Akala natin, alam na natin kung ano'ng tumatakbo sa isip ng aso.
Pero batay sa mga bagong natuklasan, hindi pa natin alam ang buong kuwento.
Kasama na natin ang mga aso sa bawat aspeto ng buhay natin.
-Ayan na siya. -Hi, baby!
Hi! Hi, Toulouse.
Sila ang ating kasama.
Good dog.
Tagapagligtas.
O, Lassie, dalhin mo kay Lolo.
Pop culture icons.
Peter, narinig mo 'yon?
Scooby-Doo!
Pero ngayon lang natin nasisimulang maunawaan
kung paano gumagana ang utak nila.
Matagal na naniwala ang mga siyentista na di kailangang pag-aralan ang mga aso.
Ngayon, lumalago na ang siyensiya ng mga aso.
Puppy! Tingnan mo!
Napagtanto nila iyon
nang magsimulang gumamit ang mga tao ng paraang ginagamit sa mga bata
para malaman ang mga sekreto ng pakikisalamuha ng mga aso.
Paano ba naging magkaugnay ang tao at aso?
Sa tingin ko, mahal ako ng aso ko.
At sa tingin ko, may siyentipikong batayan 'yon.
Kaibigang tao
Nakakatulong ang bagong agham para ipaliwanag ang kakaibang kilos nila,
unawain ang nakatagong wika nila,
at alamin kung bakit ganyan ang mga aso.
Lubhang makakatulong kapag naunawaan natin ang isip ng mga aso,
di lang para sa relasyon natin sa kanila, kundi para maunawaan ang sarili natin.
Mas magiging malapit tayo sa mga aso natin
kung alam natin ang mga sekreto nila.
ISINALAYSAY NI ROB LOWE
Sa lahat ng hayop sa mundo, aso ang may pinakamaraming klase.
Sa sobrang magkakaiba ng itsura ng mga aso,
kapag may dumating ditong alien mula sa ibang planeta,
pwede siyang malito.
Madaling isipin na ang Chihuahua at Great Dane
ay magkaibang hayop.
TAGAPAGTATAG
Talagang nakakamangha ang kasaysayan ng pinagmulan ng mga breed ng aso.
May mga breed na unang na-breed sa Asia,
Africa, o sa Amerika.
Karamihan ng mga breed na kilala natin ngayon
ay magiging 100, 125 years old na.
Hanggang noong huling parte ng 1800s, bini-breed ang aso para sa trabaho,
tapos may bagong penomenang lumaganap sa mundo ng aso,
ang vanity.
Sa halip na iPhones o Louis Vuitton bags,
nag-breed ng aso ang mga tao para magpakita ng status.
Tapos nainggit 'yong iba sa aso nila,
hanggang sumikat na.
Sa Scotland, ang unang Golden Retriever
ay pinaniniwalaang di kanais-nais na mutation
mula sa ilang henerasyon ng bird dogs.
Pero nagustuhan ni Lord Tweedmouth ang bagong kulay
at pina-breed ito sa ibang malambot at mapulang aso,
na lumikha ng bagong breed.
Ilang dekadang naging pinakasikat na breed ang Labrador Retriever.
Pero noong 2022, nalampasan ng French Bulldog ang Lab sa US.
Kaya paano naging parte ng pamilya
ang pinakapopular na alaga natin?
Para maintindihan iyon, kailangang magsimula sa pinakaumpisa.
Saan ba galing ang mga aso?
Uy, masaya 'yon.
Ang scientific name ng domestic dog, ng kaibigang aso natin, Canis familiaris.
Ang scientific name ng lobo ay Canis lupus.
Pero bawat aso at lahi ng aso
ay bersiyon din ng lobo
na nabuo sa pamamagitan ng seleksiyon at ebolusyon.
Bawat lahi ay may 99.9% kaparehong DNA ng mga lobo.
Nagtagumpay ang mga lobo
hanggang 50,000 years ago.
Kumalat ang milyon-milyong lobo sa Europa, Asia, at North America.
Hindi lang mga lobo, kundi 'yong tinatawag na Carnivore Guild.
May mga higanteng hyena,
higanteng cave bear,
mga leon.
Kumalat mula sa Africa ang modernong populasyon ng tao,
at naging super predators tayo.
Napakahusay natin sa pangangaso, na naubos ang ibang malalaking predator.
Nag-survive ang dalawang species, ang brown bears
at mga lobo.
Kaya totoong survivors ang mga lobo.
Okay, tapos eto pa ang nakakapagtaka.
Imbes na matakot sa tao,
may populasyon ng mga lobo
na naakit sa masasarap na basurang
nalilikha ng mga tao.
Kaya nagkaroon ng bagong pagkakaibigan.
Kaya survival ng pinaka-friendly
ang totoong pinakamabisang estratehiya ng ebolusyon
na natukoy.
Ito ay kabaliktaran ng survival of the fittest.
Hindi pagiging malaki at mabangis ang nagtatakda kung sino'ng mabubuhay.
Sa katunayan, malaki rin ang kapalit ng pagiging dominante.
Sa anumang species na nagbabago,
talagang nagtatagumpay sa laro ng buhay ang mga nakakapagbuo
ng bagong pagkakaibigan at natututong makipagtulungan.
Mga bulaklak man iyon
na talagang evolutionary innovation sa mundo ng mga halaman,
"May ibibigay ako sa 'yo,
tapos magtutulungan tayo."
Hulaan mo? Isa lang ang terrestrial vertebrate
na mabubuhay nang buong taon sa Antarctica.
Ang Emperor Penguin.
Nagyayakapan sila.
Buong winter.
Kaya paulit-ulit na nananalo ang pagiging friendly.
At 'yong mga aso, espesyal ang pag-angkop nila
at nakakatulong 'yon para mas maging friendly pa sila.
Halimbawa, isa sa mga bagay na malaki na ang ipinagbago sa mga aso
kumpara sa mga lobo
ay may muscle na nagpapahintulot sa kanila na igalaw ang mata nila…
Sobrang cute!
…para ipakita 'yong sclera, 'yong puti ng mata nila.
Kapag nakikisalamuha ang tao,
awtomatikong nakikilala ng utak natin na tao ang kasalamuha natin
kapag nakita natin 'yong puting sclera.
Isa 'yon sa mga paraan
na nakikilala ng mga bagong panganak ang nanay nila.
Puppy dog eyes.
Ginagaya nila 'yong isa sa mga paraan na nakikisalamuha tayo sa isa't isa.
Sinasamantala 'yon ng mga aso.
Bulag at binging ipinapanganak ang mga tuta.
Pero naaamoy agad nila si Nanay.
Pagkalipas ng tatlong linggo, mumulat na ang mga tuta
sa unang pagkakataon.
Sampu ang tuta ng asong ito.
Lamang nang apat sa karaniwan, pero malayo sa rekord na 24.
At bawat isa ay naiiba.
Hanggang sa dulo ng ilong nila.
Merong nose prints ang mga aso, gaya ng fingerprints natin.
Kung lalagyan ng ink 'yong ilong ng aso mo,
tapos ididikit 'yon sa papel,
makakagawa 'yon ng print na naiiba sa ibang aso.
Kagaya ng nose print nila, naiiba din ang personalidad ng bawat tuta.
Sinusubukan nang alamin ng mga mananaliksik kung bakit.
Matagal nang tanong sa siyensiya
kung alin ang mas mahalaga, nature o nurture?
Hindi pwedeng isa lang doon ang meron.
Parehong may kinalaman 'yon sa personalidad ng aso.
Ano ang dahilan kung bakit ganoon makisalamuha ang isang aso sa mundo?
Sa parte ng kapaligiran,
'yon 'yong lahat ng nararanasan nila sa buong buhay nila,
kahit bago pa sila ipanganak.
'Yong estilo ng nanay, na paksang malapit sa puso ko.
Pinag-aaralan namin 'yon
sa unang tatlong linggo ng buhay ng tuta.
Ang natututunan namin ay iba-iba
ang antas ng pakikisalamuha ng mga nanay na aso sa mga anak nila.
Nakakakita kami ng mga asong madalas na kasama ang mga anak,
tapos meron namang hinahayaan lang 'yong mga anak nila.
Nakikita namin 'yong epekto no'n sa diskarte ng tuta
at maging sa personalidad nila.
Ang natutunan namin,
'yong mga tutang hinahayaan ng nanay na dumiskarte
ang nagtatagumpay bilang guide dogs.
Isang makatuwirang hypothesis
ay maaga silang natututong dumiskarte,
at napapakinabangan nila 'yon paglaki nila.
Importanteng maunawaan ang pag-iisip ng tuta.
Hi! Kumusta ka?
Ready ka na?
Makikita na ba namin ang iniisip mo?
Hi, pogi. Ang cute mo naman.
Opo. I love you.
Ngayon, gagawin natin 'yong pointing task.
Ito ang pinakatipikal na canine cognition task
na dahilan kung bakit nakilala ang mga aso
noong maagang parte ng 2000s.
Puppy, tingnan mo 'to.
Ang tawag dito, Object Choice Test.
Gagamit tayo ng high-tech na baso.
May dalawang pagtataguan.
Nagte-tape kami ng treats sa ilalim ng parehong baso,
para parehong mag-amoy pagkain.
Kung pipiliin nila 'yong tama,
ibig sabihin, sinusunod nila 'yong sinasabi namin sa kanila.
Tapos ituturo ko lang 'yong may pagkain sa ilalim.
Okay.
Ang galing!
At ang napag-alaman namin, sa pangkalahatan,
mahusay ang mga asong sumunod sa tao…
Okay.
-Ang galing. -Yes!
-Good boy! Ang galing! -Good boy!
…mas magaling pa sa pinakamalapit nating kamag-anak, 'yong mga unggoy.
Matatalino 'yong mga unggoy,
mga bonobo, chimpanzee,
pero di sila magaling sa isang bagay,
'yong pag-unawa na pag may nagmuwestra sa kanila para tumulong,
tinutulungan sila no'n. Hindi nila nage-gets 'yon.
Mali ang pinili mo!
Napakaimportante no'n sa pag-develop ng tao.
Ang mga tao, sa edad na 9 to 12 months,
nakakaintindi na tayo pag may nagmuwestra o nagturo.
Sinusunod natin 'yong itinuturo nila,
kaya natututo tayo.
Tingnan mo 'to. Asan na? Kaya mong hanapin 'yong bola?
Uy! Galing.
Nakuha mo.
Kaya 'yon ng lahat ng tao. Importante 'yon sa development natin.
Pero hindi kaya ng mga kamag-anak nating 'to.
Kaya naniniwala kami
na baka meron talagang kakaiba sa mga aso.
-Nice! -Yehey!
Itong pointing test ang simula ng dog science renaissance,
at ito ang nag-udyok kay Dr. Brian Hare
na simulan ang Duke University Canine Cognition Center.
Okay.
Ito ay isang center na nakatuon sa pag-unawa sa ugali't sikolohiya ng aso,
at sinusubukan naming aralin ang isip ng aso.
Ayos!
Tapos gagamitin natin ang matututunan para mas i-train sila
at palakihin silang mas mahusay sa trabaho.
Pag binigyan ng pagkakataon, maraming magagawa ang mga aso.
Mula sa paghahanap ng balyena…
Sinusundan ni Dio ang amoy ng dumi ng mga balyena para mahanap sila.
…hanggang sa pagtuklas sa kalawakan.
Liftoff.
Kahit sa pagtakbo sa gobyerno.
Golden Retriever si Max.
-Ang paborito kong politiko. -Oo.
Nanalo na siya sa tatlong eleksiyon sa maliit na bayang 'to.
Pero ang pinakanakakamangha,
'yong mga asong buong-buhay na tumutulong sa tao.
Ang magandang aso para sa mga tao ngayon
ay kagaya no'ng isang siglo nang bini-breed at tine-train
na service dogs.
Maraming matututunan sa service dogs
pagdating sa maayos na pagpapalaki ng aso.
Noong 1986, tumulong si Charles Schulz, 'yong gumawa ng Snoopy,
na itayo ang Canine Companions…
UMUWI NA ANG ASO KO!
…ang pinakamalaking service dog school sa mundo.
Nag-aalaga sila ng 1,000 tuta kada taon
sa anim na kampus sa buong bansa.
Eight weeks old na ang mga tutang ito. Oras na para makipagsapalaran sila.
Marami tayong pwedeng matutunan sa paglalakbay nila.
Magandang panahon ang eight weeks
para matutong maging independent ang mga tuta.
Nakipag-bonding na sila sa nanay at mga kapatid nila.
Importanteng mag-umpisa na silang makipag-bonding sa mga tao sa yutong 'to.
Tara, puppies!
-Puppies! -Tara na!
Karaniwan, pag eight weeks na sila, pupunta sila sa puppy raiser,
pero may espesyal na dadaanan ang apat na 'to.
Nakikipagtulungan kami sa Duke University.
May mga tuta na tumutuloy sa Duke mula 8 hanggang 20 weeks sila,
na ginagawan ng cognition tests kada ilang linggo.
Lilipad ang mga tutang ito nang 4,000 kiilometro sakay ng eroplanong
dinonate ng volunteer na piloto
para pumasok sa puppy kindergarten,
na parte ng Canine Cognition Center ng Duke University.
Ang cute!
Diyos ko.
Aw, ang cute-cute mo naman.
-Okay lang ba 'yong biyahe mo? -Diyos ko.
Ako si Vanessa Woods, ang nagpapatakbo ng Duke Puppy Kindergarten.
-Oo. Ang galing mo nga, e. -Salamat.
-Magaling ka. -Ikaw, ano'ng papel mo?
Alam mo na. Di ko alam.
Tingnan natin.
Okay.
Ngayon mo lang nakita 'to, 'no?
Sige.
Mahirap 'to, kahit para sa matandang aso.
Okay.
-Ang galing. -Makukuha mo rin sa susunod.
Mahirap 'yan.
Nasa Duke Puppy Kindergarten ang mga tuta sa pinaka-cute na stage nila.
Wag kang pumunta sa kaliwa.
'Yon din ang huling yugto ng mabilis na pag-develop ng utak nila.
Naglalaro kami ng masasayang cognitive games
para makita kung makakapagbuo kami ng cognitive profile
para mahulaan kung sino ang pwedeng maging service dog.
-Pangalawang subok. Magaling. -Good job.
-Galing. -Mabilis matuto.
Sa ngayon, dalawang taon bago malaman
kung kakayanin ng aso.
Pwede naming i-test nang i-test ang tuta
tapos sabihing "Okay, mukhang pwede kang maging service dog."
Pero 'yong iba, maganda lang maging pet.
Puppy, tingnan mo, o.
Okay.
May tinatawag kaming "Imposibleng Task,"
at ang nakikita namin, 'yong iba,
naka-focus agad sa pagkuha ng pagkain
sa lalagyan na bago lang nilang nakunan ng pagkain,
pero ini-lock namin para maging imposible o mahirap buksan.
Okay.
'Yong iba, naiisip nilang "Di ko mabubuksan 'yon,"
kaya tumitingin agad sila sa tao,
tapos tumatahol sila o tumitingin sa mata
para kausapin 'yong tao.
Ang nakita namin, 'yong asong matiyagang nilulutas 'yong problema nang mag-isa,
'yon 'yong magaling
sa paghahanap ng mga bagay-bagay,
gaya ng mga asong tine-train para sa detection work.
-Wow. -Ang galing!
'Yong asong nakakaisip na may problemang hindi nila malulutas
at humihingi ng tulong sa tao,
'yon 'yong mga asong magiging magaling na service dogs
at makakatulong sa may kapansanan.
Baliktad ka. Hindi mo makikita diyan.
Gusto mong umikot? Eto.
Sinusubaybayan namin kung paanong nagsisimula 'yong pang-unawa nila.
Hindi 'yon isang bumbilyang umiilaw.
Parang maraming ilaw na magkakasunod at maya't mayang umiilaw.
-Saka… -Christmas lights.
Oo, parang kumikislap, pero hindi sabay-sabay.
Saka parang iba't iba ang kulay.
Fireworks.
Gusto ko ng Christmas tree na makulay ang ilaw.
Sa ibang laro, may consistency.
'Yong nakikita namin no'ng tuta sila, gano'n 'yong kinalalabasan nila paglaki.
Mula 8 hanggang 20 weeks, nasa kindergarten sila.
Pagkatapos no'n, pupunta na sila sa certified puppy raiser.
Ubos na po.
Tapos na po.
Ang mga pupper raiser ay mga danas na foster parent
na nagpapalaki sa mga aso hanggang mag-18 months sila.
Sila ang nagtuturo sa mga tuta ng basics.
Yes.
-Good. -Paanong maging mabait.
Ang bait naman.
Oh my God.
Hi!
Sa unang isa't kalahating taon pinakanatututo ang aso.
May lumang paniniwala na ang isang taon ng tao ay pitong taon ng aso.
Hindi totoo 'yon.
Mabilis mag-mature ang mga aso.
Pwede na silang makipag-breed pag six months na sila,
pero pagkatapos no'n, matitigil 'yong development.
Pag 18 months na sila, pwede na silang mag-service dog training school.
Nagpapalaki at nagte-train kami ng service dogs para sa may kapansanan.
Napakalaki ng naitutulong ng service dogs.
'Yong unang araw ng mga aso sa college.
Tinatanggap namin 'yong mga aso.
Sinasabi namin, "Hi, ako ang trainer mo. Magtrabaho na tayo."
-Yes. -Tama. Good boy.
Sa unang stage ng service dog school,
anim na buwang nagte-training ang mga kandidato.
Yes. Good girl.
Sa umpisa, tine-train namin ang aso sa mahigit 40 commands.
Hawak. Yehey.
Kamay. Okay.
Akin na. Yes.
Maaaring may kapansanan ang mga kliyente,
kaya tine-train silang gumawa ng tasks.
Up.
Ayan.
Para matulungan ka ng aso sa mga bagay na hindi mo kayang gawin.
Tulak. Okay!
Hila.
Good boy.
May clients kaming beteranong may PTSD,
kaya tine-train silang makipagtulungan, gaya ng panggigising pag binabangungot.
Yes. Good boy 'yan.
Pampaganda ng buhay ang aso.
Good girl.
Dahil sobrang taas ng standards namin,
halos kalahati lang ng mga aso namin ang nakakatapos at nagiging service dog.
Daan-daan ang taong umaasa na mai-match sa isang service dog.
Kaya mahalaga ang bawat aso.
Ilaw. Kaya mo 'yan. Sige na.
Yeah! Good boy.
Ano sa tingin mo?
Ayos ba 'yong workout mo?
Opo.
Wow!
Ito si Bonus.
Ang bonus na impormasyon tungkol sa kanya
ay dati siyang may braces dahil sa overbite.
Sobrang lambing niya. Sobrang bait.
Paborito ni Bonus pag kinakamot 'yong puwet niya.
Tuwang-tuwa siya dito.
Mahilig magpakamot ng puwet. Di ba?
Opo.
Bonus, hila.
Kailangang palakasin ang loob ni Bonus.
Subukan mo ulit.
Nakikinig naman siya.
Ilaw. Yes!
Tumpak na tumpak siya pag gumagawa ng tasks.
Sige, kaya mo 'yan. Yehey!
Ang tatlong susi sa pagte-train ng aso…
Sige.
…ay pasensiya…
Yehey! Good boy!
…pagpapaulit-ulit…
Ilaw. Kaya mo 'yan.
Yes! Good boy.
…at pag-unawa sa sinasabi nila.
Trabaho naming ituro sa mga tao kung ano'ng sinasabi
at iniisip ng aso n'yo.
Good boy. Ang galing.
Laging nakikipag-usap sa 'tin ang mga aso.
Kailangan mo lang panoorin at pakinggan ang aso mo.
Ibinibigay na niya ang lahat ng kailangan mo.
-Oh my God. -Hi!
Hi!
Kung titingnan 'yong body language, malaking bagay 'yong paggalaw ng buntot.
Pag gumagalaw 'yong buntot, mas konti 'yong stress,
mas masaya, mas curious.
Pag hindi gumagalaw, kung ihahambing sa tao…
Exercise 'to para sa mga nanonood.
Pasikipin mo ang tumbong mo, tingnan mo kung ano'ng mararamdaman mo.
Kadalasan, konektado 'yon sa emosyon.
Kapag nakapaloob o mababa ang buntot, ang tingin ko, may stress.
Madalas na may kasamang kembot ng puwet 'yong helicopter tail.
Kadalasan, pag nakikita 'yon, may emosyonal na karanasan
na parang sobrang positibo para sa aso.
Sa kasalukuyang science,
kapag may nakita ang aso na kakilala nila, na positibo ang relasyon sa kanila,
pakanan 'yong galaw ng buntot nila.
Astig, 'no?
Pero gusto kong makita 'yong nangyayari sa katawan
na maaaring konektado sa nangyayari sa buntot.
May 16 na facial expression ang aso.
Galit,
balisa,
nasasaktan,
masaya,
malungkot.
Ikumpara mo 'yong sa tao, na may halos 27 facial expression.
Tapos sa chimpanzees, isa sa pinakamatalinong mammal sa mundo,
na may 13 hanggang 14 na facial expression lang.
Maraming natutunan ang mga aso sa atin, sa ginagawa at ipinapakita natin.
Ang cute mo naman. Pwede kang humiga?
Good boy. 'Yon na ang pinakamabilis na ginawa niya 'yon.
Ang mabait na asong 'to ay si Peabody.
Nakaka-relax ang presensiya niya.
Pag nandiyan si Peabody, chill lang lahat.
Mahilig siyang humiga at magpaaraw.
Habang nagtatakbuhan at naghahabulan 'yong ibang aso,
nakahiga siya, nagpapaaraw.
P, get.
Medyo mabagal lang ang training.
Kaya mo 'yan.
Kailangan niyang i-practice ang pagkuha.
Pero magaling siya sa interactive skills.
Halika.
'Yong pagpigil sa anxiety, totoong task 'yon.
Sinasanay 'yong gano'n.
Good boy.
Tuloy-tuloy naming tinatasa 'yong pagiging angkop nila
para maging service dog.
Halos kalahating araw na tulog ang karamihan ng mga aso.
Pero hindi lahat.
ANIM NA BUWAN BAGO ANG GRADUATION
Si Nemo 'tong makulit na 'to.
Malikot si Nemo.
Pterodactyl 'to.
No.
Nemo, down.
No.
Ayan. Good boy.
No. Hindi 'yon ang pinapagawa.
Hindi rin 'yan.
Punong-puno ng buhay si Nemo.
Kailangan niyang mag-focus sa trabaho.
Isa pa. Fetch.
Nemo!
20% ng mga aso ang nagpapakita ng asal na parang may ADHD,
na doble ng bilang ng mga tao.
Hindi pa natin alam kung isa si Nemo doon.
Ang mga asong may ADD ay mas pabigla-bigla,
hyperactive.
Pero pwede pa rin silang i-train.
Nemo, hila.
May tungkulin si Nemo sa mundo.
Ayan. Ganyan. Good boy.
Bitaw.
Ayan. Juice.
'Yan. Opo. Good boy. Ang galing.
Magaling si Nemo pag may pinapakuha sa kanya,
saka pag may pinapahila.
Uy.
Malikot at malambing siya, masaya siya pag nasa training,
pero kailangan pang pakiramdaman kung kaya niyang gawin 'yong trabaho niya.
Lagi kong sinasabing "kung" kasi walang kahit anong garantisado.
Tumatahol siya minsan.
Pwede kang mapaalis sa restaurants o tindahan dahil do'n,
kaya madi-disqualify siya no'n bilang service dog.
Kung di mapipigilan ni Nemo na tumahol,
hindi siya makaka-graduate at di siya maima-match sa tao.
Iba ang ibig sabihin ng pagtahol noong hindi pa malapit ang aso sa tao.
Umaalulong ang mga lobo bilang grupo.
Importanteng anyo ng komunikasyon 'yon para sa kanila.
Pero hindi sila tumatahol gaya ng pagtahol ng aso sa tao.
May pagkaemosyonal ang tahol ng aso, para makuha ang atensiyon ng tao.
May mga lahi ng aso na mahilig umalulong.
Kung may Siberian Husky ka,
malamang, tumatango ka ngayon.
Aaaaoooh! Gusto ko kay Mama!
Good girl.
Nakuuuuuuuuuuuu hindi ikaw si Mama
I love you.
Kilala KOOOOOOOOOOOOOOOO si Mama
Napakadaldal ng tao…
Uy!
…na naturuan natin ang mga aso na magsalita.
Gaya ng mga tao, na iba-iba ang pakikipag-usap sa akin.
Hindi pare-pareho ang mga tahol.
May asong mahilig tumahol.
Pero bawat tono, iba ang kahulugan.
Kapag nakaka-stress ang sitwasyon, mas mataas ang tono,
na halos parang sumasaklolo na.
'Yong tuloy-tuloy na mataas ang tono,
sa pangkalahatan, balisa 'yon.
Kapag tumatahol tapos tumitigil,
ibig sabihin, mayroon pang kakayahang mag-isip.
Walter.
-No. -Walang masamang aso.
Meron lang ugaling di natin naiintindihan,
pero 100% na angkop ang asal ng aso sa karanasan niya sa sandaling 'yon.
Ang pagtahol at hyperactivity
ay mga asal na magagamit ng Penn Vet para makapagligtas ng buhay.
Good girl, Lucky!
Itinayo ang Penn Vet Working Dog Center pagkatapos ng 9/11.
Na-realize namin na walang science na sumusuporta sa mga asong 'to
na nagsi-search and rescue.
Kailangan namin ng program para mapag-aralan namin 'yong mga aso,
maintindihan sila,
at ma-improve 'yong kalusugan, kapakanan, at kabutihan ng mga asong ito,
at 'yong availability kasi kulang ng search and rescue dogs
para magawa 'yong trabahong kailangang gawin.
Ang hinahanap dito sa Working Dog Center ay mga sobrang kakaibang aso.
Alam namin na sa mga tuta, 'yong mga ayaw pumirmi
ang babagay sa trabahong pang-detective, 'yong laging aktibo.
Kahit anong ginagawa ng aso gamit ang ilong nila.
Search and rescue.
Ang galing!
Explosive detection.
Drug detection.
Medical detection.
Kaya kailangang malakas ang katawan nila,
at kailangang aware sila sa katawan.
Umaakyat sila sa mga hagdan, dumadaan sa mga delikadong lugar.
Kailangang malakas at maingat sila.
Para silang mga gymnast.
Dahil sa canine metrics program, nagiging malusog ang mga aso namin.
Good job, girly.
Ligtas silang nakakapagtrabaho.
Nagwa-warm up kami bago ang activities nila.
Galing.
May mga asong nagpa-plank, na training para sa core strength.
At nakaka-amaze 'yong nagagawa no'n para sa muscles nila sa tiyan,
sa likod.
Karamihan ng mga aso sa United States ay overweight,
at pinapaikli no'n ang buhay nila nang hanggang two years
pag nasa 10 hanggang 20% overweight sila.
Kaya napakahalaga na panatilihing malakas at malusog 'tong mga asong 'to.
Good girl. Ang galing.
Hindi kailangan ng calisthenics ng mga lobo sa kagubatan.
Buhay at kamatayan ang pagiging malusog doon.
Parehong prey at predator ang mga aso.
Kaya tumatakas sila, o ginamit nila 'yong kakayahang tumakbo
para manghabol ng pagkain para mabuhay.
Pag tiningnan mo ang Greyhound, kumpara sa ibang breed,
mas marami nang 12% ang muscles nila sa likurang binti kumpara sa ibang aso.
Kayang tumakbo ng Greyhound nang hanggang 72 kilometers an hour.
Nasa 24 hanggang 32 kilometers per hour ang karaniwang takbo ng mga aso.
'Yong Basset Hound naman,
hari ng kabagalan, sa bilis na 8 kilometers per hour.
Maaaring hindi lahat ay mabilis,
pero pinakamatitibay na atleta ng kalikasan ang mga aso.
'Yong ibang sled dog na nangangarera, tumatakbo nang 160 km kada araw,
tapos nasa 18 hanggang 22 kilo lang sila.
Mas matibay ang baga nila, mas mabilis ang metabolism,
at mas mahusay ang puso.
Pag nagpapahinga, ang metabolismo ng aso ay halos kapareho ng sa tao.
Pero pag kailangan, kayang magpalit ng gear ng aso,
na nakapagtala ng pinakamataas na tuloy-tuloy na metabolic rate ng hayop.
Ibig sabihin, tatlong beses ang husay nila sa paggamit
ng calories kumpara sa isang Tour de France rider.
Pag tapos na sila, bumabalik sila sa pagpapahinga.
Likas pa ring mabangis ang lahat ng aso namin.
Hindi 'yon dahil sa plastic Frisbee,
kundi dahil sa likas na udyok ng pagiging predator na manghabol.
Wala silang collar bones,
kaya mas kaya nilang maging pleksible at mabilis na magpalit ng direksiyon.
May buntot sila na pangbalanse,
at mahaba at pleksible ang gulugod nila.
Kahit pilit nating unawain ang isip ng aso,
'yong pathophysiology kung paano nagagawa ng aso 'yon,
mas mga biglaang desisyon 'yon kapag may hinahabol 'yong aso, e.
Pwedeng prey, pwedeng frisbee,
basta sa isip nila, segundo o millisecond lang,
nagkakalkula ang utak nila
para malaman kung gaano kalayo ang aabutin,
sa aling direksiyon, saan lilingon,
at 'yong kakayahang umikot
tapos saluhin 'yon sa bibig nila.
Pero hindi magkakapareho ang mga aso pagdating sa pagsalo ng Frisbee.
Lahat ng aso, may kalakasan at kahinaan.
Nasa atin na kung paano sila aarugain bilang indibidwal.
Depende sa lahi, kailangan ng mga aso ng iba't ibang pagpapayaman
para masiyahan sila sa buhay.
-Ma-stimulate ang isip nila. -Tama.
Makakatulong kung hahayaan mong magpakatotoo 'yong aso mo.
Opo.
Nagtatrabaho 'yong mga aso dahil gusto nilang magtrabaho.
Ready ka na? Okay. Tara.
Natapos na nina Peabody, Bonus, at Nemo ang unang stage ng program.
Salita.
Sige. Salita. Opo.
May basic commands tayo,
'yong upo at higa, lahat ng 'yon.
Ang galing. Okay. Pero kaya ba ng asong maupo habang may roller coaster sa likod?
Oras na para dalhin sa labas ng classroom ang natutunan nila.
Mas makikilala mo ang aso sa mga field trip.
Good job.
Tinitingnan natin kung paano mag-isip, makaramdam, at kumilos ang aso.
Hi, doggy.
Nasa Adventureland tayo kasama si Mr. Peabody.
Madaming maingay.
Maraming abala.
Gusto nating tingnan kung kaya niyang mag-focus sa akin dito.
Ready. Kaya mong tumalon?
Yehey. Good boy. Ayos.
Dahil mas mataas na frequencies ang naririnig nila,
apat na beses na mas malakas ang naririnig ng mga aso kumpara sa tao.
Hindi natin laging nauunawaan 'yon bilang mga amo.
May 18 muscle sila sa tenga na ginagamit sa pandinig.
Maaaring tahimik para sa 'yo,
pero may naririnig siyang malakas na tunog dito,
may kakaibang tunog banda rito,
na nakakagulat, lalo na kung di niya alam kung saan galing.
Kaya kailangang i-consider mo 'yon
kapag tine-train at inihahalo mo sila sa tao.
Peabody, higa.
Ayan. Good boy.
Napakakalmado ni Peabody.
Mukhang ayos naman siya.
Ang tawag namin, "bomb-proof" dogs.
Pag may bombang sumabog diyan sa unahan,
kung lilingon man siya…
hindi siya matatakot.
Napakalakas na katangian no'n,
lalo pag nahanap namin 'yong taong
makikinabang nang husto sa ganitong aso.
Habang mas nakikilala nila ang ugali ng aso,
mas makakahanap sila ng maipapares na tao dito.
Si Bonus, hindi ko ilalagay sa tabi ng rollercoaster.
Bonus, tara.
Mas sensitive siya sa ingay.
Dadalhin namin si Bonus sa restaurant. Maraming tao doon.
Malamang, mapapansin nila na
"Ay, may aso."
Tapos sobrang pogi niya pa.
Halika na.
Dapat hindi siya ma-distract
pag nasa labas siya, kasama ng amo niya.
Maraming tray na dadaan, mga pagkain sa sahig.
Ang gusto kong malaman,
mangungulit ba siya habang kumakain kami, samantalang siya, hindi?
Okay, sige. Upo.
Good job.
Bonus, pasok.
Ang mga aso ay karugtong ng tao.
Yehey. Konti pa.
Kaya napakahalaga ng puwesto niya para sa iba't ibang bagay.
Kapag nasa ilalim siya ng mesa o upuan,
magiging safe siya.
Hindi siya matatapakan.
Nang makapuwesto na, nag-relax na si Bonus.
Hanggang dumating ang steak.
Ayaw nating kumain ng pagkain sa sahig ang mga aso natin.
Baka akala nila, pagkain 'yong gamot. Pwede silang malason.
Wag.
Sobrang hirap para sa aso na magpigil
na kainin ang steak na nasa harapan nila.
Gusto nila 'yon. Siyempre naman.
Opo, good job. Hi.
Napakahalaga ng eye contact.
Medyo inilalayo na niya ang tingin niya.
Opo. Good boy 'yan.
Ginagamit natin 'yon bilang pampalakas ng loob nila.
Good boy. Ang galing-galing.
Pag tumitingin ang aso sa handler, makakakuha sila ng positibong feedback.
Uy, tama ang ginagawa mo.
Galing.
Good boy. Opo.
Pag walang taong sangkot,
ginagamit ng mga aso ang eye contact sa ibang paraan.
Ginagamit ng Border Collies ang mata para kontrolin ang tupa.
Tumititig sila na parang nangangaso,
kaya nagkukumpulan ang mga tupa…
at kumikilos ayon sa gusto ng aso.
Gano'n din ang mga lobo,
pero tinutuluyan nila ito.
Nagbago ang paningin ng mga aso para maghanap ng biktima.
Nakakatulong ang rods para makakita sila sa madidilim na lugar.
Mas maraming rod ang aso. Dahil do'n, mas nakakakita sila sa gabi kaysa sa atin.
May reflective layer din ang mga aso sa likod ng mga mata nila,
'yong tapetum lucidum.
Magre-reflect ang liwanag do'n, at magsisilbing flashlight pag madilim.
Nakakakita tayo ng kulay dahil sa cones,
at may tatlong tipo ng cones ang tao.
Dalawa lang ang sa aso, kaya di nila nakikita 'yong ibang nakikita natin.
Nakakakita lang sila sa kulay na dilaw, asul, at grayish-brown.
Mas magaling sila sa mga bagay na gumagalaw.
Sa tingin namin, mas malabo ang mundo para sa kanila kumpara sa atin.
Umaasa sila sa paningin nila,
pero mabubuhay sila kahit wala 'yon.
Napakahusay ng pang-amoy ng mga aso.
Para sa akin, parang iba't ibang kulay ang naaamoy nila.
Sa gano'n tayo makaka-relate, e,
kasi pangunahing pandama natin ang paningin.
Nemo. Tara. Kaya natin 'to.
Tatlong dimensiyon din ang naaamoy ng aso.
Kaya nilang bumuo ng mapa ng isang lugar gamit ang ilong nila.
Mahirap at nakakatukso ang mga supermarket
kasi madalas, abot ng aso ang pagkain.
May karne, isda, prutas at gulay,
may iba't ibang bagay, pero wala 'yong kuwenta.
Napakaraming amoy na nade-detect ng ilong ng aso.
Kaya niyang malaman kung nanggaling dito 'yong amo niya… kahapon.
Ang hamon kay Nemo, mag-focus lang sa trainer niya,
hindi sa pagkain.
Oops. Nemo. Tara.
Mamaya ka kakain, anak. Tara na.
Medyo nahihirapan si Nemo,
lalo sa mga aisle na maraming mabango,
na gugustuhing kainin ng kahit na sinong aso.
Ang daming pwedeng lingunin at amuyin ni Nemo.
Bawal ang isda. Tara na.
Ang hinahanap ko, 'yong naka-focus sa 'kin si Nemo,
dahil sa totoong buhay, kakailanganin siya ng amo niya
kahit ano pa ang nangyayari.
Hindi lahat ng aso, tatanggapin sa supermarket.
Pero makakatulong pag natutunan nilang kontrolin ang sarili nila.
Uy, nanakawin na ng aso 'yong pizza.
Dinisenyo ang anatomiya
ng ilong ng aso para maranasan nila ang mundo sa pamamagitan ng amoy.
Dinisenyo ang mga butas para 10 hanggang 15% ng hanging ito
ay direktang mapupunta sa olfactory epithelium,
'yong parte ng ilong na nakakatanggap ng impormasyon tungkol sa amoy.
Isa itong labyrinth.
Ang daming butas at espasyo
kung saan matatagpuan 'yong cells na nagka-capture ng amoy.
Mas maraming ganitong cells ang aso kaysa sa tao,
mas mataas ang density at bilang ng ganitong cells nila.
Ipinoproseso ang impormasyong iyon sa cortex nila.
Pag nag-exhale sila, dumadaan 'yon sa maliit na siwang sa gilid,
at importanteng parte 'yon
dahil nakakahinga at nakakaamoy sila nang sabay.
Hanap.
Magagamit din ang ilong na 'to para magligtas ng buhay.
Yehey!
May ilang tools kaming ginagamit kapag nagte-train ng aso.
'Yong scent wall.
Mga lalagyan lang ito.
Sa likod ipinapasok 'yong source ng amoy,
tapos kailangang matutunan ng aso na sistematikong
hanapin sa wall kung saan nanggagaling 'yong amoy.
Makikita do'n kung paano sila maghahanap
ng kontrabando o panganib na nasa paligid.
Para sa training, naglalagay kami ng mga "pang-abala"
para makita kung masisira ba no'n 'yong focus nila
at mababawasan ba ang kakayahan nilang gamitin ang ilong nila
dahil naabala sila.
Para sa amin,
pambihira ang galing ng mga aso namin.
Pinakanakaka-touch kapag may nakikita akong
aso na pumupunta sa guho…
tapos makikita niya 'yong dami ng taong
nagtatrabaho at nakatayo sa guhong 'yon.
Tapos sasabihin niya, "Ikaw, ikaw, ikaw, okay kayo,
pero may naaamoy akong iba."
Kahit di niya nakikita.
Nakaka-amaze 'yong kakayahan nilang
maghanap ng taong nakatago, 'yong pwedeng na-trap
kapag nagkaro'n ng totoong sakuna.
Yes!
Wala tayong kahit anong kagamitan na papantay sa kakayahan ng aso,
sa bilis at katumpakan nila sa paghahanap ng nakatagong tao
na mabubuhay lang kapag mabilis silang nahanap.
Superpower 'yon.
Nang yanigin ng 7.8 magnitude na lindol ang Turkey at Syria,
sampung araw si Colin the Collie ng International Search and Rescue Team
ng UK sa isa sa mga pinakatinamaang lugar ng Turkey.
Labing-isa ang nailigtas dahil sa mga aso.
Ilang siglo nang ginagamit ang mga aso sa paghahanap ng amoy,
pero nito na lang sila ginamit
para makatulong sa pagtukoy ng amoy na may kinalaman sa mga sakit.
Isa sa mga pinakamatunog do'n ang kanser.
Amritha, ano'ng gagawin ni Osa ngayon?
Hahanapin ni Osa ang ating cancer-detection training odor
sa eight-port scent detection wheel,
na ginagamit din sa mga pag-aaral sa Covid-detection.
Handa ka na, Osa?
Hanap.
Sa cancer detection, kumukuha tayo ng sample ng dugo ng taong may kanser.
Pinapaamoy muna natin 'yon sa aso.
Tapos may iki-click na clicker para makatanggap sila ng treat.
Ilang beses 'yon. Tapos biglang magkakaro'n ng isa pang sample.
'Yon 'yong malusog na pasyente.
Pag inamoy nila 'yong sample na hindi galing sa pasyenteng may kanser,
hindi sila makakakuha ng reward.
Ready, Osa? Hanap.
Patuloy na ipinoproseso ng mga aso ang impormasyon, umaangkop sila,
kaya nilang suriin 'yong mga may kaugnayang amoy
at kilalanin na ito 'yong kanser.
Ang galing!
Opo. Good job, Osa.
Kahit magkakaiba ang diet ng mga tao, o galing sa magkakaibang lahi,
sa iba't ibang lugar,
madalas na nalilito ang mga makina sa gano'n.
-Good girl. -Good job.
Kaya nakakamangha talaga 'yong utak ng aso
at 'yong kakayahan nilang magproseso.
Paano kung walang target na amoy sa wheels?
Kung walang target substance sa wheel,
tatalon sila sa platform na 'to, uupo,
para sabihing naamoy na nila ang lahat ng sample
pero naniniwala silang wala doon ang target sample.
Parang senyales na all-clear.
Mababa ang incidence rates ng kanser,
kaya gusto nating makatiyak
na handang lampasan ng aso ang maraming negative sample.
Good girl.
Ang galing.
Naaamoy ng aso ang kanser, diabetes, kahit Parkinson's.
Naaamoy nila ang mood natin.
'Yong adrenaline.
Kahit 'yong stress natin.
Para maamoy mo 'yong gano'ng pagbabago, superpower 'yon.
Lumapit siya, inamoy niya 'yong tiyan ko,
tapos nagkakutob na akong may problema.
Sinasabi pala ni Sierra na may ovarian cancer ako.
Sa tingin ko, iniligtas niya ako.
Naa-attach tayong lahat sa mga aso sa bahay natin.
Naa-attach ang mga aso sa atin, tayo sa kanila.
Pinag-aaralan namin sa Harvard University ang attachment bonds
sa pagitan ng mga aso at mga bata.
Hindi lang pala mababaw ang bond natin.
Ang cortisol ay hormone na inilalabas ng katawan kapag stressed ang tao.
Pag may attachment bond ang tao sa isang aso,
kayang pigilan ng presensiya ng bonded partner ang pagtaas ng cortisol
na nangyayari sa sitwasyong nakaka-stress.
Naglalabas din ng hormone na oxytocin
sa parehong species pag nagkakasalamuha ang mga aso't tao.
Ito 'yong hormone na sangkot sa pagbubuo ng social bonds
at sa pakiramdam ng positibong interaksyon sa isang attachment partner.
Nagbubuo ng attachment bonds ang mga aso sa atin, na tila mga tao rin sila.
Sa Canine Companions,
susi ang attachment bond na ito para maging matagumpay ang match.
Suot.
Nakabisa na ng mga aso ang basics sa classroom
at dinala na nila ang mga natutunan nila sa labas.
Ngayon, napagpasyahan ng trainers na pito sa labing-isang aso sa klase
ang nakapasa sa stage two.
Handa na silang tumuloy sa huli at pinakaimportanteng stage,
ang pagbubuo ng bond sa taong nangangailangan.
Okay, guys, welcome sa pre-matches.
Pinag-usapan na ng lahat ng trainer ang mga aso, 'yong paglaki nila,
lahat ng ibinigay n'yo sa amin,
at pinag-isipan naming mabuti
kung aling aso ang pinakabagay sa inyo.
Pitong potensiyal na tatanggap mula sa buong Northeast
ang naimbitahan sa Canine Companions para makilala ang pitong asong ito.
Magkakasama ang lahat ng trainers…
Kung makakapagbuo ng attachment bond 'yong aso at tao,
magkasama silang uuwi.
Posibleng matagalan bago maka-adjust ang aso sa bagong amo,
pero nakakatulong ang kabutihan at consistency para mapadali 'yon.
Ito na ang umpisa ng relasyon n'yo,
kaya sana maging bukas kayo at consistent,
habang nagkakakilanlan kayo ng aso n'yo.
Bawal makipagkulitan sa aso ng katabi.
Pakibigay ang lahat ng makakaya n'yo sa asong nasa harapan ninyo.
Gusto na nating magsimula ang relasyon.
Okay, handa na ba tayo?
-Opo. -Oo.
Ayos.
James, na-pre-match ka sa itim na Lab-Golden cross, si Biro.
Ayos.
Pakihawakan 'yong tali.
Christy, na-match ka kay Goldie the fifth.
Hinahalikan ka niya.
Jaz, hindi ka namin nakalimutan!
Nai-match ka sa yellow Lab-Golden cross na si Bonus.
Bonus.
Salamat po.
Hi, Bonus!
Congrats sa inyong lahat.
Bibigyan namin kayo ng ilang minuto. Mag-bonding muna kayo.
Sino 'yan?
-Sabihin mo nga, "Bonus." -Bonus.
-Nasabi mo 'yong Bonus. -Galing.
Good job.
And action!
Mama at Da.
Ito ang mama at papa ko.
Ikuwento natin si Jazzy.
Kasi minsan, may pagkakolokoy 'to.
Ang sama mo.
No'ng ipinanganak si Jaz,
nagkakomplikasyon na agad.
Madalas siya sa ICU noon.
-Nahihirapan siyang magsalita. -Hi.
Pero kaya niyang mag-hi.
Naiintindihan niya lahat.
'Yong mga joke, sarcasm, lahat,
pero hirap siyang magsalita.
Kailangan niya talaga ng aso.
Kailangan niya 'yon sa buhay.
'Yong mga asong hindi napili…
may pagkakataon pa silang makatulong sa ibang tao.
Naniniwala kaming lahat
na magiging mahusay si Mr. Peabody
sa piling ng isang beteranong may PTSD.
Gusto niya 'yong trabahong payapa at may kalmado dapat.
Doon siya magaling.
'Yon ang pinakabagay sa kanya.
Para kay Nemo, iba ang nababagay sa kanya.
Nemo, no.
Hindi naman siya pumalpak, kasi lahat sila, magagaling.
Pero hindi nakapasa si Nemo sa program namin.
No.
Kaya bibigyan natin siya ng tsansang magkaroon ng ibang buhay.
Bagay na bagay siyang maging pet.
'Yong puppy raiser, 'yong pamilyang naglaan ng panahon at pagmamahal
sa unang isa't kalahating taon ng buhay nila,
pwede nilang ampunin 'yong aso.
-Hi, Nemo! -Nemo!
Kumusta ka na, ha?
Di na pinag-iisipan ang pag-aampon ng kagaya ni Nemo.
Kumusta na kayo?
Uumpisahan na natin 'yong unang practice natin ngayon,
at sisimulan na nating makipagtulungan at magbuo ng bond. Okay?
Para sa mga asong nai-match, dalawang linggong trabaho 'yon.
Sabihin mo, "yes" pag tumingin siya kay Jaz.
-Bonus. -Yes.
Eto.
Para mapauwi si Bonus kasama ni Jazmin, kailangang may bond na sila sa graduation.
Tingnan mo siya sa mata.
-Bonus. -Yes.
Pinakamagandang paraan para payabungin ang bagong relasyon,
maging positibo at matutong makipag-communicate.
Kung gusto mong maging consistent, maaasahan, at maging parter ang isang aso…
Gumagawa tayo ng partnership.
Good boy.
Ang galing.
Sobrang importante ng communication.
Pwedeng hindi niya alam,
pero lagi siyang nakikipag-usap sa 'yo.
Para makausap natin 'yong aso, kailangang alam natin kung paano.
'Yon ang layunin ng program na 'to.
Pinag-aaralan na ng researchers
kung kaya bang magsalita ng mga aso ng lingguwahe natin.
Laro.
Sige, maglalaro tayo.
Nakakamangha pag kinaya mong makipag-usap sa ibang species.
Isipin mo, nakakausap mo 'yong pagong.
Hindi ko ma-imagine 'yong pakiramdam pag nakausap ko sila.
Kamot.
Magpapakamot ka?
O, ayan. Kamot, kamot.
Sinusubukan kong turuan ang pets ko ng mga simbolo at salita,
para malaman 'yong iniisip nila,
para mapag-aralan natin kung ano'ng naiisip at nararamdaman nila
at masabi nila 'yon.
Uy.
Ano'ng tinatahulan mo?
Galit, galit, nag-aalala
Galit, galit, nag-aalala?
'Yong ginagamit naming devices sa pag-aaral na 'to, hango sa devices
na matagal nang ginagamit para sa mga taong di nakakapagsalita.
Ang tawag namin, Augmented Interspecies Communication Devices.
Mani.
Halimbawa, may research na sa mga primate
na gumamit ng kaparehong device, 'yong lexigram,
kung saan may mga simbolong pipindutin, tapos may tunog o salitang katumbas
na mauunawaan ng tao.
Pero madalas, ginagawa ang pag-aaral sa isa o dalawang indibidwal.
Meron kaming 10,000 aso mula sa 47 bansa.
Nasa 150 'yong may pinakamaraming buttons.
Ilang taon na silang nasa pag-aaral.
Snuffle mat.
Gusto mo ng snuffle mat? Okay.
Two and a half na si Parker,
at halos two years na niyang ginagamit itong buttons
para mag-communicate, mula no'ng six months siya.
Ito 'yong buttons na ginagamit ni Parker.
Bawat isa, may maliit na design.
Pag pinindot mo, lalabas 'yong tunog sa ilalim
na nakakonekta sa Bluetooth.
Labas.
Tinatanong ako at sinasagot ni Parker
ang mga tanong na sinasabi ko o dinadaan ko sa buttons.
Ano'ng gusto ni Parker? Ha?
Stick.
Yeah! Okay, stick ulit.
'Yong paggamit niya nito para mas makausap ako,
malaking tulong 'yon sa relasyon namin.
I love you.
I love you too.
Sa tingin ko, maraming nag-iisip na "Baliw 'yang mga 'yan."
"Akala nila, tao 'yong aso."
Pero sige, isipin mo munang kunwari, scientist ka,
Tiyan
Gamot
Tapos sinusubukan mong unawain 'yong isip ng mga hayop.
Kaya ang tanong ngayon,
"Gaano kasopistikado ang aabutin ng komunikasyon nila
ngayong may paraan na para makausap nila 'yong mga kapamilya nila?"
Kaya ewan ko! Makikita natin 'yon dito.
Masaya 'yon.
MAY AMBULANSIYA SA LABAS
Squeaker car.
Pinagsasama nila 'yong tatlo, apat na button,
para makabuo ng pangungusap na naghahatid ng bagong konsepto.
Squeaker car nga 'yon.
Do'n ako pinakanaa-amaze.
Tahimik, Hilata
Sabi niya, "Tumahimik ka. Matutulog ako."
Si Fashion ang una kong aso.
Tatlong taon na namin 'tong ginagawa.
'Yong buttons,
nakatulong talaga 'yon sa relasyon namin.
Sa tingin ko, sa isang antas, nakumpirmang tama
ang pag-unawa ko sa tingin kong gusto niya,
at sa komunikasyong 'yon dahil sa mga salitang 'to.
May one-year-old din ako.
Dati, umiiyak lang siya tuwing hindi siya masaya.
Pero ngayon, kaya na niyang sabihin 'yong "tubig" at "biskuwit"
at "Mama" at "Dada," at humingi ng tulong.
Ang laking tulong ng lima o anim na salitang 'yon.
Paano pa kung 200 salita.
Doon ako nae-excite. Kung masisilip natin 'yong isip ng aso,
ang galing no'n.
Kayang matuto ng karaniwang aso ng 165 salita.
'Yong naitalang pinakamatalinong aso, si Chaser, mahigit sanlibo ang natutunan.
Sa tingin ko, iba-iba talaga ang talino ng iba't ibang aso,
gaya ng iba-iba rin ang talino ng bawat tao.
Sailor, ano'ng nangyari?
Sailor.
Sailor, ano'ng nangyari?
Ayokong tawaging "bobo" 'yong ibang aso. Unfair naman 'yon.
Matalino o hindi, lahat ng aso, may ginagawang kakaiba.
Hinahabol ng mga tuta 'yong buntot nila kasi hindi nila alam na parte nila 'yon.
Naniniwala ang ilang eksperto na sa hilaga nakaharap ang mga aso pag dumudumi.
Naniniwala ang scientists na nananaginip ang mga aso,
madalas, tungkol sa amo nila.
Daisy, nananaginip ka ba?
Sinusubukang unawain ng researchers sa Harvard ang mga ikinikilos ng aso.
Inaalam namin kung ano'ng nangyayari sa isip ng aso
gamit ang kombinasyon ng behavior testing at MRI scans.
Ito ang hypothalamus.
Ang hypothalamus ay parte ng utak
na sangkot sa tinatawag na four F's,
feeding o pagkain,
fighting o paglaban,
fleeing o pagtakas,
at pagpaparami.
At mahalaga ang papel nito sa flight-or-flight response.
May kinalaman din ang parteng ito ng utak sa personality,
kung bakit matapang ang ibang aso, at mahiyain ang iba.
Kasabay ng pag-aaral sa MRI, tinitingnan ng Life Experiences Study
ang epekto ng stress sa maagang parte ng buhay ng aso.
Ayon sa paunang resulta, nakakaapekto 'yon
sa takot at pagiging agresibo ng mga aso pagtanda nila.
Nagkaka-anxiety ang mga aso.
Umaabot sa 70% ng mga aso ang may kung anong anyo ng anxiety.
Pwedeng dahil sa karanasan nila noong bata.
Minsan, ipinapanganak silang gano'n.
Likas na emosyon ang stress o pag-aalala o takot.
Lahat naman siguro ng may aso, nakita nang nabalisa 'yong aso nila.
Madali 'yong unawain at pakiramdaman.
Isa sa mga pinakakaraniwang anxiety ng aso ay kapag umaalis tayo.
Pakisabihan na lang siya na mag-stay dito.
Townsend, upo.
May behavior test kami, iiwanan ng amo 'yong aso sa kuwarto.
Kapag nagka-separation anxiety ang aso,
malamang na mangyayari 'yon sa gano'ng sitwasyon.
Pinapanood namin 'yong aso,
tapos pag nagsimula na siyang magpakita ng pagkabalisa,
pababalikin na 'yong amo.
May mga aso na kalmado lang.
Aamuyin 'yong paligid, o matutulog lang siya.
'Yong iba, tatahol, o aalulong, o kakalmutin 'yong pinto.
Pagkakataon 'yon para makita ang ginagawa ng mga aso
pag wala tayo.
Pwedeng magdulot ng agresyon, depresyon,
at mapanirang asal ang anxiety.
Mabuti na lang, 'yong ilang nakakapagpa-relax sa tao,
pwede rin sa aso.
May isang pag-aaral tungkol sa epekto sa aso ng classical music
at iba pang uri ng music.
Ipinakita ng paunang data na maaaring napapakalma ng classical music ang mga aso
at baliktad ang epekto ng rock music.
Sa tingin ko, magandang pag-aralan pa 'yon.
Kadalasan, pinakamabisang pang-alis ng anxiety ng aso ang pag-uwi mo.
Mas madalas kayong magkasama,
mas tumitibay ang attachment.
Sige. Papasok na ako.
Hihinto ako, sasabihin ko, "Okay." Pagdaan n'yo, gagawin n'yo 'to, tapos ito.
Dalawang linggo nang kasama nina Jazmin si Bonus.
Oras na para sa final test at patunayang nakapagbuo sila ng bond.
Bonus, tara.
Isa sa mahihirap na test sa final exam
ay 'yong palalakarin mo 'yong aso sa obstacle course
nang walang tali. Kakausapin mo lang.
Bonus. Kunin mo.
Dali. Kunin mo.
Ayan. Galing.
Bonus, tara.
Bonus, talon.
'Yan.
-Good job. -Akin na.
-Good job. -Very good.
Jaz, purihin mo 'yong aso mo kung magaling siya. Sige!
Kamot, kamot!
-Galing. -Handa ka na?
Bonus. Hila.
Sige na.
Hilahin mo 'to.
Sige na.
Oops. Hila.
Ayan, ganyan, Jaz.
-Sige. Hila. -Hila.
Yehey! Pwede na 'yon.
Bonus, tulak.
Good boy!
Jaz, mag-bow ka na.
Ang galing niya.
Alam niya ang trabaho niya, at kilala niya tayo,
kasi sumama siya sa inyo buong panahon.
I-kiss mo na lang siya.
Opisyal na, nakapasa si Bonus.
Pero bago siya matapos, may huling simbolikong moment.
Bago ang graduation, makikita ng mga aso ang nagpalaki sa kanila
na nagmahal sa kanila nang isa't kalahating taon
para makapag-bonding sila.
Hi, Bonus!
-Hi, baby! -Sino 'yan?
Opo.
Opo. Na-miss kita, ha.
Mga aso pa rin sila. May nakaraan, may mga karanasan.
Halika, Berkley!
Uy! Berkley, ako 'to!
'Yong mga kuwento ng mga sundalong umuuwi.
Zeke, sino 'yan, ha?
Ang lagi nating tanong,
"nakakaalala ba ang aso?"
-Berkley, ako 'to. -Hala!
Kadalasan, may ilang segundo muna silang "Tama ba 'to? Siya ba 'to?"
Ako 'to.
At ang pinakamagandang ebidensiya…
Ako 'to, o.
…naaalala nila.
Opo!
Tapos magwawala na.
Hi!
Kilala ka na niya.
Hi, Ruthie!
Uy! Halika.
Ilang taong naaalala ng mga aso
'yong amoy ng iba't ibang aso na nakasalamuha nila no'ng bata sila,
pati 'yong mga tao.
Walang katulad 'yong bond natin bilang magkaibang species.
Yehey.
Pero mahal ba nila tayo?
Sa tingin ko, oo.
Tingin ko, iba ang pagmamahal ng aso
sa pagmamahal ng tao.
Makikita mo sa mga aso na nakikiramdam sila.
Kaya nilang tumugon nang maayos
sa emosyon ng ibang indibidwal sa social group nila.
Kapamilya sila. Siyempre, mahal ka nila.
Kaya nga nila ginagawa
'yong tititig lang sila sa 'yo.
Niyayakap ka lang nila gamit 'yong mata nila.
Nakaka-amaze 'yong ugnayan natin bilang magkaibang species.
Kaya mahal talaga nila tayo.
Sa tingin ko, kung maayos ang relasyon,
kung ligtas ang pakiramdam nila pag kasama 'yong amo nila,
kung sumasaya 'yong aso pag nakikita 'yong amo,
kung natutuwa 'yong aso pag hinihimas ng amo niya,
pagmamahal 'yon.
Gano'n ako pag may mahal akong tao.
Pagmamahal 'yon.
Sa ngalan ng Team Bonus, ng asawa ko, at ng buong graduating class,
gusto namin kayong pasalamatan.
Nine years na no'ng huli kaming andito ni Jazmin.
Halos di pa siya nagsasalita no'n.
Wala siyang pinansing tao no'n.
Doon namin nakilala 'yong unang aso namin.
Ang laki ng nagbago sa buhay namin dahil do'n.
Araw-araw, nakikita ko 'yong lakas at pasensiya niya,
'yong ugali niyang…
'Yong ugali niyang nagpapasaya sa lahat ng nakikilala niya.
Kaya ginagawa n'yo 'to.
Kaya napakaespesyal ng buong program na 'to.
Napakalaki ng pagbabagong dala ng mga asong 'to.
Good boy. Bonus, upo.
Mahal ko si Bonus.
Wow.
Pag na-realize mo na 'yong mga nagagawa ng mga aso para sa 'tin…
Dito, tara.
…ang tanong na ay "Ano'ng magagawa natin para mas maging mabuti?"
Ang pwede nating matutunan sa mga aso, maging friendly.
Hi! Ang cute mo.
Ibig sabihin, makapangyarihan ang survival of the friendliest.
Opo!
Tatanggapin ka ng mga aso kahit sino o tagasaan ka man.
Pinag-ugnay nila ang dalawang magkaibang species.
Ang saya naman ng asong 'yan!
At pwede tayong mabuhay kasama nila nang matiwasay.
Makikita mo sa mga aso kung ano ang tunay na pagtanggap.
Totoo 'yon. Di kailangan ng siyensiya para malaman 'yon.
Buddy.
Gusto kong maging French Bulldog. Gusto kong humilata at kumain,
lumabas, tumae, tapos umuwi para magpaaraw,
at magpahimas nang limang minuto, tapos mapag-isa.
Kung French Bulldog ako, kakayanin ko 'yon.
Nagsalin ng Subtitle: Jobert Villanueva