OKTUBRE 3, 1993
Marami kaming reaction force sa ground.
Hindi ko sila makita kahit saan sa baba.
Sinumang napatumba at nawalan ng malay,
ganoon din siguro ang pakiramdam nila kapag nagkamalay na uli.
Para kang nagising mula sa napakahimbing na tulog.
Malilito ka sa umpisa,
at kalaunan ay magiging malinaw
at mapagtatanto mong ito talaga ang nangyayari.
Sa kasamaang palad, hindi maganda ang katotohanan.
May mga matinding sugat ako.
Ang sakit ng likod ko, 'yong napakatinding sakit.
Hindi ko maramdaman ang binti ko.
Tapos nalaman ko na lang,
nakatayo sina Randy Sugar at Gary Gordon sa tabi ng pinto ng cockpit ko.
‎Randy, bantayan mo ang kalye.
Para akong nabunutan ng malaking tinik sa dibdib.
‎Sandali lang, sandali lang.
Mga taga-Delta Force sila.
Kung mapapasabak ka sa matinding barilan, sila ang gusto mong kasama.
Inilagay nila ako sa lupa at umikot sa nguso ng helicopter.
At narinig kong sinabi ni Gary, "Puta, tinamaan ako."
‎May tama, may tama.
Doon ko naisip na hindi ito rescue force,
dalawang tao lang ito.
Talong-talo kami sa bilang,
at hindi namin alam kung makakatagal pa kami.
Tapos may mga narinig akong boses.
Mukhang hindi sila kakampi.
Ang alam ko lang, parating na si kamatayan.
Tumakbo kami papuntang crash site.
At ipinagdasal naming mga Amerikano ang makikita namin.
Galit na galit kami.
Gusto lang naming makaganti sa kanila.
Isa ako sa mga unang taong dumating sa crash site.
Akala namin patay na silang lahat.
Tapos may nakita kaming sugatan.
Suot niya ang uniporme ng US Marines.
Hinahablot nila lahat ng gamit ko,
binasag nila ilong ko, pisngi ko, mata ko.
Alam niya ginawa niya, binomba niya kami at pinatay ang mga kamag-anak ko.
Hinablot ng lalaki ang green tag sa leeg ko.
Sabi niya, "Ranger, Ranger, patay ka Somalia."
Hinampas niya ako ng malambot na bagay.
Braso iyon ng isa sa mga crew.
At ah… Hindi ako makapaniwala.
Sabi ko, walang paraan para makaalis dito.
Alam mo, mamamatay ka na.
Sumigaw siya, "Tulungan mo ako! Tulong!"
May binatilyong Somali na lumapit para barilin siya.
Hinawakan ko at inagaw sa kanya ang baril.
Iniligtas ko siya!
Binuhat nila ako, inihagis sa likod ng truck,
‎pero buhay ako.
Sa pagligtas ng buhay niya, pinapakita nito na mas mabuti kami sa mga Amerikano.
‎…masakit ito, ha?
Nagtitiis kami, naghihintay ng isang
rescue force doon mismo sa kanto kung saan bumagsak ang unang Black Hawk.
Hawak ko si Corporal Jamie Smith.
Sugatan siya, kailangan niya agad magamot.
‎Kritikal na ang lagay ni Jamie.
Naghihintay lang kaming dumating ang ground reaction force.
Di na kailangan sabihin, kailangan namin sila rito sa lalong madaling panahon.
Ang alam lang namin,
bumubuo sila
‎ng armadong convoy ‎na makakapunta at ililigtas kami.
ANG RESCUE CONVOY
May sugatan kaming delikado na ang lagay sa crash site sa hilaga.
Bumalik kami sa siyudad sa rescue operation.
May mga team ng tao naming nagtatago sa paligid ng unang bumagsak na Black Hawk.
‎Hindi ako…
Nagpunta kami sa siyudad
at halos agad kaming pinaulanan ng bala.
At iyon na, nagkagulo na.
Ang unit na kasama ako ay may nakasalubong na convoy na dumadaan sa malapit.
Nagbarilan kami.
Tinamaan namin sila at nasira ang convoy.
May suot akong vest noon.
Kapag dito ako nabaril, buhay ako.
Pipigilan ng plate ang bala.
At kapag nabaril ako sa braso o binti, malamang na buhay ako.
Mawalan man siguro ako ng biyas, okay lang.
Takot na takot akong mabaril sa leeg o sa ari ko.
At sa malayo sa kaliwa namin,
kita mo ang liwanag ng apoy.
At mapapaisip ka, "Wow, salamat sa Diyos, hindi kami doon papunta."
At lumiko kami at doon nga kami nagpunta.
At para bang, "Hayop, ano na naman itong pinapasok namin?"
BAHAY NI SAIDO
Nakakarinig kami ng mga sasakyan.
Pinapadede ko ang anak ko…
pero ayaw niyang dumede.
Ang sama ng lagay namin.
Nilulusob ng mga sundalong Somali ang bahay namin.
Tinatarget nila ang mga Amerikanong nasa loob.
Nilalabanan kami ng mga Somali sa bawat lokasyon.
Kaya nagsimula akong magpaputok sa gitna ng mga de-kahoy na shutter.
Ang matinding tanong ay, "Sino'ng unang makakalapit doon?
Mauuna bang makalapit sa amin ang convoy?
O 'yong iba bang Somali ang darating doon?"
Nauubusan na kami ng bala.
Walang tubig, walang gamot.
Iniisip ko, "Ito na iyon."
Akala ko ito na ang katapusan at natakot ako.
Kung babatuhan nila kami ng saktong dami ng militiamen,
darating ang puntong hindi na kami makakalaban doon.
Kaya iniisip ko, "Sa anong punto sila magpapasyang lusubin kami?"
Sumuko na akong isipin na makakaligtas pa ako roon.
Para bang, wala namang dahilan para kabahan pa, tama?
Alam mo na ang kalalabasan mo.
Suko na akong isiping, "Mamamatay na ako ngayong gabi."
‎Nasaan ang tulong…
Ginawa ko na lahat para makarating sa inyo ang mga sasakyang iyon.
May mga radio call kami
para subukang hanapin ang rescue force at alamin kung ano'ng nangyayari.
Puwedeng pahingi ng status?
Nauubusan na kami ng gamot.
Napaisip ako, "'Wag mong sabihing papunta na sila."
'Wag mong sabihing papunta na sila."
At tuloy kaming nagtrabaho at ginawang komportable si Corporal Smith.
Alam mong takot siya.
Alam niyang nanganganib siya.
Tuloy lang kami, alam mo 'yon, dinidiinan namin
ang ugat sa abot ng kaya namin para mapanatili ang direct pressure.
Pagtagal, tumawag ako sa radyo.
Pero ang sabi ko lang, "Huli na."
Alam mo 'yon, "Siya ay… wala na."
Kailangan ko yatang tumigil sandali.
May mga sugatan kami doon sa daan.
Marami kaming bahay na tinataguan ng mga casualty.
Namamatay ang mga tao.
At noong pumasok ang team leader,
sinabi ko, "Tinigin mo ba makakaligtas tayo?"
At napatigil siya at pinag-isipan iyon.
At tumingin siya sa 'kin at hindi matagal na patlang iyon,
at sabi niya, "Ewan ko."
At napagtanto kong puwedeng isa sa dalawa ang kahinatnan ng labang ito.
Puwedeng lumaban kami para makalabas ng siyudad,
o mayayari kami.
Dinig kong umaatikabo ang bakbakan.
‎Pinapatay ninyo ang mga bata, bakit?
Nasa loob ako ng maliit na sala,
at wala talaga akong nakikitang anumang nangyayari sa labas.
Tapos may interrogator doon na tinatanong ako.
‎Bakit ka nandito?
Kinadena nila ako, at iniwan akong mag-isa.
At doon ko tiningnan kung ano talaga ang lagay ko.
Tiningnan ko uli ang binti ko at doon ko naisip kung gaano kalala iyon.
Sobrang namamaga
‎na nababatak na ang tela ng pantalon ko,
na karaniwang maluwag.
Naririnig ko ang ground convoy.
Mukhang diretsong papunta sa 'kin iyon.
Sa isip ko, nag-iisip ako,
"Okay, nahanap nila ako.
Rescue na ito.
May maganda talagang mangyayari."
Palapit ito nang palapit.
Darating na ito sa loob ng isang minuto.
Wala akong paraan para mag-signal.
At bigla na lang,
dumaan lang ito at palayo na ito nang palayo,
‎"Hindi. Hindi nila alam kung nasaan ako."
Paalis pa lang kami ng crash site noong panahong iyon.
Nagmamaneho lang kami, hindi ko alam kung saan kami papunta,
kung bakit kami kumaliwa, kung bakit kami kumanan, kung saan kami papunta.
Wala akong alam.
At sa wakas dumating kami sa crash site.
Sumilip ako sa pinto at napansin kong
‎may mga tao sa parehong panig ng daan.
‎Bilis, bilis, bilis!
"Ayos, nandito na ang tulong," tama?
"Nandito na ang tulong."
At ang sarap sa pakiramdam.
'Yong malaman mo lang na,
‎"May ibang grupong mas malaki sa amin ‎ang nandito."
Nakahinga talaga ako.
Pakiramdam ko ay para sa 'kin ang rescue team na iyon.
Masayang-masaya ako na tapos na sa wakas ang paghihirap na iyon.
Pakiramdam ng lahat na puwedeng tapos na talaga ang lahat ng ito.
Pero may naging antala.
Nasa gitna sila ng pagsagip sa mga natitirang
na-trap at napatay sa loob ng helicopter.
Masasabi mong nagsisimulang mag-isip ang mga tao ng,
"Gaano katagal pa ba tayo rito?"
At, "Ano kaya itsura ng lahat kapag sumikat na ang araw?"
Kailangan naming umalis.
Napakahalaga ng oras.
Isinakay namin si Corporal Smith sa armored vehicle,
isinakay namin ang mga nasugatan sa amin.
‎Umalis na tayo rito.
Parang 'yong lokohan sa militar,
"Ilan ang maisasakay mo diyan?"
"Ah, isa pa." Laging isa pa.
Kinarga namin sa taas ang patay, ang sugatan sa likod,
at oras nang umalis doon.
Binuksan ko ang pinto, inalis ang trangka, binuksan ko, at sobrang siksikan.
Sardinas na siya.
Wala nang lugar para sa amin.
Wala nang makakasakay pa doon.
Sinara nila ang pinto.
Sumara iyon, at nasabi ko, "Naku…"
Sinabihan ako na kailangan naming tumakbo pabalik, limang milya.
Niloloko mo ako.
Peste! Heto na naman tayo.
Niyari na naman kami.
Talaga ba?
Lumalakas uli ang barilan.
‎Nang-aasar ka ba?!
Ang naiisip ko lang noon ay, "Hayop,
kailangan kong tumakbo doon."
‎Hayop!
Sinumang nasa kalsadang iyon ay gusto nang mamatay.
Tumatakbo ako palayo ng paaralan dahil sa labanan.
Nang umalis ako sa paaralan, nakayapak ako.
May helicopter na lumilipad palapit sa 'kin.
Sandali lang nawala ang helicopter,
panay ang lipad nito sa taas namin, isang banda tapos isa pa.
Bababa iyon nang sobrang baba sa lupa.
Basta sila namamaril, hindi alam kung ano ang tinatamaan nila.
Kapag sobrang baba na ng helicopter magtatago ako,
sa isip ko paniwala ko ay sinusundan ako.
Tapos ay lilipad iyon palayo at babalik para mamaril.
Pumasok ako sa bahay at tiningnan ang bawat silid.
Nakita kong walang tao sa bahay…
Tiyak ko noong patay na ang pamilya ko.
Nang umalis ako sa bahay, nawalan ako ng pag-asa,
kasi hindi ko makita ang nanay ko.
Nang lumabas ako, hindi ako naghahanap ng pag-asa o buhay.
Gusto kong maupo sa labas at umiyak hanggang patayin ako ng helicopter,
gaya ng pagpatay nito sa iba.
Nawalan ako ng pag-asa sa buhay.
Sinabi ko sa sarili kong mamamatay ako ngayon.
Magdamag silang namamaril
at sumisikat na ang araw at alam mo, sa lahat ng iyon sabi ko,
"Ah hayop, heto na naman tayo.
Ito ay magiging… magiging interesante uli ito."
Ginawa ang tawag,
"Hoy, puno na ang mga armored vehicle."
At ang plano ay samahan namin
‎at tabihan namin ang mga armored vehicle.
‎Bilis, bilis, bilis!
Ang gagawin mo ay,
uusad kayo sa tabi ng daan
habang ang mga armored vehicle na ito
ay aandar sa tabi ninyo.
Gamitin ninyong takip ito sa mga kalaban.
‎Kilos, kilos!
At pagdating sa unang intersection,
hindi huminto ang mga convoy, tuloy-tuloy lang sila.
Dire-diretso lang ang mga armored vehicle na iyon,
"Hindi ninyo kailangang alalahanin ang bala.
Kailangan naming mag-ingat sa bala." Umalis na lang sila.
Isa iyon sa mga bagay na,
"Aba, ang bilis madisgrasya ng planong ito."
Doon uli sa parehong daan kung nasaan ako kahapon lang,
babalik sa parehong direksyon, na hindi mo ginagawa,
sinusundan ang mga sasakyang nagsasabi sa lahat na parating kami.
"Oh, may naririnig akong sasakyan, tingnan ko nga sa bintana.
Oh, may mga taong naglalakad, barilin na lang natin sila."
Isa iyon sa mga, "Grabe, di na talaga ito matatapos, 'no?"
Nasa gitna ako ng buong labanan.
Hindi na napahinga ang baril ko.
Tuwing nagpapaputok kami
o may pinatutumba na sinuman sa mga sundalo,
lumalakas ang pagkapanalo namin.
Nakalusot kami sa isang intersection.
Habang umuusad ako sa may pader,
pakiramdam ko may taong lumapit at hinampas ako sa likod
‎gamit ang baseball bat.
‎Nakarinig ako ng, "Hayop naman!"
At tumingin ako sa tapat ng kalye. Nandoon si Randy Ramaglia…
‎Bilis!
‎…sabi niya, "Tinamaan ako."
Kinapa ko ang vest ko at inaasahan kong may exit hole na mahahanap.
Walang exit hole.
At anumang oras inaasahan ko habang humihinga ako
‎na makarinig ng tunog ng bumubulwak.
Sumigaw mula sa kabilang daan ang unit medic, "Hoy, ayos ka lang?"
At sinabi ko sa kanya,
"Oo, ayos lang," kahit hindi ko alam kung ayos nga ako o hindi.
Pero ang tanging alam ko lang ay makakatakbo ako.
Sugatan o hindi, kailangan mong tumuloy, patuloy ka dapat lumaban.
Di ka na makakabalik kapag namatay ka.
Pero kung sugatan, may pag-asa pa.
Buhay ka pa!
Nabaril ako rito.
Ipapakita ko sa 'yo.
‎May butas na ngayon.
Hindi na mahalaga ang mabaril at ang sakit, hindi mahalaga iyon.
Nabuhay kami para bumaril o kaya mabaril.
At patuloy kaming tumakbo.
Sa wakas,
‎inabutan namin ang mga sasakyang ‎pinadala para ialis kami roon.
Tumalon pababa ang lalaki, hinatak ako, at basta ako ipinasok sa Humvee.
At basta sila umalis.
Alam mo 'yon, kaya literal na kami ang isa sa mga huling umalis ng kalye.
Isa sa pinakanakakatakot sa panahon ng labanan
ay noong nasa loob kami ng armored vehicle na iyon.
Nandoon lang ako sa likod, binabaril ang lahat ng namamaril sa amin.
At pabalik na kami sa base.
Sobrang iba ng dating sa 'kin ng biyahe paalis ng lungsod
ngayon kaysa sa kahapon.
Ang tanging nag-iba lang
sa nakaraang araw ay ang pananaw ko.
At ang ngayon ay ang pangit lang talaga.
Nabagsakan ako ng mga labi ng bahay ko.
Nasa ilalim ako ng mga durog na bato.
Bumuga ako ng dugo mula sa bibig ko.
Sabi ng anak kong si Ifrah,
"Mama, wala po akong makita at dumudugo ang mga mata ko.
Hindi sumasagot ang kapatid ko."
Nagdurugo ang mata niya.
Sabi ko, "Wala ka na bang mata?"
"Wala na," sabi niya at umiyak talaga ako.
Tanong ko, "Nasaan ang mga bata?" at sabi sa 'kin ay patay na sila.
Ang panganay ko, ang sumunod sa kanya at ang asawa ko, ay namatay lahat.
Sugatan ang natitirang apat.
Tanong ni Ifrah, "Nasaan ang papa ko?"
Sabi sa kanya, "Patay na siya.
Pinatay siya ng mga Amerikano."
Sabi niya, "Dapat patayin ang Amerikano at dapat din silang tanggalan ng mata."
Alam mo, maaga akong gumigising.
Natatakot ako para sa buhay ko.
Pero alam kong kailangan kong bumalik doon.
Pero patuloy pa ba ang labanan
o ligtas na sa lugar na iyon?
Kailangan kong malaman.
Bumaba ako sa motor ko.
Kinuha ko ang camera ko
at pinindot ko ang record.
Dakila ang Diyos! Dakila ang Diyos!
Lumalapit ang lahat sa camera para magsalita…
kung ano'ng nangyari.
At masaya sila!
Dakila ang Diyos!
Tumatalon-talon sila sa bumagsak na helicopter.
Lahat ng tao, nagsasaya sila at sinasabing,
"Natalo namin ang mga Amerikano."
Amerika, layas!
‎Tingin ka rito.
‎May dalawang lalaki pa.
Kita mo? Kita mo mga bala ko?
‎Sumpain ang America!
Sabi nila, "Nanalo kami.
Nanalo kami at nagtagumpay."
Oo.
‎Kung Ranger kayo, tatalunin namin kayo!
Kung Ranger kayo, tatalunin namin kayo!
Alis mga Amerikano, alis.
Noong kumukuha ako,
narinig kong sinabi ng isang babae,
"Tingnan mo!"
At noong makita ko, nakita kong
bangkay iyon ng isang Amerikano.
Sundalong Amerikano.
Nang makita ko ang bangkay, nagulat ako.
Galit na galit sila
tapos minsan ay tinatapakan nila.
Wala kang masasabing kahit ano tungkol dito.
Gusto ko lang umalis na doon,
pero kailangan kong gawin ang trabaho ko.
Hindi iyon tama.
Dapat mong igalang ang patay, kahit kaaway mo pa.
Alam mo, ang layon ko
‎ay makita ng buong mundo ‎ang nangyayari sa Somalia.
Noong umaga, nagpunta ako sa paliparan.
Tuwing umaga, may flight papuntang Nairobi.
Nagpadala ako ng tatlong tape,
at noong araw na iyon mismo, pinalabas nila.
Alam kong iibahin ng footage na ito ang lahat!
Sa wakas ay nakabalik kami sa hangar.
Ibinaba namin ang gamit namin at biglang tumakbo ang lahat
ng nasa hangar sa sulok sa likod kung saan may telebisyon.
Magandang gabi, salamat sa pagsama sa amin. Ako si Angela Robinson.
At ako si Morris Jones.
Ang kapalit ng pagkakasangkot ng US
sa Somalian relief efforts ay mabilis na lumalala.
May pulutong ng parang 50, 75 katao.
At nagpunta kami roon para makita kung ano'ng nangyayari.
Paalala lamang po,
lubhang maselan ang ilan sa mga kuha sa ulat na ito.
At sa TV ay isang sundalong Amerikano na hinihila sa daan.
Hila siya ng lubid at tumigil sila para tadyakan siya.
Hindi makapaniwala ang lahat doon,
at may mga taong sumisigaw sa TV.
Alam mo 'yon, "Ano iyan?"
Halos parang circus siya.
Hindi talaga ako makapaniwala.
Tumalon din ang mga Somali para magdiwang sa isang napabagsak na helicopter ng US.
Hindi lamang ito ang nakikita ng mundo…
pati ang mga taong nagdiriwang sa ibabaw ng bangkay ng tao.
At ang matindi pa, isa siya… sa amin.
Kasamahan namin.
Nakakadiri talaga.
At naisip ko na, alam mo, nakikita ito ng mga pamilya.
Noong pinakasalan ko si Gary,
‎wala talaga akong ideya ‎kung ano ba ang The Unit.
Ang alam ko lang ay nasa Special Forces iyon.
Hindi ipinapaalam iyon sa mga asawa.
Bago siya nagpunta sa Somalia,
‎wala akong alam na may pupuntahan siya.
Hindi niya sinabi kung saan siya pupunta o kung iyon ba,
ah, isang mission o kahit ano pang ganoon.
Para lang siyang, "Kailangan kong bumiyahe."
Ilang buwan ang lumipas,
‎at sinabihan akong MIA siya sa Somalia.
Sinusubukan kong isipin kung ano itsura ng Somalia.
Alam mo, ang salitang "MIA", naririnig mo iyon noong Vietnam.
Hindi ko maintindihan iyon.
Napakalabo niya.
At binuksan ko ang TV, at may ulat,
nakita ko ang mga bangkay na hinihila sa daan.
Hindi ko mawari kung paano,
kung paanong ang tao ay napaka…
‎lupit.
Noon lang, habang nanonood ng TV para makita,
at para sa 'kin, ito ay naging…
misyon ko kung makikilala ko siya.
Tipong hindi ko maunawaan kung paanong hindi mahanap ang tao
noong panahong iyon.
Alam ko kung sino mula sa sasakyan ko ang nandito.
May nawawala ba tayong tao? Sino sila?
Nagsimula ang mga tanong, "Nasaan si ganito?
Nasaan si…?" Alam mo 'yon, "Nasaan si…?"
"Nagpunta sila sa target na ito.
May balita ka ba sa kanila?"
"Ah, wala na si Griz."
"Ah, okay."
"Nakita kong nasugatan si Earl, kumusta na siya?"
"Hindi, patay na si Earl.
Agad siyang namatay.
Nabaril siya sa ulo at agad namatay."
Wala akong alam.
Napakaraming nasa ospital, ginagamot.
Abot sa 100 ang sugatan.
Nakakapanlumong pakiramdam na,
"Mas malala ito sa inaasahan ko."
Tapos naroon ang lahat ng sasakyang puno ng dugo at buhangin, at amoy ng clorox.
Puno ng mga butas ng bala.
Tapos narinig ko, may mga trash bag na may lamang parte ng katawang binalik sa amin.
Ginagalit ka.
Nakakagalit talaga, at iniisip mo kung paano nagagawa iyon ng mga tao.
Ang tindi ng galit ko.
Tingin ko, nasa punto na kami na halos di na makapagtimpi ang mga tao.
Doon uli sa hangar,
tinipon nila ang mga bihag na nakuha namin sa orihinal na mission.
At tinipon sila, inilagay sa CONEX,
kinuha itong isang high-value target,
at inilagay siya sa hiwalay na silid, at sinabi sa aking bantayan ko iyon.
Kita ko pa rin ang mukha ng lalaking iyon, puting balbas, puting buhok.
Mas matandang lalaki.
Ang hina talaga.
Nakatingin lang ako sa lalaking ito.
Pinaka-kakaibang paghaharap iyon na maiisip mo.
Wala siyang masabi sa 'kin, wala akong masabi sa kanya.
Nagtitigan lang kami.
Alam naming ayaw namin sa isa't isa.
Napapaisip siya kung papatayin ko siya,
at iniisip ko kung papatayin ko siya.
Inisip ko noong una na saksakin siya.
Panay pasok lang sa isip ko, "Saksakin siya."
Alam mo, bale pinaplano ko ang pagpatay sa taong ito.
Gusto ko talagang gawin iyon.
Ang lalaking iyon sa silid ay suwerteng sira ulo noong araw na iyon,
kasi pinatay ko siya dapat.
Nalulula kaming lahat sa balitang natatanggap namin.
At sinimulan nilang tukuyin kung sino ang nawawala,
at sila ay sina Gary, Randy, at Durant.
Gusto lang namin lahat malaman,
"Mayroon pa ba sa kanilang naroon pa?"
Nandoon ako sa opisina ko.
May ginagawa akong editing.
May kilala akong may contact kay Aidid, lumitaw siya sa pinto ko.
Sabi niya, "Ahmed, may Amerikano, sundalo.
Buhay siya at nakakulong.
Puwede ka bang sumama sa 'kin at mag-record?"
Sabi ko, "Oo!"
Ang mga international journalist, wala silang kapit para pumunta.
Pero ako, kaya ko.
Ginagawa ko iyon.
Kinuha ko ang camera ko, sumama ako sa kanya.
Natatakot ako para sa buhay ko.
Pumasok kami sa bahay.
Pagkatapos may nakita akong isang lalaking Puti… nakaupo.
Ang mukha niya, parang takot siya.
Sa anong army?
US Army.
-Ranger ka? -Hindi.
Hindi ako Ranger.
Nakasuot siya ng medyo berdeng t-shirt.
Namumugto ang mata niya.
CW3, Mike Durant.
Inayos nila ang upo ko,
kung saan iniiwas ko ang bigat ko sa gulugod ko,
pero nahihirapan pa rin ako sa iba't ibang tindi ng sakit.
'Yong kasama kong lalaki ang nagtatanong.
Saan ka nagmula?
United States.
Naipit ako sa patibong na ito.
Ano'ng masasabi mo?
May kahit ano ka bang sasagutin?
Hindi sulit ikamatay iyan… ang iwasang sabihing,
"Piloto ako ng Black Hawk."
Piloto ako ng Black Hawk.
"Saang army ka, saan ka ipinanganak?"
Sa US.
Isa itong grupo ng taong malinaw na may pakay
na pilitin akong magsabi ng may pulitikal na pakinabang sa kanila.
At sinusubukan nila akong utuin
at ipasabi sa 'kin ang bagay na ayokong sabihin.
Sa tingin mo, ano'ng lagay ng operation na ito?
‎Ang operation na ito'y…
Gaya ng sinabi ko,
sundalo ako, ginagawa ko lang ang iniuutos sa 'kin.
Nagpatuloy sila sa isa pang tanong,
at tuloy lang nang tuloy, tuloy lang nang tuloy, tuloy lang nang tuloy,
at sinabi nila,
"Pumapatay ka ba ng inosenteng tao?"
Halata ko kung ano'ng gusto nilang sabihin ko.
Gusto nilang sabihin ko,
"Oo, nandito ang mga Amerikano.
Pumapatay kami ng mga inosenteng Somali,
at narito kami para sakupin ang bansa."
Wala doon ang totoo.
Kaya hindi ko sasabihin iyon.
Pero paano ako magsasabi ng bagay para matapos ito?
Hindi mabuti ang pumatay ng mga inosenteng tao.
Nang namutawi sa bibig ko ang mga huling salita,
pinatay nila ang camera at lumabas.
Ginagawa ko lang ang trabaho ko.
Para i-broadcast, kuha mo?
Pero binago ng tape ko ang buong mundo.
Magandang gabi.
Sa isang dako ng Somalia ngayong gabi, isang Amerikanong sundalo,
marahil ay marami, ay binihag.
Isang takot at duguang bihag,
kung saan ang mga dumukot sa kanya ay na-video ang pagtatanong sa kanya.
Isa akong piloto ng Black Hawk.
Ibinigay namin ang pinakamahigpit na puwedeng babala
na pag may anumang nangyari sa kanila,
lubhang seseryosohin ito ng United States,
at gagawa ng angkop na hakbang.
Natatandaan kong nakita ko si Michael,
‎at ang una kong naisip ay asawa niya…
at kung ano ang pinagdaraanan niya.
Binibigay ko ang mensaheng ito sa pag-asang makakarating sa asawa ko.
Gusto kong malaman niya na ayos lang kami ni Joey.
Hinihintay ka ni Joey na umuwi bago siya matutong maglakad.
Gusto niyang makita ng papa niya ang mga unang hakbang niya.
Ingatan mo ang sarilli mo.
Huwag mo kaming alalahanin.
Ayos lang kami.
Sobra siguro siyang nag-alala
sa kung ano'ng mangyayari sa kanya, ang trauma,
o anumang ginagawa nila sa kanya.
At ang, ah… iniisip ko na, "Siguro…
baka buhay siya, baka buhay pa si Gary."
OKTUBRE 10
Nasa bahay ako, at may narinig akong pumaradang kotse,
at naalala kong pumihit ako,
at may nakita akong dalawang lalaking naka-uniporme.
At alam kong ibig sabihin no'n ay may balitang darating.
At tanda ko na agad kong ibinaling palayo ang ulo ko,
tipo bang pag hindi ko iyon pinansin,
hindi siya mangyayari, hindi siya totoo.
Hindi ito totoo.
Naupo kami ng mga sundalo at sinabi nila sa 'kin…
na narekober na ang bangkay ni Gary.
Ako ay… Hinampas ko siya
‎nang ilang ulit sa dibdib niya.
Nagmamakaawang hindi iyon totoo.
Heto, tingnan mo si Ma, mag-hi ka.
Ian, maglalagay ka ba ng bulate sa pamingwit?
Opo.
‎Ayan.
‎Tatay at anak.
Ayos.
Heto na naman sila.
Ano ang sasabihin mo sa isang batang kaka-anim na taon lang?
Paano mo ipapaliwanag ang ganoong bagay?
Hilahin mo, Ian!
Dali, nakahuli ka ng isda!
Ang galing, lapit ka rito at ipakita mo kay Mama!
‎Wow!
Walang bagay, bilang ina,
na magagawa ka para alisin ang sakit.
Siguro masasabi ko na konsuwelo ko
na sinagip ng pagkamatay ni Gary ang buhay ni Michael Durant.
Noong nalaman naming buhay pa si Mike at nabihag,
ang tanging nasa isip ko lang, "Kung may gagawin tayo,
hindi ang kunin si Aidid, kundi para sagipin si Mike Durant,
sa anumang posibleng paraan."
Nagsisimula na kaming, tipo na,
"Okay, gagawin ba natin ito?"
At handa ang mga tropa na sumakay sa sasakyan
at magmaneho pabalik doon para umikot at hanapin siya.
Ang sinabi lang sa amin ay, "Pumirmi kayo.
Wala kayong gagawin."
Magandang gabi sa inyong lahat.
May posibleng alok na tigil-putukan sa Somalia.
Sinabi umano ng warlord na si Mohamed Farrah Aidid
na tatanggap siya ng balangkas ng kapayapaan mula sa US.
Halos isang buong araw ang ginugol ng US special envoy na si Robert Oakley
sa compound ng United Nations sa Mogadishu
habang naghahanap ng pulitikal na solusyon sa krisis sa Somalia.
Ayon sa source, nakipag-usap si Oakley sa pinuno ng clan ni Mohamed Farrah Aidid,
at maaaring pasimula ito ng isang kasunduan
kung saan titigilan ng US ang mga pagsisikap nitong dakpin si Aidid
bilang kapalit ng kalayaan ng dinukot na piloto ng helicopter na si Michael Durant.
OKTUBRE 14
Kaya gumising ako noong araw na iyon,
at dama mong parang may bago.
Para bang may nag-iba.
Tapos ay may doktor ng Red Cross na pumasok,
at binigyan niya ako ng morphine, at doon
bumigay na ako, at nagsimula akong maniwala na,
"Okay, totoo na siguro ito."
At inihiga nila ako sa stretcher…
lumabas kami sa kalye, puro camera kahit saan.
Isinakay nila ako sa likod ng sasakyan.
Umandar kami, muntik na akong nalaglag palabas ng sasakyan,
kasi sobrang bilis ng andar.
Pinakawalan na si Army Warrant Officer Michael Durant
matapos maging bihag sa loob ng 11 araw.
Maraming nabaling buto ang pilotong Amerikano,
pero hindi nagapi ng mga sigang Somali ang loob niya.
Sa wakas ay dumating kami sa UN compound.
Walang kasing-sarap ang kalayaan.
Tagay, tagay!
At oras na nasa loob ka na ng compound
at nakita mo ang mukha ng mga taong kilala mo,
alam mo 'yon, "Hindi ito guni-guni. Totoo ito, uuwi na ako."
Isang hero's welcome para kay army helicopter pilot Mike Durant.
Ngayong gabi, pauwi na si Michael Durant.
Lubusan kaming nagpapasalamat na si Chief Warrant Officer Durant
ay muli nang makakasama ng kanyang pamilya,
at magpapagaling siya ng kanyang mga sugat.
Tapos huminto sa Washington DC,
at kinabitan ako ng Purple Heart doon.
Medyo nakakaantig makita,
na maraming tao ang lumabas
at ipinagdiwang ang paglaya ko.
May malaking kaluwagan sa dibdib na alam mong
tapos na ang matinding pagsubok na ito sa 'kin at sa pamilya ko.
Ang tanging tanong na lang sa isip ko, "Ano na ang nangyayari sa mission?"
Nakaupo kaming lahat kung saan-saan, nanghuhula
sa susunod na mangyayari.
"Ano ba'ng ginagawa natin?
Gagawa pa ba tayo ng mission?"
Doon kami sinabihan na pinahinto
ni President Clinton ang mission.
Mahalagang tapusin natin ang mission sa Somalia,
pero gagawin natin iyon nang tiyak at walang alinlangan.
Nagpasya si Bill Clinton
na alisin ang mga sundalo sa Somalia
at humingi ng tigil-putukan kay General Aidid.
Nagliligpit na ang mga tropang Amerikano sa Somalia at pauwi na.
Umalis na sa Somalia ngayong araw ang mga natitirang sundalong US.
Halos 16 na buwan matapos nilang lusubin ang mga dalampasigan,
ang huling eroplano ng 120 sundalo ay lumipad pa-Delaware.
Para sa aming nakakagalaw pa, ayaw naming umalis.
Gusto naming manatili.
Namatay ang kaibigan ko, at ngayon gusto mong umalis kami.
Sinayang lang ang mga buhay.
Nagsayang lang kami ng oras, sinayang lang ang mga buhay na iyon.
Galit na galit ako.
Asar na asar.
Asar na asar na asar.
'Yong nangyari sa mga tao natin ang bumagabag sa 'kin.
Naituloy sana namin ang laban.
Pero hindi, iba ang pasya ng mga nasa puwesto kaya
iyon ang aming… iyon ang ginawa namin.
Oo.
Pasensya na.
Oo, medyo nababagabag pa rin ako no'n,
kung paano kami umalis nang ganoon lang,
pero, 'yon nga… tuloy lang ang buhay.
Kailangan mo lang ituloy ang buhay.
Tuloy lang.
NOONG OKTUBRE 3, 1993, NAPATAY ANG 18 SUNDALONG AMERIKANO
HABANG 84 ANG NASUGATAN.
PINAGTATALUNAN ANG BILANG NG MGA SOMALI NA NAMATAY.
TINATAYANG 300 HANGGANG 500 ANG PATAY
AT MAY 1,000 PANG SUGATAN.
Ang United States, na nagpapakilalang super power,
ay dapat mahiya
sa pagmamalaki na namatayan sila ng 20 sundalo,
samantalang noong Oktubre 3 ay pinapatay nila ang lahat ng makitang Somali.
Para sa mga Amerikano, trahedya ang Oktubre 3,
pero para sa amin, isa itong madilim na sandali.
Kapag naiisip ko ang nangyari, sumasakit ang ulo ko.
Nag-iwan ito sa 'kin ng sama ng loob at masasakit na alaala.
Ayokong makakita ng mga Amerikano.
Nakakadurog ng puso ang nakita ko.
Talagang apektado ako nito.
Noong nakita ko ang mga kakila-kilabot na ginawa noong Oktubre 3,
Oktubre 4…
ang nakita ng sarili kong mga mata at ng camera ko…
pagkatapos no'n, tumigil uli ako sa pagkuha ng video.
Sobrang nakakakilabot… oo.
Isang bagay ang mamatay, pero ang pagiging bulag ng anak ko ang masakit sa dibdib.
Wala na ang mga patay, pero wala nang sasama pa sa mawalan ng paningin.
Pero kapag nakikita ko si Ifrah, naiiyak ako.
Matitisod siya, dito at doon.
Papuri sa Diyos.
Bata lang siya noon.
Oh, hawakan natin ito nang tuwid!
Oh, anong klaseng isda iyan? Ha?
Ang anak kong si Ian, sobrang kahawig niya si Gary.
Alam mo, 'yong lambing sa mata niya.
Isang araw tumawag siya at sabi niya, "Mama,"
sabi niya, "Mukhang sasali po ako sa mga Ranger."
Ako naman tipong, "Ah, alam kong mangyayari ito."
Ayon, sumunod siya sa mga yapak ng ama niya.
Mahirap iyon.
Noong una siyang sumama,
para aliwin ang sarili ko, lagi kong sinasabi,
"Hindi ito mangyayari sa 'kin nang dalawang beses.
Hindi puwede."
At mayroon siyang mga…
may ilang beses na muntikan na siya talaga,
at kailangan ko lang maniwala
na ang papa niya ang guardian angel niya, sigurado iyon.
Ang ganda niyang sanggol.
Nalanghap niya ang alikabok at usok dala ng mga rocket at bumagsak na helicopter.
Lahat ng ito ay hindi kayang tiisin ng bagong silang na sanggol.
Ang tindi ng naging sakit niya, akala ko mamamatay siya.
Pero salamat sa Diyos, iniligtas Niya siya para sa 'kin at ngayon ang ganda niya.
Ang Amina ay pangalan ng lola niya.
At isinilang siya noong araw ng pakikipaglaban sa mga Ranger.
Kaya tinawag namin siyang Amina Rangers.
Nang makita kong walang tao sa bahay namin, natakot ako.
Akala ko, ako na lang ang buhay.
Nang makita ko ang mama ko, hindi ako makapaniwalang siya nga iyon.
Pero nakilala ko siya, at nagyakapan kami.
Masaya ang puso ko,
sobrang saya ko nang lumapit sa 'kin ang mama ko
at sinabi niyang ligtas ang lahat.
Napakahalaga sa aking makasamang muli ang mama ko.
Gusto nilang pumunta ka sa digmaan, kaya tuturuan ka nila kung paano makidigma.
Pero hindi ka nila tuturuan kung paano harapin iyon pagkatapos.
At talagang hindi nila ako tinuruan kung paano harapin iyon ngayon.
Hindi siya normal, hindi siya tama, at nasa iyo na iyon habambuhay.
"Huwag kang papatay."
Kaso, nakapatay ako.
Hindi ka hihinto para isipin ang mga tao hanggang sa paglaon,
at doon ka nito papatayin.
Naipadala na ako nang ilang ulit,
at wala sa mga nakita ko
sa kabuuan ng pagiging militar ko
ang malapit sa mga bagay na nakita ko
sa Mogadishu noong 1993.
‎May ilang nakilala ako ‎na nagsasabing ipinadala sila sa Somalia
matapos silang kausapin ng dalawang segundo, masasabi kong
malabo pa sa putik na ipinadala sila sa Somalia.
‎Malabong kasama namin.
Tipong, maliit na grupo ng mga lalaki iyan,
maliit na grupo, at napaka…
iilang tao ang kayang ikuwento ang nangyari noong araw na iyon.
Labanan lang iyon para sa kanila, tahanan ito para sa 'kin.
Ang layon at prayoridad ko
ay ang itala ang kasaysayan,
kailangan nating ipakita sa mga anak natin kung ano ang nangyari.
Ang mga Amerikano ang nagpunta para makipaglaban dito
at sila mismo ay naging biktima pa ng digmaan.
Makikita mo, sila rin.
Kailangang maihiwalay mo iyon sa isip mo,
at ewan ko, siguro balang araw ay mababaliw na lang ako.
Ewan ko lang, pero 'yon nga… trabaho ko iyon.
Gusto kong isipin uli ang araw na iyon.
Poprotektahan ko lang ang mga kaibigan ko.
Alam mo, mapait na pangyayari iyon sa buhay ko.
May mga bagay na ipinagmamalaki kong talaga,
at may antas ng, 'yon nga, kalungkutan.
At napagtanto kong may mga bagay sa buhay na hindi talaga maaayos.
Matututo ka na lang na dalhin ito habambuhay.
NOONG 1995, IDINEKLARA NI MOHAMED FARRAH AIDID ANG SARILI BILANG PANGULO NG SOMALIA
INAYAWAN NG MGA KALABANG ANGKAN ANG KANYANG PAGKAPANGULO
SA SUMUNOD NA TAON, NAMATAY SIYA MATAPOS MABARIL SA ENGKWENTRO NA AWAY-PULITIKA
PATULOY HANGGANG NGAYON ANG DIGMAANG SIBIL SA SOMALIA
‎HANGO ANG SERYENG ITO SA ALAALA ‎NG ISANG PANGKAT NG MGA AMERIKANO
‎AT MGA INDIBIDWAL NA SOMALI.
‎MARAMI PANG KUWENTO ‎ANG ILALAHAD NG MAGKABILANG PANIG,
‎MAGING NG MGA HUKBO NG IBANG BANSA ‎NA IPINADALA NG UN SA SOMALIA.
‎Nagsalin ng Subtitle: Gertrudes Sapitan