Ano'ng personal na tingin mo sa lamok?
Naku, naiinis ako sa lamok.
Tuwing summer sa Seattle,
nangangagat sila, tapos magkakapantal ka.
Pero hindi ako tumira sa lugar na may malaria.
Lamok na mula sa genus Anopheles ang nagdadala ng malaria sa tao,
at naipapasa ang malaria mula sa tao tungo sa insekto,
at pabalik sa tao.
Apat na raang libong bata ang namamatay sa malaria taon-taon.
Pero hindi sa mayayamang bansa.
Kaya isa 'yon sa mga napapabayaang sakit.
Pagdating sa mga sakit,
may opportunity na mag-develop ng mga makabagong technology
tulad ng mga bakuna, antibodies,
at kahit mga kontrobersiyal na technique gaya ng gene editing,
at gamitin 'yon para subukang burahin ang mga sakit
sa buong planeta.
Magiging pinakamalaking tagumpay ng sangkatauhan 'yon
pag napuksa ang malaria.
MAIISAHAN BA NATIN ANG KARAMDAMAN?
Malaking problema dito ang malaria.
Kailangang magpaospital,
at kung wala kang pera, papatayin ka ng malaria.
Mamamatay ang baby.
Ang dami nang baby na namatay sa malaria.
Namatayan na rin ako dahil sa malaria.
'Yong baby ng kapatid ko.
Kinumbulsiyon siya.
Ang taas ng lagnat, kaya nagmadali na ako.
Dinala ko siya kaagad dito.
Malala 'yong malaria niya.
Sorry, baby girl.
May isa dito. Isang oxygen.
Pwede mong lagyan ng oxygen?
Pag umupo ka sa ward, makikita mong aligaga silang lahat
kasi laging kulang sa tao 'yong wards
dahil medyo seasonal ang malaria. Pagdating ng tag-ulan,
dumadami nang husto ang lamok.
Di ko na mabilang kung ilang beses akong nagka-malaria no'ng bata.
Naaalala ko pa 'yong itsura ng tatay ko.
PANGUNAHING IMBESTIGADOR
Nasa tabi siya ng kama ko, nakatingin sa akin.
Halatang takot na takot siya no'n.
Kung sa US o Europe pumapatay ang malaria ng 600,000 katao,
iba na siguro 'yong problema ngayon.
Madalas, pinakadumarami ang malaria sa pinakamahihirap na populasyon,
'yong pinakahirap magpagamot.
Merong arc mula sa Mali, Burkina Faso, Côte d'Ivoire,
hanggang Nigera at Democratic Republic of Congo,
kung saan 'yong tindi ng pagkalat na kailangang pigilan
ay walang katulad sa buong mundo.
PAANO IKINAKALAT NG LAMOK ANG SAKIT
Ang malaria ay isang parasite na nakukuha mo sa kagat ng lamok.
Kumakalat 'yong parasite, ini-infect ang atay.
Pagkatapos manatili sa atay nang ilang panahon,
maglalabas ang isang infected liver cell ng 400,000 dagdag na parasites
na aatake naman sa red blood cells.
Aatakehin ng parasite ang isang red blood cell, ida-digest,
tapos papuputukin para umatake ulit sa iba.
Hanggang kumalat na sa dugo mo.
Pag pumutok na lahat ng red blood cell na infected, mararamdaman mo na.
Manginginig ka na, tataas ang lagnat mo, pagpapawisan ka.
Mapapagod ka nang husto.
Sa iba, malubha 'yong tama sa katawan
na maduduwal sila, magsusuka. Pero mild pa 'yong gano'n.
Kapag lumala, pwedeng mahirapang huminga,
magdulot ng pangmatagalang anemia, mamaga ang utak,
at maraming beses nang humantong sa kamatayan.
'Yong maliliit na bata, 'yong mahihina, 'yong mga buntis
ang pinakatinatamaan ng malaria.
Originally, isang anyo ng aquatic algae ang malaria
600 hanggang 800 million years ago.
Sa katunayan, may mga bakas pa ito ng photosynthesis.
Tingin namin, nanggaling sa ibon ang modern malaria
halos 130 million years ago.
Symbiotic relationship 'yan.
Ginagamit tayo ng mga mikrobyo para magparami,
at dalawang host ang kailangan ng malaria.
Kailangan niya ng lamok at pangalawang host,
mapa-tao man, reptiles, amphibians, o apes.
Lahat tayo, nagkaka-malaria.
Walang pakialam ang mga tao.
Karamihan ng mga Amerikano, hindi nila pinapansin ang isang bagay
kapag hindi sila apektado.
Naapektuhan ng malaria 'yong lolo't lola ko.
Malaking bagay 'yon pagpasok ng 20th century.
Nasa Atlanta ang Centers for Disease Control
dahil do'n lumala 'yong malaria.
Nagkalat ang mga lamok na may dalang malaria,
nag-aabang ng masisipsip nilang dugo ng tao.
Malaking problema noon ang malaria sa bansang ito,
tapos mula sa pagiging malaki, biglang nawala.
Wala nang namamatay sa malaria kasi nagagamot na natin.
Kung babalikan 'yong pagsisikap na wakasan ang malaria sa buong mundo
na inilunsad noong mid-20th century,
'yong tools na ginamit noon tulad ng pag-iiba ng kapaligiran,
pagtitiyak na walang breeding site ng lamok,
malawakang pagsi-spray ng insecticide,
gumana 'yon noon.
Pwedeng hindi 'yon ang tamang tools na dapat gamitin ngayon
sa mga lugar kung saan may malaria pa rin.
Masaya 'yong ski jumping, 'no?
Noong 1990s, pinag-isipan namin ni Melinda,
"Saan dapat dalhin ang pera?"
Tiningnan namin kung ano'ng ikinamamatay ng mga bata.
Nagulat kami na pneumonia, diarrhea, at malaria pala.
Nagulat ako no'ng nakita ko kung gaano kaliit ang pondo
para sa malaria.
Literal na sangkaterbang DDT ang ginagamit sa sakit na ito, na tumatama sa mga bata.
Muli na namang nag-ambag ang digmaan, gaano man kalupit at kasama,
sa buhay ng tao.
Malaki ang pondo ng armies noon sa malaria work
dahil namamatay ang mga sundalo sa malaria.
Tapos sumapat na 'yong epekto ng gamot na pamprotekta ng mga sundalo
kaya hindi na nila ginawang priority 'yon.
Mas marami pang pondong binibigay para sa pagkapanot kaysa sa malaria.
Pero masama naman talagang mapanot.
No'ng 2000, itinayo ang Gates Foundation,
tapos pwedeng maging top priority namin ang pagliligtas ng mga bata
para magsulong ng malaking pagbabago do'n.
Lumalala ang malaria.
Malaki ang maitutulong ng kulambo.
Kalaunan, magkakaro'n ng bakuna.
Ang gusto ng mga Amerikano, 'yong nakakasulit sila,
at wala nang mas susulit pa dito.
Nakilala ko si Bill Gates habang kumakain ng cheeseburger
para pag-usapan ang global health.
Sa tingin ko, ikinagagalit niya
'yong walang habas na pagsasayang ng kahit na ano,
lalo na ng buhay ng tao.
Nagagalit siya do'n, pero makikipagtalo siya sa kahit ano.
Matindi no'ng mga unang panahon.
Tinawag namin siyang Kill Bill.
Naaalala ko, nasa meeting 'yong finance ministers, tapos sabi niya,
"Sinungaling ka. Hindi totoo 'yan. Alam mong di totoo 'yan."
Tapos sabi ko…
Oo, medyo punk rock si Bill Gates. Hindi mo akalain, 'no?
Kailangan ng bagong bakuna para mabuhay ang mga bata.
Hanggang saan ba tayo nagtutulungan bilang sangkatauhan?
Nakapaglaan kami ng $30 million grant para sa malaria.
Nagulat ako, kami pala ang pinakamalaking funder sa field.
Walang boses sa marketplace ang mga taong namamatay sa malaria.
Walang opportunity para kumita.
Mas malaki nang 40 beses ang market ng dog food kaysa sa malaria.
Mula 1990, naibaba natin sa kalahati ang matinding kahirapan
at dami ng batang namamatay.
Pag sinabi ni Bill Gates na posible ang isang bagay,
maniniwala ka talaga.
Sa tingin mo, kaya natin 'yon?
Oo naman.
Ano'ng kuwento ni Diabaté?
Nangunguna si Diabaté sa Target Malaria work sa Burkina Faso.
Entomology ang background niya.
Sa mga lamok?
Oo. Siya ang world expert
sa pag-a-identify ng mga pwedeng pagpugaran ng lamok.
-Hi. Good to see you. -Hello. Good to see you din.
Una sa lahat, magaling magkuwento ang statistics.
Sa 247 million na kaso sa buong mundo taon-taon,
nasa Africa ang halos 235 million do'n.
-Grabe. -Africa lang 'yon.
Ang problema ngayon,
pag tiningnan mo 'yong ginagamit na tools,
'yong kulambo saka mga bagong gamot,
malaki ang naitulong no'n.
Pero mukhang naabot na nila 'yong protective limit nila.
Sa madaling salita,
para kang nakaupo sa kotseng tumatakbo nang napakabilis,
tapos target mong makarating sa buwan. Paano 'yon?
Kailangan mo ng ibang makina.
Kailangang ng effort at maraming research
para makagawa ng bagong tools.
Para matalo ang malaria, dapat gumamit ng iba't ibang tool.
Kailangang galingan ang pag-target sa lamok
at pigilang makapagpasa ang lamok sa tao.
Kailangang galingan ang pagprotekta sa tao,
at pagpatay sa parasites na napupunta sa tao.
Inaalam din namin,
"Paano mapoprotektahan ang mga tao pag nakagat sila
para masiguradong di makakapagparami 'yong parasite?"
Hanggang ngayon, inaaral pa din natin 'yan
kasi komplikado ang life cycle ng malaria parasite.
Iba ang itsura ng parasite sa bawat stage ng life cycle niya.
Maraming komplikadong makinarya ang malaria parasite
na ginagamit niya para lituhin ang immune system,
para maiwasan ang panlaban ng immune system sa kanya.
Nag-e-evolve 'yong parasite.
Nag-e-evolve na siya para maging resistant
sa gamot na pangsalba natin sa maraming buhay.
Kaya para makagawa ng bakuna, kailangang mautakan 'yong parasite.
Siyempre, ang goal ay makagawa ng mabisang bakuna
na mura, maaasahan,
at maipapamahagi sa buong mundo.
Kumusta?
Oo.
Dito ginawa 'yong seminal studies para sa RTS,S malaria vaccine.
'Yong unang vaccine trial namin, dito ginawa sa mga kuwartong 'to.
Kaya marami akong alaala sa dalawang kuwartong 'to.
Halos pitong taon kong pinaghirapan 'yong malaria vaccine.
Sobrang excited kami no'ng inumpisahan 'tong trial.
Akala ko talaga gagana.
No'ng nakuha namin 'yong results, nakakadismaya.
May namamatay sa malaria kada dalawang minuto.
Sa tingin ko, lalabas na gano'n.
Nasa ten, fifteen thousand ang namamatay kada linggo.
Kada linggo, kada taon.
Kailangang gamitin mo 'yong data,
aralin mo 'yon para gumawa ng bagong solusyon.
'Yon ang nagtulak sa akin na mag-isip ng bagong intervention.
Nakapag-isolate kami ng monoclonal antibody
na sobrang mabisa laban sa malaria.
Ang tanong, "Safe at effective ba 'to?"
Dahil iilang daang malaria parasites lang
ang nai-inject tuwing kakagatin ka ng lamok,
kung mapipigilan mo 'yong parasite sa isang turok ng antibody,
mapipigilan mo ang pagkakaroon ng malaria sa human host.
Pinipigilan nito 'yong parasites na makarating sa atay.
Ang tawag do'n, pag-control sa host.
Binibigyan mo sila ng immune response na kailangan.
Pwede bang magbigay ng isang dose?
Magbibigay ba 'yon ng proteksiyon para sa isang buong taon,
o kailangan ba ng pangalawang dose in six months?
Sa gano'n nakadisenyo 'yong pag-aaral, at nangangalahati na tayo.
Nagbigay na kami ng isang dose, tapos aaralin 'yong data for six months.
Tapos na.
Nakapag-recruit na kami ng 324 na bata para dito sa pangalawang part ng trial.
One ml ang syringe natin. I-check mo kung one ml nga.
May check-up po 'yong bata. Wala namang sakit.
Okay. Aling appointment 'to?
-112 po. -112.
-Opo. -Okay.
Karamihan ng lumalahok sa trial, mga nanay.
Ako si Bernadina Odhiambo,
26-anyos.
Dalawa ang anak ko.
Si Ian saka si Margaret.
Mataas ang risk ng malaria dito sa Siaya.
Alam naming may magagawa kami para maiwasan 'yon.
Naglilinis ako nang mabuti.
Walang nakapondong tubig sa paligid.
Gumagamit kami ng kulambo na ginamot.
Pwede kaming gumamit ng mosquito repellent.
Nabalitaan naming may malaria studies na ginagawa sa Siaya County.
Naging interesado ako kasi nabiktima na ako ng malaria.
Nagka-malaria 'yong panganay ko noong dalawang buwan pa lang siya.
Kaya no'ng may studies, nagdesisyon na akong sumali.
No'ng nag-umpisa 'yong study, pinatawag nila kami.
Pumunta kami sa Kogelo.
Kumuha sila ng dugo para i-test.
Pagkatapos no'n, tinurukan na sila para sa malaria.
Nasa western Kenya tayo, pero puro mais ang makikita mo.
Para din tayong nasa western Nebraska.
Ito ang pangalawang site namin, ang Kogelo dispensary.
Nasa probinsya 'tong Kogelo.
Dito ipinanganak ang tatay ni President Obama.
Sa tingin ko, kung magpapakilala ka ng bagong intervention,
gusto nilang maintindihan 'yong data no'n.
Kaya nakakasabik kasi kasama natin si Bob
para i-update tayo tungkol sa malaria monoclonal antibodies.
Welcome, at salamat sa pagpunta.
Kapag binakunahan tayo,
magkakaro'n tayo ng antibody response.
Lilikha ka ng malakas na antibodies na tagaprotekta.
Lilikha ka ng antibodies na wala pang gagawin.
Okay, tapos may team ka na ng antibodies.
Sino'ng nakakakilala kay Michael Jordan? 'Yong basketball player.
Wala?
E kay Mbappé?
Tatapusin niya na ba? Mbappé!
Napakahusay ng pagtatapos!
Isipin n'yo kung puro Mbappé ang player ng team n'yo.
Mas malaki ang tsansa ng team na 'yon na manalo.
Gano'n ang monoclonal antibody.
Ilang dose ang dapat ibigay?
Sa ngayon, pwedeng pang-anim na buwan ang isang dose.
Gusto nating patagalin 'yong isang dose nang isang taon.
-Salamat. -Salamat sa pagtatanong.
Pinakamadalas na tanong ay 'yong presyo.
Para sa akin, 'yon ang pinakamalaking hadlang.
Sa tingin ko, hindi scientific 'yong hadlang.
Tapos kinukumbinsi namin 'yong mga tao na pwede 'tong gawing mas mura.
Kapag naibaba nila ang presyo, napahusay 'yong bisa,
wala nang batang magkaka-malaria sa mga lugar na mapagdadalhan ng antibody.
Gamot ang pangunahin nating panlaban sa malaria.
Iinumin mo 'yong gamot pag nilalagnat ka na.
Matatayog na puno ang Cinchona trees na tumutubo sa South America,
tapos may nakadeskubri
na pag pinakuluan mo 'yong bark, na quinine, tapos ininom mo,
mabilis kang gagaling sa malaria.
MALARIA NAGAMOT NG QUININE SUNDIN ANG GAMUTAN
Nakakatuwa ang quinine,
kasi isa 'yon sa mga ingredient ng tonic water.
Ang tonic ay salitang ginagamit na tumutukoy sa gamot. Tonic.
'Yong tonic water, quinine water,
iniinom ng sailors 'yon noong 18th at 19th century
bilang panlaban.
Sobrang pait ng lasa,
kaya hinaluan ng gin ng British colonists sa India,
kaya nagkaro'n ng gin and tonic.
Siyempre, di na panlaban sa malaria ang gin and tonic ngayon.
Konektado din dito ang kape.
Noong una, pinalabas na gamot sa malaria ang kape,
do'n nagsimula ang alamat ng kape,
tapos in-advertise 'yon hanggang noong late 1800s
bilang gamot sa malaria.
Naligo ang mga sinaunang Egyptian sa ihi ng tao.
Nagsuot ang Romans ng anting-anting na may nakalagay na "abracadabra."
Do'n galing 'yon, panlaban sa malaria.
Napakahirap burahin ng malaria.
Marami nang nagtangka, pero nabigo.
Matagal nang pinag-uusapan ang mga nakakahawang sakit
at kung kaya bang puksain ang mga 'yon.
May napuksa na tayo, 'yong smallpox.
Muntik na 'yong polio, pero wala pa tayo do'n.
Pero sa malaria, ibang usapan 'to.
-Hi. Kumusta? -Tony. Kumusta na?
-Mabuti. -Salamat sa pag-iimbita.
Oo naman. Pasok ka.
Sa tingin ko, napakaimportanteng proof of concept
ng nangyayari ngayon sa antibody studies
na ginagawa sa Kenya at iba pa,
pero ang inaalala ko, baka hindi pa tapos, nawala na 'yong focus natin.
Sa tingin ko, 'yong elimination sa iba't ibang rehiyon at bansa,
posible 'yon sa malaria.
Ang mahirap, 'yong puksain 'yon sa normal na pakahulugan
dahil sa dami ng lamok, sa klima, 'yong kailangang kontrolin.
Kaya umaasa talaga ako sa science.
Kapag sobrang epektibo na ng tools natin, mangangahas na tayong magpalawak
at gawing masinsinan 'yong intervention
para mapuksa na natin 'yong parasite sa lugar na 'yon.
Maraming hakbang at approach.
Mosquito approach, treatment approach, prevention approach.
Ano'ng kailangan ng kalusugan ng tao at ano ang scientific opportunity?
Tapos pwede mong gamitin ang mga umiiral na scientific opportunity,
o gumawa ka ng scientific opportunities.
Para labanan ang problema sa lamok,
pinag-aaralan ng scientists ang mga lamok na nagdadala ng sakit.
Naghahanap sila ng paraan para makontrol at mapuksa ang mga iyon.
Para mapuksa ang malaria, kailangang magbigay ng gamot,
pero kailangan ding i-target ang lamok.
Sa tingin ko, isa sa nagpapahirap sa 'tin
ay pwedeng maiwasan at gamutin ang sakit na 'to.
Nagsimula ang career ko habang tumitingin sa isang cage ng lamok
tapos na-realize kong pag pinatay mo 'yong mga lamok,
pwede mo nang pigilan ang lahat ng epekto nila.
Sa kasaysayan, DDT ang pinakasikat na panlaban sa lamok.
Meron 'yong masasamang epekto,
tapos sabi ng environmental movement, dapat itigil daw 'yon.
Ngayon merong idea na tinatawag na gene drive,
kung saan gagamitin ang genetics ng lamok para hindi na sila dumami.
'Yon ang pinaka-exciting ngayon.
Nandito ako ngayon kasi noong bata ako, mahilig talaga ako sa living things.
Dinala ako ng parents ko sa Galápagos, tapos nagbasa na ako ng Darwin.
Amazed na amazed ako
sa masinsing pagkakahabi ng tela ng buhay,
tapos naisip ko, "Gusto kong gawin 'yon.
Gusto kong matutong magbuo ng species."
Kung may technology ka para burahin ang malaria forever,
gagawin mo ba?
May kinalaman siguro sa sagot ang CRISPR.
Ang CRISPR genome editing technology, para siyang genomic scissors
na ginagamit para gupitin ang isang sequence ng isang genome
at magbigay ng DNA sequence na ilalagay sa parteng ginupit.
Pwede 'yong gamitin para magbuo ng gene drive
para makapagpakalat tayo ng alteration mula sa isang organismo
tungo sa mga populasyon sa wild.
'Yong full-power version na self-propagating gene drive,
walang limitasyon sa mga hangganan ng species.
Ibig sabihin, pag may gene flow sa isang populasyon,
kakalat 'yon at maaapektuhan ang buong populasyon.
Kung may CRISPR ka, 'yong kakayahang baguhin ang genes,
tapos may gene drive ka na magpapasa ng heredity,
pwede nating baguhin ang genes para piliin kung ano ang ipapasa.
Pwedeng gawing lalaki lahat
para hindi na sila makakapagparami.
Pag ginawa mong lalaki lahat, katapusan na ng species na 'yon,
at sa teorya, katapusan na rin ng sakit na 'yon.
Nagtatanong ang mga tao, "Di ba 'yon kakalat?
Hindi ba mahahawa ang pollinating insects na nagbibigay sa atin ng prutas?"
May mga lehitimong tanong tungkol sa napaka-powerful na technique.
Maraming pakinabang ang lamok sa lipunan.
Parte sila ng natural ecosystems.
Kinakain sila ng ibang hayop.
Ng trout, salmon, mga top-water feeder.
Kinakain sila ng mga ibon, paniki.
Malamang na ma-extinct ang ilang orchids kapag na-extinct ang mga lamok.
Kaya importante ang lamok sa anumang natural ecosystem.
Pag inalis mo ang isang species sa isang ecosystem,
pwedeng magkaroon ng trophic cascade
ng mga di sinasadyang epekto sa ibang ecosystem.
Halimbawa, no'ng na-exctinct ang woolly mammoth,
na-extinct din 'yong mga garapatang sumisipsip ng dugo ng woolly mammoth.
Sa Africa pa lang, meron nang mahigit 1,000 species ng lamok.
Sa dami ng species, pag inalis mo 'yong ilan,
'yong nagpapakalat ng malaria na kokonti naman,
sobrang liit ng tsansang magkaproblema 'yong ecosystem.
Hindi zero, pero sobrang liit.
Mahabang proseso 'yong research.
Gusto na naming makuha ngayon, pero kung gusto mong mag-research
gaya ng partikular na technology na dine-develop namin, matagal 'yon.
Kasama ako sa project na Target Malaria.
Gumagamit kami ng advanced genetic tools para mawala ang malaria sa hinaharap.
Maraming dahilan kung bakit wala pang gene drive mosquitos sa Africa.
Napakarami pang elemento sa paligid,
marami pang dapat isaayos
para matiyak na siguradong-sigurado at safe ang ginagawa mo para sa community.
Alam mo, rural ang malaria,
nangyayari 'yon tuwing tag-ulan.
Kung gagamit ka ng lamok para ikalat 'yong gene,
kahit sa sobrang hirap na lugar,
kung wala kang access, 'yong lamok ang gagawa para sa 'yo.
Para sa amin, malaki ang pagbabagong dala ng tool na 'to
pero madaling magpakawala ng mga lamok sa field.
Baka 30 minutes ko lang gawin 'yon,
pero seven years namin 'tong pinaghirapan.
Pag inumpisahan mo agad ang gene drive, tapos kumalat na,
tapos may iba't ibang aspetong di mo tiniyak, magiging mahirap 'yon.
Kailangang makuha mo ang permiso ng community.
Hindi 'yon bastang binibigay. Kailangang mabuo ang tiwala nila.
Di ako pwedeng bastang pumunta sa village na may dalang lamok
dahil lang scientist ako na naglilingkod sa publiko.
Kailangang maintindihan nila ang ginagawa mo.
Good morning.
-Kumusta? -Ayos naman. Salamat.
Good morning.
-Kumusta? -Mabuti.
Mabuti. Salamat.
Natutuwa kaming makasama kayo ngayon.
Gaya ng nakikita n'yo, ito ang aming insectary.
Andito lahat ng lamok.
Alam naming may mga alalahanin 'yong mga tao,
kaya minsan, maganda talaga kung maisasama 'yong leaders ng community
sa insectary para maipakita 'yong mga lamok,
'yong transformation,
tapos hayaan silang magtanong nang magtanong.
Gaya ng nakikita n'yo, puti ang pintura ng buong building.
Mas madaling makita pag may nakadikit sa dingding.
Pag tumayo kayo dito, mararamdaman n'yo 'yong hangin ng fans.
Sinadya ang lahat ng 'yan para di makalabas 'yong mga lamok.
Lahat ng lamok sa hanay na 'to ay genetically modified.
Ito 'yong paraffin na parang balat ng tao.
Ito 'yong source ng init na ikakabit.
Pampainit 'yan ng paraffin, na mararamdaman agad ng mga lamok.
Pag naramdaman nila 'yan, sisimulan na nilang sumipsip.
Marami akong natutunan sa insectary.
Namangha ako kung paano binabago 'yong lamok.
Napakaliit ng lamok…
PINUNO NG VILLAGE COMMITTEE
…at para sabihing pwedeng baguhin 'yon, nakakabilib lang.
'Yan ang tinatawag na DNA.
Pag na-integrate na ang modification sa genome ng lamok,
makikita mong pula ang mata niya.
Ibig sabihin, 'yong lamok na di modified, hindi pula ang mata?
Hindi. Hindi pula.
Mahirap baguhin ang genetics ng isang species
dahil hindi sigurado kung ano'ng magiging epekto sa huli.
Pwedeng baguhin ang isang receptor ng isang cell
para hindi na magka-HIV ang tao.
Pero lalaki ang tsansa nilang magka-West Nile disease.
Maraming magsasabi ngayon na "Ang daling pumili diyan,"
pero magiging madali pa rin ba in 10,000 years?
Baka West Nile disease ang umubos sa sangkatauhan.
Mahirap sabihin kung ano'ng mangyayari.
May mga nagsasabing
kahit mababawasan ang namamatay sa malaria,
hindi pa rin dapat buksan ang Pandora's Box.
Hindi ako sang-ayon do'n.
Pag naaalis mo lang 'yong kahit ilang species sa Africa,
mababawasan na ng 80% 'yong nagkakasakit.
Wala 'to sa lisahan ng toolbox ni Dr. Evil,
at sa kasamaang palad, may laman ang listahang 'yon.
-Hindi 'to kasali do'n. -Hindi nga.
Maraming lumalapit at nagtatanong
kung ano'ng mangyayari pag nawala ang mga lamok.
Ang tanong ko, may 600,000 nang namamatay taon-taon.
May masama nang nangyayari.
Kailangan nating aksiyunan 'yon.
Mahirap pa ring pumasok mula sa ibang bansa
tapos sabihing gusto naming gamitin ang mga tao dito,
pwede kayong makinabang dito, pero hindi kami sigurado,
saka namin pagpapasyahan ang gagawin sa technology pag tapos na.
Ang buong kasaysayan ng kolonyalismo ay mga puti na pumupunta sa Africa
para gamitin ang mga tao doon na parang mga mineral o kung ano.
Gusto ng mga tao rito na magtagumpay ang project na 'to
dahil nakakita na kami ng malulubhang kaso ng malaria…
KINATAWAN NG DISTRITO
…at desperado na 'yong mga tao na magkaroon ng sapat na solusyon.
Kapaligiran mo, desisyon mo.
Wala ako sa Africa, hindi at risk sa malaria ang mga anak ko,
pero kung at risk sila at doon kami nakatira,
sasabihin ko na, "Sige na."
Ideretso n'yo na sa self-propagating, wag nang mag-ecological field trial.
Kung at risk ang mga anak ko, sasabihin ko, "Go na."
Wag nang magpaligoy-ligoy.
Magandang example 'to
kung bakit tayong mga nasa developed na bansa,
dapat bigyan din natin ng pansin ang mga sakit sa ibang bansa.
Dalawa ang dahilan.
Una, may moral responsibility tayo bilang mayamang bansa
na hindi hayaang bastang magdusa 'yong iba sa sakit na pwedeng maiwasan at magamot
dahil lang doon sila ipinanganak,
pero may sariling pakinabang din sa huli
kapag nakakahawang sakit ang pinag-uusapan.
Pwedeng kumalat 'yong mga sakit sa ibang region.
Naglabas ng bagong babala ang CDC
matapos makumpirma ang limang kaso ng malaria sa US.
Balita mula sa Maryland…
Unang malaria infection sa loob ng mahigit 40 years.
Walang patawad ang malaria.
Dahil sa climate change,
malamang na dumami ang ganitong problema.
Ayaw nating mangyari sa mundo na tuwing magkakaproblema,
libo-libo ang mamamatay sa malaria, kahit pwede namang hindi.
Susceptible ang environment ng US,
lalo 'yong mga parte ng South kung saan mainit ang klima
at may Anopheles mosquito.
Nakakabahala 'yong potential na magkaroon ng local transmission.
MARYLAND, INIULAT ANG UNANG KASO NG LOCALLY ACQUIRED MALARIA IN 40 YEARS
-Magandang gabi. -Magandang gabi.
-Kumusta kayo? -Mabuti po.
-Ayos ba kayong lahat? -Opo.
Alam n'yo ba ang nangyari kaninang umaga?
Ano?
Bumisita ako sa laboratory para makita kung kumusta 'yong malaria work.
Paano mo malalaman kung modified 'yong lamok?
Pag tiningnan mo, pula 'yong mata ng modified na lamok.
Mama, Ian, kumusta kayo?
Ayos lang naman.
Ian, mag-hi ka sa doktor!
Okay.
Nitong nakaraang isang buwan,
mula no'ng nagpunta kayo sa clinic, ayos naman ba 'yong bata?
-Ayos naman siya. -Okay.
May gusto ka bang i-report tungkol sa bata?
Pang-anim na buwan na 'to.
Home visit, clinic, home visit, clinic.
Ang laking pribilehiyo para makasama ako sa study na 'to
kasi naging maayos naman 'yong bata.
Hindi siya na-test para sa malaria nang anim na buwan.
Dati, takot ako
dahil isa ako sa mga nabiktima ng malaria.
Kahit hindi pa napapatunayang gagana,
umaasa kaming gagana 'to sa mga darating na taon.
Ipinagdadasal ko talaga
na gagana
ang antibody na 'to.
Para hindi na 'ko matakot.
'Yong mga binagong lamok ba, hindi makakalabas
sa laboratory nila?
Hindi n'yo kailangang matakot sa modified na lamok.
Ang layunin ng ginagawa nila, mabura ang mga babaeng lamok
para labanan ang malaria.
Nakakatakot, kasi marami kaming naririnig na ginawa raw ng mga puti
na dumagdag pa sa mga sakit.
Kung pupunta kayo sa lab,
ang totoo, mamamangha kayo.
Ang sisipag ng mga nagtatrabaho do'n. Ang galing ng ginagawa nila.
Mahalagang tandaan na sakit ng kahirapan ang malaria,
at kung may sakit ang mga bata, hindi sila makakapasok sa school,
hindi sila matututo, at di sila makakapagtrabaho
para kumita ng maayos na ikabubuhay nila.
Aalagaan sila ng magulang. Walang maghahanap-buhay.
Gagastusan nila ang pagpapagamot sa malaria,
lalaki ang gastos nila sa gamutan. Kailangang makaalis sa cycle na 'yon
para makaalis sa cycle ng kahirapan.
Hangga't ang malaria ay pumapatay ng mga tao dito sa Africa,
at sinisira ang ekonomiya namin,
mahihirapan kaming umunlad.
Nandito ang pinagmulan ko. Dito ako pinanganak at lumaki.
Nandito ang pamilya ko.
Walang ibang tutulong ng bansa ko.
Ako ang dapat gumawa no'n.
Kami ang dapat gumawa no'n.
Bye.
-Bye. -Bye.
Umaasa ako na mapupuksa ko ang malaria habang buhay pa ako.
Gusto kong gawin 'yon habang buhay ako, na mas mahirap, kaya…
Kaya mo 'yan. Maging healthy ka lang.
Laging merong ano bago i-feed 'yong ano
pag alam mo na kung ano'ng ilalagay sa prompt buffer,
pero 'yong math expert…
Tama ang ginagawa ni Bill Gates.
…expert. 'Yong plug-ins…
'Yong idea na may gano'n kang utak na sinisikap na gumawa
ng lahat ng klaseng solusyon.
Maganda 'yon.
Pag gumawa ng system's architecture…
Kung wala siya, iimbentuhin natin siya, kaso walang maniniwala na may gano'n.
Sa tingin ko, gusto niya lang maging kapaki-pakinabang.
Nakakatuwa 'yon.
Gusto niyang makakita ng resulta.
Kahit 'yong pinakamayayamang tao,
may mga problemang hindi nila kayang ayusin.
Kailangan ng suporta ng gobyerno, at dito papasok ang advocacy.
Dito papasok ang pagkukuwento at mga kuwentista.
Kailangang gumana ang kaliwa't kanang parte ng utak natin.
Maraming kinakaharap na hamon ang mundo ngayon,
pero malalampasan natin 'to.
Malaki na ang iniunlad ng mundo. Masaya akong maging maliit na parte no'n.
Nandiyan ang hamon ng political polarization
at limitadong resources at pag-iwas sa climate change,
at kailangan nating isulong ang innovation para malampasan ang mga 'yon.
Kaya natin 'to.
Ang tanong, 15 years pa ba, o 20 years, o 30?
Depende 'yon sa pagsisikap natin at kung gagawin ba nating priority.
Nagsalin ng Subtitle: I Delgado