawag ng kaibigan ko na Neanderthal City...
dahil isa itong hanay ng mga kuwebang malapit sa tubig,
sa silangang bahagi ng Rock of Gibraltar.
Ang Gorham's Cave complex, isang serye ng mga kuweba,
at lahat ng kuwebang ito, nagpapakita ng klarong ebidensiya
ng presensiya at pananatili ng Neanderthal sa loob ng mahabang panahon.
May ebidensiya tayo na hindi bababa sa 125,000 taon ang edad.
Nakahukay ang team ng ebidensiya na kahit 40,000 taon ang nakaraan,
ginagamit pa ng Neanderthals ang mga kuweba.
Sa huling 100,000 taon ng pag-iral nila,
pabago-bago ang mundo ng Neanderthals.
Brutal ang mga pagbabago ng klima.
Nagkaroon na dati ng ice ages,
pero ang huli siguro ang nagdala ng pinakamalalang epekto.
Kumalat talaga sa timog ang Scandinavian ice sheet.
Ang France at Gitnang Europe, halos maging steppe-tundra.
Malupit talaga ang mundong 'yon.
Hindi umabot sa timog ang tundra,
pero halata pa rin ang mga pagbabago.
Pag sobrang lamig, maraming tubig ang nakukulong bilang yelo,
sa ice sheets, glaciers, at bumababa ang sea level.
Noong mas mababa ang sea level kaysa ngayon,
naglantad dapat 'yon ng malawak na kapatagan
kung saan nakatira ang herbivores at mga ibon,
kung saan may mabababaw na lawa na may tubig-tabang.
Alam dapat nila kung aling species ang pwedeng kainin,
saan sila hahanapin, at kung saan sila magagamit.
Maliit lang na sample ito ng lahat ng buto at labi na nakita namin sa mga kuweba.
May libo-libong artifacts kaming nakita sa nakaraang 30 taon.
Kumakain sila ng mga hayop na di inaasahan
at di karaniwang nauugnay sa Neanderthals.
May ebidensiya kami na bumaba sila sa mabatong baybayin
at nanguha ng limpets.
At, sa katunayan, may limpet ako rito,
na may nakaipit na batong kasangkapan.
Nandito kung saan iniwan ng Neanderthal.
Pero may nakuha kaming buto na galing sa karaniwang dolphin,
at may mga marka ng hiwa ito.
Baka patay na ang dolphin sa pampang, pero binalatan nila.
Kinuha nila ang laman para kainin.
Namayagpag ang Neanderthals sa Europe nang mas matagal kaysa sa pag-iral natin.
Sigurado 'yan.
Para sa akin, sinasabi nitong matalino sila,
at nauunawaan nila ang kapaligiran nila.
Sa puntong 'yon, sobrang matagumpay sila.
Mga tao ang Neanderthals. Matatag sila.
Kagaya lang natin sila.
Pero isang araw, natapos ang lahat.
Na nagpapalalim sa misteryo ng pagkawala nila.
Kung tutuusin,
kung matagal na naging matibay ang Gibraltar Neanderthals,
ano ang nangyari sa mundo?
Iniuugnay ng mga tao ang Ice Age sa paglamig, na totoo naman,
pero mas naging tuyo rin noon.
Ang pagbabagong tumama sa Neanderthals sa Gibraltar,
sa tingin ko, may kaugnayan sa pagkawala ng maraming puno.
Bakit mahalaga ang mga puno?
Dahil sa kanila, makakatambang ka sa malaking biktima.
Sa paglipas ng panahon, ang buong pangangatawan nila,
naging katulad na ng isang wrestler, kung nakukuha mo,
nakakatalon sa ibabaw ng mga hayop na may dalang mga sibat,
tinutusok at pinapatay nila ang mga hayop.
Biglang naging bukas na tanawin ang mundong 'yon.
Nakikita ng mga hayop ang pagdating mo. Di ka makakalapit.
Pagdating ng pagbabago,
di nakasabay ang biology nila sa sobrang bilis nito.
Iyon ang tumama sa kanila.
Iniisip natin na tayo ang rurok ng ebolusyon,
ganoon natin ipinipinta ang mga sarili natin.
Kahit tungkol sa Neanderthals, nandito tayo, at wala sila,
dahil mas magaling tayo sa kanila.
Pero pwede kang masanay at mamayagpag sa isang planeta,
gaya siguro natin ngayon.
Pero sinasabi ng kuwento na may iba pang paraan ng pagiging tao,
at minsan papalya ang mga paraang 'yon.
Parang namamayagpag tayo sa planeta, pero dapat alam natin ito.
Mga 40,000 taon ang nakaraan, nauubos na ang Neanderthals.
Hindi lang sa Gibraltar, pero sa buong mundo nila.
Ang pagbabago ng klima, isang salik sa paghina nila.
Pero pati na rin ang pagtaas ng kompetisyon sa isa pang species.
Hanggang ngayon, lahat tayo, may kaunting Neanderthal DNA.
Isang pamana ng mga nawala nating ninuno.
Sa loob ng 100,000 taon, kumalat ang Homo Sapiens
mula sa Africa papunta sa Europe at Asia,
at nakatagpo sila ng Neanderthals habang naglalakbay sila.
Posibleng naging marahas ang ilan sa mga pagtatagpong ito.
Pero ang ilan, siguro, mas naging mapayapa.
Isang grupo ng mga tao na kinikilala ang pagkatao ng iba.
Posibleng napunta ang Homo Sapiens
sa Middle East sa epikong paglalakbay nila.
Malapit sa libingan ng mga ninuno ng Shanidar Neanderthals.
Ang Neanderthals, nasa loob ng maraming Homo Sapiens.
At naniniwala akong pinsan natin sila.
Magkadugo tayo.
Pareho tayo ng mga ninuno.
Isa sa mga kawili-wiling bagay sa arkeolohiya,
ang pagkakaiba-iba ng mga paraan ng pagiging tao.
Makikita natin sa mga kalansay ng mga tao
kung paano sila namuhay at ano ang naranasan nila sa mundo.
Sa paghukay kay Shanidar Z, may nakita kaming mga katangian
na nagsasabi na nasa wastong gulang na sila,
pero di namin alam kung ilang taon sila noong mamatay,
di namin alam kung lalaki o babae,
at wala rin kaming masyadong alam sa buhay nila.
Kaya mga ganoong tanong ang sinusubukan naming sagutin ngayon.
Ito ang kaliwang radius. Ito ang isa sa mga buto sa braso.
Masasabi na nating maliit na tao ito,
nasa pagitan ng isa't kalahati, o 1.55 metro hanggang 1.60 metro ang taas.
Mahigit limang talampakan lang 'yon.
Eto ang bahagi ng ibabang panga, ang mandible, na may ilang ngipin.
Mahalagang mapansin na marami sa mga ngiping ito,
lalo na ang mga ngipin sa harap, sobrang sira na.
'Yan ang enamel,
sira na talaga, lahat ng ngiping ito.
Sigurado, para sa Neanderthal na may ganito kasirang ngipin,
dapat mas matanda sila,
malamang nasa pagitan ng 40 at 50.
May mga paraan para malaman ang kasarian ng indibidwal mula sa kalansay.
Gumamit kami ng teknik na tinatawag na proteomics,
kung saan pinag-aaralan ang mga protina
sa enamel ng ngipin,
dahil alam naming may partikular na protinang ginagawa,
habang nabubuo 'yong enamel, na may ibang bersiyon na na-encode
ng nasa X chromosome kumpara sa nasa Y chromosome.
Ibig sabihin, babaeng indibidwal ito.
Madalas, akala natin, mga lalaki ang Neanderthals,
o nakapokus tayo sa mga aspeto ng pag-uugali ng lalaki.
Kapana-panabik na pagkakataon ito para lubusang maunawaan
ang lipunan ng Neanderthal.
Tingin ko, kung bubuuin ulit ang posibleng itsura
ng babaeng Neanderthal na ito
noong buhay siya, kapana-panabik talaga 'yon.
- Sige, Doctor Pomeroy. - Alamin natin.
May nakahanda na tayo.
Oo.
Sisimulan ko rito.
- Wow. - Wow.
- Buweno. - Buweno.
Nakakamangha, baligtarin natin para makita ng iba.
Wow.
- Nakatingin siya sa akin. - Oo. Pinakamatagal kayong nagkasama, kaya...
- Naaalala mo rin ang ilong at... - Oo.
- Ang galing. - Oo.
Nakakatuwa kung paano nila ginawa ang emosyong nakabalot sa mukha niya.
'Yan ang kagandahan ng mga ganitong reconstruction,
may mga bumabatikos, "Di natin malalaman ang eksaktong itsura ng mga tao."
May iba't ibang pagpapalagay na dapat gawin, at totoo 'yon,
pero... sa tingin ko, nabibigyan ka nito ng idea kung paano siya bilang tao.
Naiintindihan niya ang kahulugan ng pagiging tao.
Ang posibleng kahulugan ng pagiging taong Neanderthal.
Kahit paano, may idea ka na...
Siguro, malalim ang kasaysayan ng buhay ng taong ito.
Ang matatanda, dahil sa kaalaman at karanasan nila,
ang dapat nakaalam kung nasaan ang magagandang lugar.
Ang alaalang 'yon, kung nanatili lang sa isip niya
o ibinahagi niya sa pamamagitan ng mga kanta at kuwento
sa mga anak at apo niya,
mahalaga talaga 'yon sa grupo.
Sa maraming paraan, 'yon ang simula ng sibilisasyong mas totoo
kaysa sa unang beses na may nagtayo ng gusali o anuman.
Malamang, siya ang imbakan ng kaalaman, at nagkaroon siya ng malaking papel
sa pagpasa noon sa susunod na henerasyon.
At heto tayo, makalipas ang 75,000 taon,
natututo pa rin sa kanya.
Maraming itinuro sa atin ang Shanidar Cave tungkol sa Neanderthals,
at tinuturuan pa rin tayo nito.
Pero dahil dito, napaisip tayo kung ano ang ibig sabihin ng pagiging tao.
Mga bagay tulad ng pagkakaroon ng malasakit sa isa't isa.
Kung paano natin hinaharap ang kamatayan.
At kung ano ang mangyayari sa ating lahat.
Sa ngayon, snapshot ang nakukuha natin,
at nakakamangha at sagana ito, pero di natin nakikita ang buong larawan,
at marami pang dapat matuklasan
para maintindihan natin ang "pagiging tao" at "sangkatauhan".
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol