Okay, unang tanong.
Masyado ka bang mayaman?
Kakaiba 'yon,
pag may taong may isang bilyon, sampung bilyon, sandaang bilyon.
Napakalaking pera no'n kumpara sa personal na pangangailangan.
Tanda ko no'ng bata ako, tiningnan ko 'yong Forbes list,
tapos namangha ako kasi sa pagkakaunawa ko sa lipunan,
yayaman ka sa real estate, yayaman ka sa banking.
Ang daming taga-Wall Street do'n.
Bakit ang daming yumayaman do'n, at ilan sa kayamanan ang generational?
Tanda ko, may nagsabi sa akin,
"Sa tingin mo, masasama ka listahang 'to?"
Ang naisip ko,
"Baka mapasama ako sa listahan dahil sa software, sa trabaho ko."
No'ng maagang parte, akala ko, hindi.
Pero kalaunan, nalaman kong mali pala 'yon.
Si Bill Gates, na may 4.2 billion dollars, ang pangalawang pinakamayaman sa bansa.
Si Bill Gates, ang pinakamayaman sa bansa…
Kaya "oo" ba o "hindi"?
PUWEDE BANG MAGING MASYADONG MAYAMAN?
Medyo nakakaloka na may mga bilyonaryo tayo.
Ang laking pera no'n,
na pag sinubukan mong ubusin, parang di na makatotohanan.
Gusto mong ibalik 'yong perang 'yon sa lipunan, hindi lang ubusin.
Sa mayamang bansa gaya ng US,
'yong pagkakaroon ng kahirapan,
pinapakita no'n na hindi pinopondohan ang safety net sa paraang gusto natin,
pero hindi ako naniniwala na dapat ipagbawal
na lumampas ang yaman sa isang punto. Pero biased kasi ako.
Pero naiintindihan ko kung bakit gano'n ang pakiramdam ng iba ,
kaya magandang debate 'yon.
Tuwing nakakakita tayo ng mga naka-tent sa tabi ng highway,
mga nurse na pagod na pagod sa subway,
mga batang pumupunta sa food pantries,
sa tingin ko, ang kailangang itanong, "Sino'ng nakikinabang?"
Sa America, may nananalo dahil may natatalo,
at wala nang makakalamang sa panalo ng ultrarich.
Pag-aari ng 1% ng mga Amerikano ang 40% ng kayamanan ng bansa.
Mahigit 38 milyong Amerikano ang di maka-afford ng basic necessities,
kaya kung nagtayo ng bansa ang mahihirap sa America,
magiging mas malaki 'yon sa Australia.
Ang isang bilyong dolyar ay sanlibong milyong dolyar,
at may mga bilyonaryo tayong may 200 bilyon.
May 200,000 milyon sila
samantalang may mga batang walang tirahan.
Kabaliwan 'yon.
Sa tingin ko, sa perfect na mundo, walang bilyonaryo.
Madaling sabihin
na problema sa policy ang pagkakaro'n ng bilyonaryo,
lalo pag nakita mo kung ano'ng ginagawa nila sa pera nila.
Pero…
alam din nating maraming paraan para gamitin ang kayamanang 'yon
para impluwensiyahan ang eleksiyon at iba pa.
Kaya pag lumikha ka ng lipunan
kung saan nakasentro ang kayamanan sa iilang tao,
darating sa puntong di mo na matatawag na demokrasya 'yon.
'Yong mga nag-iisip
na dapat i-abolish na lang ang mga bilyonaryo, mali sila.
Sisirain ng mga pagbabagong 'yon ang ekonomiya
dahil kakailanganing magtayo ng bagong ekonomiya
nang di natin alam kung paano.
Iniisip ng mga tao na makakalikha ka ng egalitarian society,
pero pag tiningnan mo 'yong mga society na mas egalitarian pa sa atin,
may mga bilyonaryo sila, at minsan, marami pa nga.
May mga bilyonaryo sa Japan. May mga bilyonaryo sa France.
May mga bilyonaryo sa Scandinavia.
Ilan ang bilyonaryo sa mundo?
Hindi marami,
at masasabi mong "Nakakaloka pag may one billion dollars ka,"
pero kailangan mong ma-realize na hindi 'yon ang problema.
Sintomas 'yon ng bagay na napakaganda. 'Yon ang American dream.
Kaya nga espesyal ang America.
Ito na lang, dahil usapang pera din naman 'to.
Okay.
Ten lang yata 'yan. Tama ba?
Madalas kaming pinaglalaro ng parents namin noon.
Hindi kami competitive
pagdating sa accomplishments namin sa trabaho.
Mahirap 'yon.
Panalo ka na do'n.
Competitive kami pagdating sa paglalaro ng maraming family games.
Tanda mo noong nasa top siya ng 400?
-Di ba, Forbes 500 'yon? -400.
Tapos nakakatawa kasi lalabas 'yon taon-taon.
"Nasa top pa rin ba siya? Ay." Parang gusto nating alamin,
tapos parte din no'n 'yong pagiging competitive nating lahat.
Parang, "Okay, good. Nasa top pa rin."
Tapos namigay ako ng pera para makaalis do'n.
-Sinubukan niyang umalis sa top. -Di mo nagustuhan.
Oo. Parte 'yon ng ethos ng pamilya natin.
Naaalala ko si Mama, no'ng bumalik ka sa Seattle na may Microsoft na.
Isa sa mga unang sinabi niya sa 'yo,
"Paano ka tutulong sa community?"
-Ano'ng tawag do'n? 'Yong sa bridal lunch. -Oo.
…sabi sa… sinipi 'yong, alam mo 'yon,
"Pag maraming ibinigay sa 'yo, marami ring aasahan sa 'yo," kaya…
Nabanggit mo na gusto mong mawala sa billionaire's list.
Hindi ko naman sinasabing masamang mapabilang sa listahan.
Nililinaw ko lang na hindi positibong bagay 'yon.
Sa tingin ko, mas maganda lang
kung boluntaryong mamimigay ang mga bilyonaryo ng mas maraming pera.
Kung di ako namigay ng pera,
mas marami sana akong pera ngayon.
Ang tingin ko sa sarili ko ay estudyanteng inaalam ang sanhi ng bagay-bagay.
Noong 1990s, habang nagsisimula na akong yumaman nang husto,
pinag-aaralan ko 'yong great foundations.
Ano'ng ginawa ni Rockefeller?
Sabi ni Carnegie, "Ang mamatay na mayaman ay mamatay na may kahihiyan."
Noong 2000 ako unang nagbigay ng gahiganteng 20-bilyong-dolyar.
Pagpasok mo sa foundation, ang nakalagay, "Pantay ang halaga ng bawat buhay,"
bilang prinsipyong pamantayan ng ginagawa namin.
Pinakamalaking trabaho namin sa US ang edukasyon,
mas maayos na curriculum, training ng guro.
Tumutulong din kami sa global health.
Napakakomplikado ng mga 'yon,
pero naengganyo kaming maglaan ng mahigit isang bilyon kada taon
at tiyaking nagagamit 'yon nang maayos.
Naniniwala ako na dapat magbigay ang mayayaman
para bawasan ang kahirapan sa bansang ito at sa buong mundo.
Sapat ang kayamanan natin. Malaki ang maitutulong natin.
Sa tingin ko, pareho nating ipinagmamalaki ang US
bilang lupain ng pantay na oportunidad,
pero sa pag-unlad ng kapitalismo,
di na ganoon katibay ang equality gaya ng inaasam natin.
Kaya gusto kong malaman,
paano ba dapat sinisikap ng US na bawasan ang inequality?
Nakakalungkot, pero sa tingin ko, mali ang tinatahak natin.
Napakarumi ng sitwasyon ngayon,
kung saan may tatlong tao, isa ka na do'n,
na mas mayaman kaysa sa kalahati ng America.
Naalala ko tuloy, siguro 150 years ago,
no'ng hawak ng Tsar ng Russia o mga hari ng Europe ang kayamanan at kapangyarihan
dahil sa banal na karapatang
"Sabi ng Diyos, pwedeng maging iyo ang lahat ng bagay at kapangyarihan.
Sinabi ng Diyos 'yon." Wala namang trono sa ulo mo, tama?
-Hindi ikaw si King Bill. -Hindi nga.
Pero papayag ka bang magkaroon ng batas na pipigil sa pagkakaro'n ng bilyonaryo?
-Ano'ng tingin mo do'n? Okay. -Oo.
Sa tingin ko, napaka-innovative mong tao.
Nararapat ka bang makatanggap ng financial reward? Oo. Magkano?
Mabubuhay ka na ba sa isang bilyon?
Mapapakain mo na ba ang pamilya? Mababayaran ang rent? Malamang.
-Hindi kita pinupulaan. -Oo naman.
May multi-billionaires sa buong mundo.
Kakabit ng kayamanang 'yon ang kapangyarihan.
Sa tingin ko ba, okay lang 'yon? Hindi. Kung ang tanong ay
"Sa tingin ko ba, dapat iwaksi ang konsepto ng mga bilyonaryo?" Oo.
Ang inaalala ko nang husto, 'yong tinatawag na uber-capitalism,
'yong konsentrasyon ng kayamanan at kapangyarihan
sa kamay ng iilan, at ang epekto no'n sa lipunan.
Sa tingin mo ba, mabisa 'yong sistema?
Effective ba?
Ano sa tingin mo?
Naniniwala ako na ang kapitalismo ay tamang parte ng solusyon.
Nililikha ng kapitalismo ang kalayaan para sa innovation at mobility,
at sa bansang gaya ng US, dahil di tayo naniniwala sa aristokrasya,
ipinagmamalaki natin ang idea ng income mobility.
'Yon 'yong idea ng paglikha ng pantay na oportunidad
para makausad ang mga tao
at hindi mabalaho sa kinahinatnan ng mga magulang nila.
Noong bata ako, malusog ako, puti, lalaki,
at nasa upper-middle-class na pamilyang may access sa mahusay na edukasyon,
kaya nakapagkolehiyo ako at nakapagtayo ng negosyo.
Sinuwerte naman talaga ako sa US environment at tiyempo.
Ang Harvard dropout na nagtatag ng software company
kasama ng kababata niya noong 19 taon pa lang siya.
Ito ang pinakamayamang tao sa mundo.
Naniniwala ako noon na dapat maging matipid,
pero bumili ako ng Porsche car noong 19 ako.
Kaya para sa katulad ko, 'yong mobility,
'yong oportunidad na pumili ng propesyon at maging mahusay, medyo malaki.
Pero para sa mga babae,
mga taong may karamdaman, mga taong hindi puti,
walang gano'ng oportunidad.
May iniusad na tayo sa mga usaping ito
pero napakalayo pa sa inaasam ng American dream.
Magsisimula 'yon sa nakabubuhay na sahod para sa kabataan.
Tama!
Pagod na tayo.
1.2 million na ang manggagawang umalis sa trabaho, sa industriya,
dahil sawa na tayo. Hindi tayo babalik hangga't…
-Tama. -Oo nga!
Maaaring tumaas na ang sahod ng tipped workers sa Chicago.
Sumasahod sila ng nine dollars kada oras plus tips,
pero maaaring utusan ng city council ang employers na bayaran sila
ng gaya ng binabayad sa iba, na halos 16 an hour.
Sa United States, may di bababa sa dalawang antas ng sahod.
May pangkalahatang federal minimum wage na seven dollars and twenty-five cents,
tapos may sub-minimum wage para sa tipped workers.
Iba-iba ang sub-minimum wage na 'yon sa bawat state.
Sa federal level, two dollars and thirteen cents an hour 'yon.
Hanggang ngayon,
kalakhan ng populasyong 'to ay kababaihang may kulay.
Pinakamarami ang single mom sa trabahong ito,
kung saan tatlong beses ang kahirapan kumpara sa iba.
-Doble ang gumagamit ng food stamps. -Makatuwirang sahod…
Pero sa nakalipas na 15, 20 taon,
nariyan ang kahanga-hangang grupo ng mga kababaihang Black
ng One Fair Wage sa Chicago na naggigiit ng full minimum wage plus tips.
Hindi sustainable 'yong kita.
Hindi laging pareho ang tips.
May mga umagang
mag-uuwi ako ng 80 hanggang 150 dollars.
Meron namang 40 dollars.
Sabi mo, kumikita ka ng nasa 15,000 dollars kada taon.
Kada taon.
-Kaya… -Sa tulong ng public assistance.
Kailangan mo ng public assistance. Gaano mo kadalas na nakikita ang anak mo?
Tuwing ginigising ko siya at dinadala sa school.
'Yon lang ang mommy time ko, tapos tumagal 'yon nang dalawang taon.
Good morning sa lahat at kay Mayor.
Karamihan ng tipped workers ngayon ay mga babaeng gaya ko na umaasa sa tips.
Ibig sabihin no'n, hindi namin alam kung magkano ang kikitain namin araw-araw.
Kaya maganda sana kung magkakaro'n kami ng real-life wage.
Salamat, 'yon lang po, Mayor. Okay na ako.
Sa huli't huli, kapitalismo ang kalaban natin, okay?
Kailangan tayo ng matataas.
Taon-taong tumataas ang cost of living. Kailangan nating manatili sa industriya.
Kailangan nating kumayod at umasa pa rin sa public assistance.
Kaya hindi patas 'yon, pero dapat bayaran nila tayo nang tama,
dahil kung hindi, matatalo sila.
Gusto nating makakuha ang lahat sa America ng batayang pangangailangan nila.
'Yon 'yong health care, disenteng edukasyon at pabahay.
Kaya paano natin ididisenyo 'yong tamang sistema
para maibigay natin sa lahat 'yong batayang 'yon?
-Hi, Senator. -Bill, kumusta?
-Salamat sa oras mo. -Oo naman. Ikaw pa.
Itong papel ng gobyerno,
ng private sector, buong buhay mong pinag-iisipan 'yon,
at US ang pinakamayamang bansa pero kinakapos pa rin sa inaasam natin.
Walang duda 'yan.
'Yong free-enterprise system natin, kapitalismo, sa ibang salita,
ay lumikha ng napakalaking kayamanan.
Di 'yon perpekto.
Mas maayos lang kaysa sa ibang nakita na natin sa buong mundo.
Maraming namuhay sa kahirapan
sa ilalim ng sosyalismo, komunismo, nang daan-daang taon.
Sa wakas, in-adopt na nila ang free enterprise.
Ginawa na 'yong ng China, at nakakatuwa
dahil daan-daang milyong tao na ang nakaahon sa kahirapan.
Pag tiningnan mo 'yong ikinokompromiso ng US,
kontra sa Europe, halimbawa, na mas kontrolado ang ekonomiya,
pero gusto ng iba na gayahin natin 'yong Europe.
Ano'ng tingin mo sa kompromisong 'yon?
Kung ikukumpara mo 'yong sigla at paglago
na umiiral sa United States kumpara sa Europe, masasabi mong
"Grabe, mukhang mas maayos ang lagay ng United States."
Walang duda, 'yong mga pinaka-innovative sa mundo,
kung nag-iisip silang magtayo ng negosyo,
iisipin nilang pinakamainam na gawin 'yon sa US.
Nandito sa US ang halos lahat ng bilyong-dolyar na negosyo.
American ang lahat ng unicorn.
Bakit? Magkatulad tayo ng utak.
Naniniwala ako na mas malaki ang risk tolerance dito.
'Yong bankruptcy laws natin, 'yong financial system,
'yong options ng mga negosyante,
lumilikha ang mga ito ng environment ng pagsusugal at innovation
na humantong sa napakaraming uri ng tagumpay, at isa pa,
kung gusto mong makaahon sa kahirapan ang mga tao,
at magkaro'n ng mas malaking oportunidad,
wala nang mas makapangyarihang elixir kaysa sa paglago.
Kung lumalago ang ekonomiya,
kung may mga bagong negosyong nagha-hire ng mas maraming tao,
lumilikha 'yon ng oportunidad para makaahon sa kahirapan ang mga tao.
Kahanga-hangang sistema ang sosyalismo kung saan pantay ang kahirapan ng mga tao.
Sa kapitalismo, di pantay na yumayaman ang mga tao.
Sa kasaysayan ng sangkatauhan,
pinakalumago ang mga bansang may pinakamaraming dumadaloy.
Dumadaloy na idea, kapital, tao, at kapangyarihan.
Pwede ba nating balikan kung bakit lumalago ang mga ekonomiya?
Sa Model T man 'yan ni Henry Ford, o sa Microsoft ni Bill Gates,
anumang lumilikha ng magandang trabaho, pinakikinabangan ng mahirap at mayaman.
Itinataas no'n 'yong floor.
Itinataas din 'yong ceiling. Kung saan papasok ang government policy,
siguro sa pagpapaliit ng agwat sa pagitan ng tumataas na floor at ceiling
sa pamamagitan ng pamumuhunan sa public goods.
Pampublikong transportasyon, parke, at paaralan
na batayan ng anumang malusog na demokratikong kapitalistang lipunan.
-Hello. -Hi.
Hi.
-Hi. -Good to meet you.
-Si Connor Maxwell. -Hi.
Umpisahan na natin.
Isa sa mga topic na interesado talaga kami sa Bill and Melinda Gates Foundation
ay 'yong hamon ng economic mobility,
pero kasabay no'n, na-realize ko na para maintindihan 'yong hamon,
makakatulong na mangausap ng mga taong naging expert na
dahil sa sarili nilang karanasan.
Michael, Ariana, Lashana, naging expert na kayo
mula sa job training, hanggang sa reentry at pagnenegosyo.
Humarap kayo sa malalaking hamon noong lumalaki kayo,
na nakaapekto sa mga oportunidad n'yo.
Kaya gusto naming marinig ang kuwento n'yo. Ano sa tingin n'yo?
Ayos? Michael, pwede mo bang umpisahan?
Sige. Hindi madali 'yong buhay ko no'ng bata ako.
Maagang nawala ang mga magulang ko dahil nakulong sila,
at nakulong din ako noong bata ako.
Nakulong ako noong 15 ako.
Fifteen? Wow.
Twenty-eight na ako no'ng nakalaya.
Twenty-eight?
-Twenty-eight, oo. -Wow.
Kaya importanteng sandali 'yon ng buhay ko.
Paglabas ko, wala masyadong reentry programs
o tulong para makahanap ng trabaho,
o kahit simpleng tulong sa paggawa ng resume.
No'ng lalaya ka na, ano'ng binigay nila
o tinulong nila para sa susunod na hakbang?
Two hundred dollars paglabas ko.
'Yon lang.
Sabi no'ng kakosa ko, "Mag-drive ka na lang ng truck,"
pero tumimo 'yon kasi narinig ng anak ko, tapos sabi niya,
"Astig 'yon. Gawin mo 'yon."
Ayos.
Masaya siya. Excited siyang mag-road trip sa summer.
Ayos. Ariana, ano'ng gusto mong i-share tungkol sa background mo?
Sige.
Isa ako sa mas nakakatatanda sa apat na magkakapatid.
Lumaki kami sa abusive na tahanan.
No'ng six o seven ako, naghirap kami,
kaya lumipat kami sa deep East Oakland,
na walang maayos na mapagkakakitaan.
Madalas na nauugnay ang kahirapan sa pera,
at bihirang pag-usapan 'yong epekto no'n sa isip ng tao.
Laging nagtatrabaho 'yong nanay ko.
Marami siyang trabaho no'n.
Pag kulang ka sa resources, lalo sa pera,
apektado 'yong bawat kilos mo.
Apektado kung saan ka nakatira,
kung may access ka sa grocery,
sa sasakyan, sa eskwelahan.
Tumatagos 'yon sa bawat aspeto ng buhay mo.
Lumilikha 'yon ng traumatic response.
Ang nangyayari, lagi kang nasa state of survival.
Hindi ka makatanaw sa hinaharap at makapagplano para sa hinaharap
dahil inaalala mo 'yong hapunan n'yo.
Kaya kung nasa survival mindset ka,
laging tumatakbo ang utak mo.
Wala ka nang oras para pagplanuhan ang future.
Wala kang oras para mangarap.
Sobrang hirap ng inequality dahil…
hindi lang 'yon usapin ng kita,
kundi ng kalidad ng buhay nila.
'Yong alam kong may kakainin ako mamaya.
Alam kong may masisilungan ako mamaya.
May tsansa akong pag-aralin ang mga anak ko.
Gusto nating maging bansa kung saan nagtatayo ng negosyo ang mga tao
at nakakaranas silang magtagumpay,
at hindi sila naiipit sa sistema kung saan pinagkakaitan sila.
Gusto ko ang salitang "inequality"
dahil, ironically, para sa akin, inclusive ang salitang 'yon.
Ipinapakita no'n 'yong relasyon
sa pagitan ng mga tao sa tuktok at mga taong nagsusumikap na mabuhay.
Lahat tayo, nasa iisang spectrum
na meron ding mga bilyonaryo,
at iisang bansa lang 'to.
Ano'ng kailangan para maisara ang agwat sa pagitan ng meron ka at kailangan mo
para di ka lang bastang nagsu-survive, kundi umaabante ka rin sa America?
Palaki nang palaki ang agwat na 'yon,
pero gaano man natin pag-usapan ang inequlality o social…
Ano 'yon?
BLADE helicopter siguro na papunta sa Hamptons.
-Seryoso. -Biyernes ngayon.
Diyos ko.
Isang dahilan kung bakit iniisip ng mga tao na walang solusyon
ay dahil napakaraming aspeto ng problemang 'to.
Pwede 'tong tingnan bilang problema sa health care.
Halos one-third ng bansa, walang regular na access sa health care.
Problema 'to sa edukasyon
at sa kalibre ng edukasyong pwede mong matanggap,
at problema 'to sa kita.
Kailangan nating tingnan 'yong buo
para makita kung gaano kagrabe 'yong pagkakaiba.
Kung may median wage ka
sa bansang tulad ng Netherlands, o sa US,
parte ka na ng pinakamayamang 5% sa buong mundo.
Mahigit kalahati ng buong mundo
ang nabubuhay sa wala pang seven dollars a day.
Pero may inequality rin sa loob ng inequality.
Madalas, may pagkakahati ng kasarian.
Madalas, Black at brown communities 'yon.
Magkaiba ang problema ng lahi at uri,
pero nagsasala-salabat 'yon.
Paulit-ulit nating nakikita
na magkakahabi ang mga ideolohiyang 'to.
'Yong tagumpay ng mga unyon
at relatibong mataas na sahod noong middle third ng 20th century,
pero dahil sa segregation, di 'yon ma-access ng mga Black.
Sa kasalukuyan, halos sampung beses na mas mayaman ang median white household
kaysa sa median Black household.
Isa sa kapansin-pansing nakita natin noong pandemic,
parehong mga komunidad ang hindi patas na naaapektuhan
ng magkakaibang dami ng namamatay,
hindi pantay na karahasan ng kapulisan,
kaya may kaugnayan sa lahi ang dynamics na ito
na lalong nagpapalala
sa pangkalahatang problema ng inequality sa lipunan.
Sa tingin ko, wala pa tayong nagagawang magandang paraan para solusyonan 'to,
pero magaling ang ginawa ng US.
'Yong New Deal.
Nagpatupad tayo ng Social Security, Medicaid, Medicaid,
kaya nakabuo tayo ng social democratic state sa America,
at 'yong mga taong iniisip ang US
bilang hyper-capitalist na basurahan, mali sila,
pero 'yong paglikha ng mas egalitarian na lipunan na may antas ng sustento,
maraming bansa ang nakagawa no'n.
Di natin gaanong nagawa 'yon. Kailangan nating galingan.
Siguro dahil sa optimismo ko, pero sa buong buhay natin,
'yong pag-usad sa kabuuang yaman, sa safety net, edukasyon,
marami na tayong nalampasang hamon do'n.
Sa tingin mo, kaya nating ituloy ang pag-usad doon sa paglipas ng panahon?
May mga culture battle ngayon
at demonization ng iba't ibang partido.
Kaya 'yong policy, na tutulong sanang makaahon sa hirap ang mga tao,
naisantabi 'yon.
Sa tingin ko, naliligaw 'yong political parties natin.
Hindi nila alam kung saan pupunta. Halimbawa, 'yong party ko,
binubuo na ang halos two-thirds ng mga taong hindi nagkolehiyo.
Sa palagay ko, sila 'yong mga taong gustong itaas ang minimum wage,
pero ang matagal nang nakasanayan sa Republican Party,
"Wag itaas ang minimum wage." 'Yon ang sabi ng mga negosyo.
Ano'ng gagawin natin?
Sa isang banda, 'yong pagkalitong 'yon ang dahilan
kung bakit walang pag-usad sa ilang hamon na kinakaharap natin,
kaya kailangang ayusin na ang usaping 'to.
Kailangan bang baguhin ang tax policy?
Oo. Sa tingin ko, may mga anomalya sa tax policy natin na dapat ayusin.
Ibig sabihin ba, dapat bawasan ang ilang pinagkakagastusan? Oo.
Ito ang maganda sa kasaysayan.
Ipinapakita nito kung ano'ng posible dahil may mga taong nagsasabing
"Imposibleng taasan ang tax. Never pang nagawa 'yon." Ang totoo…
noong '50s at '60s,
nasa 80, 90% ang taxation rates para sa pinakamayayaman.
Pinakamataas pala ang economic growth noong '50s at '60s.
Napakarami ng ginawang innovation,
kaya ang totoo, humina ang innovation bandang '80s at '90s.
Kailangang mamuhunan sa public good.
'Yon ang demokrasya, di ba?
Taxes ang collective investment natin sa public good.
Ang kakaiba sa US, naging kalakaran nang bawasan ang tax,
pero namamangha ako kasi di tinataasan ang tax ng mayayaman.
Kung tataasan ang tax nang konti,
magkakaroon ng sapat para itaas ang safety net,
na malayo sa magagawa ko…
Baka mas malaki pa ang ibigay ng iba.
Pareho tayong naniniwala na ang tax system ay susing kasangkapan
para kontrolin ang ginagawa ng kapitalismo,
kung saan may mga nananalong tulad ko,
kaya sa ilalim ng tax system, ang gusto ko,
mas marami nang one-third ang sa mayayaman.
Siyempre, sasabihin ko na mas malaki ang gusto ko.
Ipinunto ng kaibigan mong si Warren Buffett
na mas malaki ang effective tax rate ng secretary niya kaysa sa kanya.
Di 'yon ang gustong makita ng mga Amerikano.
Ang gusto nila, magbayad ng sapat 'yong mayayaman.
Pero 'yong sistemang politikal,
sa kasamaang-palad, para sa mayayaman,
imbes na para sa ordinaryong Amerikano.
Naglalabas sila ng happiness questionnaires.
-Nakita mo na 'yon? -Oo.
Ang nakukuha nila do'n, 'yong mga taong may economic security,
gaya ng sa Scandinavia, madalas sa Denmark o Finland, nasa itaas.
Bakit? Sa tingin ko, dahil hindi na nasi-stress ang mga tao
sa kakainin ng mga anak nila, sa health care, o childcare.
Kapag inalis mo 'yong economic stress, pag sinabi ko sa isang tao na
"Di mo na aalalahanin ang pagkain ng pamilya mo,
o pagpapagamot ng mga anak mo."
Salamat. Magiging perpekto ba ang buhay nila? Hindi.
Mababawasan ba ang stress level? Magiging mas masaya at secure ba sila?
Sa tingin ko.
Nag-tweet ako nito lang na magbabayad ako ng malaking tax.
Proud ako do'n.
MAGBABAYAD AKO. IWA-WIRE KO SA BUKAS SA IRS
Isa sa pinakamakabayang magagawa mo bilang Amerikano
ay kumayod, yumaman, lumikha ng maraming trabaho,
mamuhunan sa kompanya mo at sa iba, tapos magbayad ng tax.
Ako ang pinakasuwerteng gago sa mundo,
at pag sinulat ko 'yong tseke para sa IRS
sa halagang daan-daang milyong dolyar,
hindi sa gusto ko 'yon, pero proud ako do'n
kasi sa mga kalsada, militar, pulis, mga guro, Medicaid, Medicare,
doon napupunta ang malaking parte ng binabayad nating tax.
Pakiramdam ko, nagbigay ako sa komunidad.
Laging sinasabi ng mga tao
na walang mahiwagang solusyon na lulutas sa inequality.
Hinahamon ko 'yong idea na 'yon.
Sa tingin ko, merong solusyon, sa napakalawak na kahulugan.
May mga bagay na gaya ng universal pre-K,
supportive housing, nakabubuhay na sahod, at universal basic income.
Kailangan natin ng income floor. Kayang wakasan ang kahirapan sa bansa.
Tuwing pinag-uusapan ang gano'ng interbensiyon,
ang laging sagot ay "Masyadong magastos."
Napakalaking halagang ginastos ng US sa welfare programs.
Ang problema sa gano'ng pag-iisip,
ipinagpapalagay nilang pag di ka namuhunan sa programs na 'yon,
makakatipid tayo. Pero ang totoo, hindi.
Araw-araw nating ginagastusan ang kahirapan,
ang mas mabagal na produktibidad sa labor market,
'yong mas mataas na gastusin dahil sa krimen at kalusugan.
Sa taya ng sociologist na si Mark Rank,
ang halaga ng kahirapan ng bata sa America ay nasa $1 trillion kada taon.
Isa pang problemang kinakaharap natin ay napakaraming programang
napakaimportante at makakatulong sa maraming taong nangangailangan,
pero pinapahirapan natin sila.
Sa katunayan, pinapahirapan natin silang makakuha ng kahit anong benepisyo.
Kahit 'yong mga nasa batas para sa 'yo.
Bill, alam mo 'yong Earned Income Tax Credit. Mahirap makakuha no'n.
Ito 'yong two-page 1040,
tapos ito 'yong hundred-page plus na instruction manual
na kasama ng two-page form na 'to.
Titingnan natin kung kaya mong tulungan ang isang tao
na mag-apply ng Earned Income Tax Credit.
Kailangan 'ata kitang bigyan ng lapis.
Isa sa pinakaimportanteng tax credit ang Earned Income Tax Credit
na available para sa low at moderate-income households.
Pwedeng umabot nang libo-libong dolyar 'yan.
'Yan ang pinakamalaking anti-poverty program ng bansa.
Kaya napakaimportante na tama ang pag-calculate diyan.
Umpisahan natin kay Maria Johnson.
-Ang ganda ng picture niya. -Oo.
Single parent siya. May dalawang anak.
Dalawa ang trabaho niya. Maraming trabaho, maraming anak.
Kung may tanong ka…
'Yong Earned Income Tax Credit,
pag sinuma mo 'yong halaga ng perang hindi nake-claim taon-taon,
aabot nang halos 17 billion dollars 'yon.
"Church employee, clergy…" Diyos ko, "Combat Pay."
Pag isinama mo pa lahat ng di nagamit na ayuda taon-taon,
mahigit 140 billion dollars ng poverty aid ang di nake-claim.
Pinatawan natin ang mga programang 'to ng napakahirap na proseso.
Sa tingin ko, dapat gano'n din kadali
'yong pag-a-apply ng unemployment insurance o food stamps
gaya ng pag-o-order ko sa phone
ng birdseed o kung ano, tapos ide-deliver na sa akin kinabukasan.
-Ang sagot ay "hindi." -Okay. Wow, kalokohan 'yan.
Gaano ka kakampante na tama ang mga isinagot mo?
Malaking pera ang nakasalalay diyan.
Eighty percent sure ako na tama ang ginawa ko.
Ibibigay ko 'yong papel para maikumpara mo sa ginawa mo.
Kulang ng 5,000 dollars 'yong sa 'kin. Oops.
Sanay ako sa mga form, pero komplikado 'tong form na 'to.
Patalon-talon ka kasi para magbasa ng definitions.
-Tama. -Diyos ko.
May dalawang trabaho at dalawang anak ka pa niyan.
-Kambal. -Oo, kambal.
'Yong kailangang pagdaanan ng mahirap na tao
sa state-level programs, federal programs, napakomplikado.
Marami sa programs na 'yon, 'yong mga taong kuwalipikado,
wala pang kalahati ang aktuwal na nakikinabang do'n.
Pwede mong sabihing 'yon 'yong pinakanangangailangan.
Mahirap makuha 'yong kinakailangan, lalo na pag humaharap sila sa krisis.
"Thus."
Hindi namin pinag-uusapan ng kapatid ko ang tax.
-Napag-usapan namin 'yon ni Kristi. -Sana nga.
Si Kristi ang nag-ayos ng taxes ko.
Ano'ng score?
82, 97 saka 93.
-Wow. -Leading ka.
Puro vowel naman ako ngayon.
Nasa 'yo pala 'yan.
Marami kaming pagkakatulad ni Kristi. Ang isang pagkakaiba namin,
medyo na-spoil ako, sinuwerte ako sa maraming bagay.
Pero dati pa man, optimistic na talaga ang pananaw ko.
Sa tingin ko, kailangan 'yon para magtagumpay ang negosyante.
Oo, malaking bagay 'yon.
Tapos pag naging successful, lalo pang nagiging optimistic.
-Asan ka do'n? -Nasa gitna n'yo.
-Oo nga. -Oo.
Sa tingin ko, kung di siya optimistic,
paano niya maitutuloy 'tong philanthropy niya?
Kasi nakakapagod 'yan.
'Yong utak niya, siguro sa isip niya,
may idea siya kung paano masosolusyonan ang mga problema.
Habang iniisip nating wala nang pag-asa, may plano naman siya.
Nitong nakaraang summer,
inanunsiyo nina Warren Buffet at Bill at Melinda Gates
ang idea nilang Giving Pledge.
Hinihiling nila sa mga bilyonaryong Amerikano
na ipamigay ang di bababa sa kalahati ng kayamanan nila.
Nakipagkita kami nina Warren at Melinda sa mayayamang philanthropist
tapos pinag-usapan namin habang kumakain,
"Paano mo pinili ang adhikain mo? Bakit gano'n ka kapursigido?
Sa tingin mo, bakit di gano'n 'yong iba?"
Naging malinaw doon na sa philanthropy, medyo naa-isolate ka.
Napipilitan kang isipin 'yong kamatayan mo, 'yong will mo,
lahat ng bagay na mas madaling balewalain at saka na lang pag-isipan.
Ano'ng ibig sabihin pag pumirma sila?
Ipapamigay nila 'yong bulto ng pera nila…
-O parte lang… -Bulto.
Sa mga taong kabilang, maraming magbibigay ng 99%.
Nagulat akong umubra 'yong pangungumbinsi sa mayayaman
na ipamigay 'yong at least kalahati.
Naging malinaw din na iilan lang 'yong pamana ang tingin sa kayamanan
na gusto nilang ipasa sa mga anak nila.
Tapos marami din
'yong di pa hinaharap 'yong usapin ng kung sino'ng mamimigay.
Natututo sa isa't isa 'yong mga taong sumama sa pledge,
nai-inspire kami ng isa't isa. Umasa kaming aabot nang ilang dosena,
pero ngayon, mahigit 300 na kami.
Sa pamimigay ng kayamanan niya,
parang pinapatawan ni Bill Gates
ng income and wealth tax ang sarili niya.
Sa ginagawa niya, lumalabas 'yong tanong na,
siya ba, o gobyerno ba ang magpapasya kung ano'ng gagawin sa pera niya?
May mga argumento para sa parehong panig.
Ang problema lang,
maraming bilyonaryong hindi katulad ni Bill Gates.
Iniipon nila 'yong pera nila, o kung pakawalan man nila,
'yon ay sa mga bagay na hindi kapaki-pakinabang sa publiko.
Sabi ng iba, "Maraming natutulungan 'yong mga bilyonaryo."
Hindi ako bilib.
Karamihan ng philanthropy ng bilyonaryo, puro paglalagay lang ng pangalan
sa magarbong university building o museum. Papogi lang.
Siyempre, may elemento ng ego sa pagkakawanggawa,
pero sa huli't huli, itatanong mo,
"Nakatulong ba ito sa lipunan?"
E, 'yong bilyonaryong gaya ni Bill Gates?
Milyon-milyon na ang nailigtas ng Bill and Melinda Gates Foundation.
Hindi natin maikakaila 'yon.
Pero sa kabilang banda,
mas gusto ko 'yong mundong maayos ang pondo ng mga gobyerno
at sila ang nagtatrabaho sa halip na mga philanthropy.
Pinopondohan ng Gates Foundation ang makabagong experimental ventures
na hindi kayang gawin ng mga gobyernong nakatali sa mga taxpayer.
Napakahalaga ng India para sa gawain ng foundation namin.
Nakakatuwang namin 'yong gobyerno,
dahil layunin din nilang bawasan ang inequality at tulungan ang mga tao.
Naging malinaw na makakapili kami
ng mga taong inilalaan na ang buhay nila sa mga usaping ito
para pondohan sila at makapagtakda ng malalaking goal.
Pag tiningnan mo 'yong inequality sa India,
hindi nabibigyan ang kababaihan ng parehong oportunidad.
Isa sa mga susing programang inumpisahan ng gobyerno
ay 'yong self-help groups.
Mga grupo ito ng 10 hanggang 20 kababaihan sa village.
Mga bagay na nagpapadaloy ng impormasyon, nagpapalawak ng access nila sa markets,
access sa banking services.
Maraming kababaihan ang nagtatayo ng maliit na negosyo.
Ngayon, 90 million na ang naorganisa naming kababaihan.
Sama-sama, nakaipon na sila ng 6 million dollars.
Bakit ka nag-loan?
Para sa bukid.
Naniniwala kami na kung mapapalago ang ganitong negosyo,
kaya nating lumikha ng 50 hanggang 75 milyong trabaho
sa rural India sa hinaharap.
-Tayo ang kababaihan ng India. -Tayo ang kababaihan ng India.
-Di tayo bulaklak, kundi apoy. -Di tayo bulaklak, kundi apoy.
Masasabi mo talagang malala pa rin ang inequality
pero malaki na ang iniusad natin sa usaping 'to.
Mataas ang kamalayan natin sa masasama
kaya madalas na nalilito ang mga tao at naiisip na lumalala 'yong mundo.
Kaya minsan, sinasabi ko sa sarili ko,
"Teka lang. Matuto tayo sa mga lugar na marami tayong nagawang mabuti
at sa malaking iniusad natin."
Ngayon ang umpisa ng pagwawakas sa sub-minimum wage sa Chicago.
Tatlumpu't anim na oo.
Bumoto ang city council para buwagin ang sistemang iyon.
Pasado na ito.
Unang beses 'yon sa 22 taong pag-oorganisa ko
na nakita naming sinabi ng mayorya ng mambabatas
na "Hindi, kailangan nating pumanig sa mga manggagawa."
Sa panukalang 'yon ng Chicago,
matutustusan ng mga manggagawa ang sarili nila.
Mababawasan ang gagamit ng public assistance.
'Yon ang makasaysayan sa sandaling 'to.
Sa bawat antas 'yon,
mula sa mga actor na mataas ang sahod,
hanggang sa restaurant workers na pinakamababa ang kita.
Tumitindig at nagde-demand na ang mga tao.
Ano'ng ibig sabihin no'n?
Posibleng ito na ang pagtatapos ng mababang sahod.
Pag tiningnan mo 'yong mahabang listahan ng mga tanong…
ang makikita mo ay nagbabago ang inequality.
Noong 1964,
inilunsad ng Johnson administration ang war on poverty.
Ten years later, kalahati na lang 'yong poverty line kumpara no'ng 1960.
Ang laki ng naging pagbabago.
Malaki ang nagawa sa kabila ng mga hamon, at isa sa mga dahilan no'n
ay pinressure ng mga karaniwang Amerikano
ang mga mambabatas, ipinaabot ang usaping ito sa publiko.
Ibig sabihin, ang pinakamainam na daan para wakasan ang kahirapan
ay magkapitbisig at maggiit.
Kailangan 'yong atensiyon
ng pinakamatatalino at pinakamakapangyarihang tao.
Di lang mga aktibista, kundi mga bilyonaryong gaya ni Bill Gates.
Excited na ako para sa susunod na 20 years kung saan natin gagastusin 'yong pera.
Ang daming innovation na darating sa hinaharap,
at walang nakalaan do'n na para lang sa elite.
Nagsalin ng Subtitle: IT Delgado