1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.BZ

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.BZ

3
00:00:21,396 --> 00:00:23,732
W ciągu mojego życia

4
00:00:24,232 --> 00:00:27,610
odwiedziłem wiele niezwykłych miejsc.

5
00:00:31,531 --> 00:00:34,784
Spotkałem mnóstwo fascynujących stworzeń.

6
00:00:37,495 --> 00:00:42,834
Ale z niektórymi poczułem
szczególnie głęboką więź.

7
00:00:52,385 --> 00:00:55,055
Stworzenia te
mają w sobie siłę i witalność,

8
00:00:57,098 --> 00:00:59,559
które znacznie przewyższają nasze.

9
00:01:02,187 --> 00:01:03,521
Ale gdy na nie patrzę,

10
00:01:04,022 --> 00:01:08,068
to podziwu nie budzą we mnie
ich rozmiar i ogromna siła,

11
00:01:09,360 --> 00:01:14,157
lecz inteligencja i świadomość,
które widzę w ich oczach,

12
00:01:14,657 --> 00:01:17,035
kiedy na mnie patrzą.

13
00:01:23,958 --> 00:01:27,712
Wypełniają mnie uczuciem zachwytu…

14
00:01:29,089 --> 00:01:30,381
i strachu.

15
00:01:36,137 --> 00:01:38,473
Ale nie strachu przed nimi.

16
00:01:41,101 --> 00:01:45,939
Strachu, że ja, my,
mogliśmy coś przeoczyć.

17
00:01:47,107 --> 00:01:49,192
Coś istotnego.

18
00:01:50,735 --> 00:01:54,447
Głębsze zrozumienie tego, kim one są…

19
00:01:57,325 --> 00:02:00,328
i co to może oznaczać dla nas.

20
00:02:01,204 --> 00:02:08,211
DAVID ATTENBOROUGH:
OPOWIEŚĆ O GORYLACH

21
00:02:12,173 --> 00:02:14,175
ŻYCIE NA ZIEMI

22
00:02:18,513 --> 00:02:22,809
Pamiętam moje pierwsze spotkanie
z gorylami górskimi.

23
00:02:27,772 --> 00:02:31,401
„Poniedziałek, 9 stycznia 1978 roku.

24
00:02:33,945 --> 00:02:37,824
Przed nami wznoszą się
idealnie stożki wulkanów Wirunga”.

25
00:02:37,907 --> 00:02:39,909
RWANDA
AFRYKA WSCHODNIA

26
00:02:43,830 --> 00:02:47,041
„Ruszamy w półtoragodzinną
wędrówkę w górę zbocza.

27
00:02:49,586 --> 00:02:55,675
Powoli niepozorny busz
przekształca się w górski las deszczowy.

28
00:03:01,723 --> 00:03:05,310
Drzewa o długich konarach
pokryte poduszkami epifitów.

29
00:03:07,729 --> 00:03:10,106
Wszędzie zielone wąskolistne paprocie

30
00:03:10,190 --> 00:03:13,776
i strzępiasty, blady mech hiszpański.

31
00:03:22,118 --> 00:03:26,122
Na małej polanie natknęliśmy się
na grupkę samic z młodymi.

32
00:03:27,832 --> 00:03:31,044
Ku mojemu zdumieniu
pozwoliły mi podejść bliżej.

33
00:03:40,803 --> 00:03:43,181
Nie byłoby to możliwe

34
00:03:43,264 --> 00:03:46,976
bez pionierskiej pracy Dian Fossey.

35
00:03:49,354 --> 00:03:52,148
Zamieszkała wśród goryli

36
00:03:54,108 --> 00:03:58,071
i dogłębnie badała ich życie”.

37
00:04:01,074 --> 00:04:04,911
Dzięki temu, że postępowaliśmy
zgodnie ze wskazówkami Dian,

38
00:04:04,994 --> 00:04:07,705
goryle przyjęły nas
na tych samych warunkach.

39
00:04:09,374 --> 00:04:12,794
„Zatrzymałem się
i wydałem z siebie głęboki pomruk.

40
00:04:12,877 --> 00:04:16,005
To uspokajający odgłos,
który oznacza: »Jestem tu«”.

41
00:04:21,552 --> 00:04:25,223
Ich wzrok, słuch, ich zmysł powonienia

42
00:04:26,015 --> 00:04:27,558
są tak podobne do naszych,

43
00:04:27,642 --> 00:04:31,729
że zwierzęta te
widzą świat tak samo jak my.

44
00:04:33,731 --> 00:04:37,610
Gdybyśmy więc mogli
wyrwać się z ludzkiego stanu

45
00:04:37,694 --> 00:04:42,991
i żyć świadomie
w świecie innego stworzenia,

46
00:04:43,616 --> 00:04:45,368
to jedynie w świecie goryli.

47
00:04:51,082 --> 00:04:52,959
Nie powiedziałem tam,

48
00:04:53,459 --> 00:05:00,341
że w tym filmie nie planowaliśmy
bezpośredniego spotkania z gorylami.

49
00:05:01,217 --> 00:05:03,594
W tej scenie skupialiśmy się

50
00:05:03,678 --> 00:05:07,724
na istotnej roli, jaką pełnią
przeciwstawny kciuk i palec wskazujący.

51
00:05:10,226 --> 00:05:12,895
Nie spodziewaliśmy się
kontaktu z gorylami.

52
00:05:12,979 --> 00:05:15,523
Mieliśmy tam siedzieć i o nich opowiadać.

53
00:05:17,650 --> 00:05:21,070
Goryle leżały na ziemi.
Odwróciłem się, by spojrzeć w kamerę.

54
00:05:21,154 --> 00:05:23,948
I nagle poczułem ciężar na stopach.

55
00:05:24,449 --> 00:05:26,242
Pode mną siedział mały Pablo.

56
00:05:29,120 --> 00:05:33,958
PABLO
LAT 3

57
00:05:34,042 --> 00:05:37,128
Nie mogłem mówić
o ewolucji kciuka i palca wskazującego.

58
00:05:37,211 --> 00:05:38,838
Po prostu chłonąłem chwilę.

59
00:05:58,274 --> 00:06:00,526
Spójrzcie na to urocze stworzenie.

60
00:06:00,610 --> 00:06:03,112
Jest rozbrajające i chce się je przytulić.

61
00:06:04,530 --> 00:06:08,201
Po prostu pełnia szczęścia.

62
00:06:13,081 --> 00:06:15,958
Wielu uważa, że to najważniejsza scena

63
00:06:16,042 --> 00:06:17,335
w całym serialu.

64
00:06:18,044 --> 00:06:22,673
A być może i w całym moim filmowym życiu.

65
00:06:24,300 --> 00:06:29,263
Wymiana spojrzeń z gorylem
niesie za sobą więcej znaczenia

66
00:06:29,347 --> 00:06:33,017
i wzajemnego zrozumienia

67
00:06:34,602 --> 00:06:36,312
niż w przypadku innych zwierząt.

68
00:06:39,107 --> 00:06:43,820
Nie miałem wtedy pojęcia,
jak niezwykłe życie czeka Pabla…

69
00:06:46,197 --> 00:06:48,991
ani jaką spuściznę po sobie zostawi.

70
00:06:52,161 --> 00:06:55,832
Dziś mam szansę opowiedzieć historię Pabla

71
00:06:55,915 --> 00:06:57,875
i jego potomków,

72
00:06:57,959 --> 00:07:02,088
którzy wciąż zamieszkują
tamte górskie zbocza gór Wirunga.

73
00:07:13,683 --> 00:07:15,852
Niemal 50 lat później

74
00:07:15,935 --> 00:07:20,314
ta rodzina goryli
znana obecnie jako „stado Pabla”,

75
00:07:20,398 --> 00:07:23,025
znajduje się na życiowym rozdrożu.

76
00:07:36,289 --> 00:07:41,502
Dominującym srebrnogrzbietym samcem
i przywódcą stada jest Gicurasi.

77
00:07:41,586 --> 00:07:44,005
GICURASI
LAT 27

78
00:07:55,892 --> 00:08:00,104
Jest jednym z najstarszych
i najbardziej doświadczonych goryli

79
00:08:00,188 --> 00:08:01,647
na tej górze.

80
00:08:07,528 --> 00:08:12,992
Pod jego przywództwem stado Pabla
cieszy się okresem stabilizacji.

81
00:08:19,290 --> 00:08:24,712
Po części jest to zasługa
jego najważniejszej sojuszniczki.

82
00:08:29,091 --> 00:08:31,677
Teta jest dominującą samicą w stadzie.

83
00:08:31,761 --> 00:08:35,681
TETA
LAT 13

84
00:08:41,020 --> 00:08:43,439
Cieszy się szacunkiem stada,

85
00:08:43,940 --> 00:08:45,858
które wiernie za nią podąża.

86
00:08:54,367 --> 00:08:56,619
Tetę i Gicurasiego

87
00:08:57,537 --> 00:09:00,373
łączy wyjątkowa więź.

88
00:09:09,590 --> 00:09:12,051
Dzięki niej u swego boku

89
00:09:12,134 --> 00:09:16,639
Gicurasi zachował przywództwo
przez pięć długich lat.

90
00:09:37,827 --> 00:09:41,956
Razem stanowią trzon tej rodziny goryli.

91
00:09:55,761 --> 00:10:01,017
Ale pod względem fizycznym
Gicurasi najlepsze lata ma już za sobą.

92
00:10:03,769 --> 00:10:06,939
A inni czekają na swoją kolej.

93
00:10:11,485 --> 00:10:12,820
Ubwuzu…

94
00:10:12,903 --> 00:10:15,573
UBWUZU
LAT 17

95
00:10:15,656 --> 00:10:18,326
…samiec srebrnogrzbiety z aspiracjami.

96
00:10:20,828 --> 00:10:22,079
Jest bardzo duży,

97
00:10:23,372 --> 00:10:24,624
bardzo silny

98
00:10:26,542 --> 00:10:29,253
i ma własne ambicje.

99
00:10:33,716 --> 00:10:36,761
Gicurasi słabnie…

100
00:10:40,765 --> 00:10:44,935
a Ubwuzu chce przejąć przywództwo stada.

101
00:11:09,043 --> 00:11:14,423
Na razie jednak stado
skupia swoją uwagę na dziecku Tety.

102
00:11:18,469 --> 00:11:20,304
Podobnie jak ludzie,

103
00:11:20,388 --> 00:11:23,891
tak i goryle fascynują się noworodkami.

104
00:11:34,235 --> 00:11:37,071
Mała ma zaledwie kilka miesięcy,

105
00:11:37,655 --> 00:11:40,908
więc Teta musi stale mieć ją na oku.

106
00:11:42,159 --> 00:11:45,079
Zwłaszcza gdy atmosfera
robi się zbyt żywiołowa.

107
00:12:00,970 --> 00:12:04,682
Goryle w każdym wieku uwielbiają zabawy.

108
00:12:13,441 --> 00:12:18,320
To istotny element
budowania i podtrzymywania więzi.

109
00:12:39,049 --> 00:12:43,471
Ale Ubwuzu nie interesują zabawy.

110
00:12:52,021 --> 00:12:55,983
W tej chwili całą jego uwagę
pochłania Gicurasi.

111
00:12:59,445 --> 00:13:05,367
Przerósł starszego samca
i teraz próbuje go zastraszyć.

112
00:13:18,672 --> 00:13:23,052
Jednak przywództwo wśród goryli
nie opiera się tylko na sile fizycznej…

113
00:13:26,597 --> 00:13:31,060
czego doświadczyłem na własne oczy
wiele lat temu w Rwandzie.

114
00:13:37,775 --> 00:13:41,237
„Dominującym samcem
jest około trzydziestoletni Beethoven.

115
00:13:50,955 --> 00:13:53,165
Ma agresywną postawę”.

116
00:13:54,542 --> 00:13:57,002
To był naprawdę wielki osobnik.

117
00:13:57,086 --> 00:13:59,505
Ogromny w porównaniu do człowieka.

118
00:13:59,588 --> 00:14:03,259
Jednym uderzeniem pięści
mógłby zmiażdżyć ci czaszkę.

119
00:14:06,136 --> 00:14:09,682
Jednak Beethoven miał też inną stronę,

120
00:14:10,891 --> 00:14:15,396
którą zobaczyłem
w jego relacjach z małym Pablem.

121
00:14:18,732 --> 00:14:22,570
Niedługo po naszym pierwszym spotkaniu
zniknęła matka Pabla.

122
00:14:23,070 --> 00:14:26,532
Mały musiał radzić sobie sam.

123
00:14:32,121 --> 00:14:36,000
Goryl w wieku Pabla
pozbawiony opieki matki

124
00:14:36,083 --> 00:14:38,043
miałby małe szanse na przeżycie.

125
00:14:39,295 --> 00:14:42,256
Ale wtedy stało się coś niezwykłego.

126
00:14:42,339 --> 00:14:47,469
Beethoven, wielki samiec srebrnogrzbiety,
przygarnął Pabla pod swoje skrzydła.

127
00:14:53,934 --> 00:14:57,646
Starał się o niego troszczyć tak,
jakby robiła to jego matka.

128
00:15:03,777 --> 00:15:06,906
Pablo nie odstępował go na krok.

129
00:15:16,540 --> 00:15:17,625
Obserwował.

130
00:15:22,296 --> 00:15:23,756
I uczył się.

131
00:15:30,512 --> 00:15:33,140
Dzięki Beethovenowi w roli ojca

132
00:15:34,600 --> 00:15:36,852
Pablo zaczął się rozwijać.

133
00:15:38,854 --> 00:15:43,609
Relacja ta trwale odmieniła życie Pabla.

134
00:15:53,744 --> 00:15:55,913
Tak jak w przypadku tamtych goryli,

135
00:15:58,207 --> 00:16:03,128
tak i w stadzie Pabla
można dostrzec różnorodne charaktery.

136
00:16:08,300 --> 00:16:11,762
Jest też tu ktoś,
kto przypomina mi samego Pabla.

137
00:16:11,845 --> 00:16:15,557
UBI
LAT 2

138
00:16:19,269 --> 00:16:21,355
Nie tylko wygląda bardzo podobnie,

139
00:16:22,815 --> 00:16:26,360
ale ma też w sobie
tę samą śmiałość i ciekawość świata.

140
00:16:30,864 --> 00:16:36,120
Szczególne zainteresowanie
okazuje jednemu z członków stada.

141
00:16:39,164 --> 00:16:40,457
Imfurze.

142
00:16:40,541 --> 00:16:43,961
IMFURA
LAT 14

143
00:16:58,892 --> 00:17:01,895
Imfura jest w trudnym wieku.

144
00:17:03,230 --> 00:17:05,441
Znajduje się u progu dorosłości,

145
00:17:05,941 --> 00:17:09,903
a jego grzbiet zaczyna już srebrzeć.

146
00:17:12,114 --> 00:17:14,491
Ale jego umysł jest wciąż młody.

147
00:17:30,883 --> 00:17:33,427
Goryle to bardzo towarzyskie stworzenia

148
00:17:33,510 --> 00:17:37,723
i żyją w sieci złożonych relacji,

149
00:17:38,265 --> 00:17:40,642
które kształtują to, kim są

150
00:17:41,143 --> 00:17:43,437
i kim staną się w przyszłości.

151
00:17:48,692 --> 00:17:53,947
Imfura jest osobnikiem
skłonnym do zabawy, ale i troskliwym.

152
00:17:56,075 --> 00:17:59,912
Ale jego siła i rozmiary
są dla niego czymś nowym.

153
00:18:02,498 --> 00:18:05,334
I nie umknęły uwadze innych.

154
00:18:52,548 --> 00:18:57,177
Ubwuzu poważnie zranił Imfurę.

155
00:19:00,139 --> 00:19:01,557
Wydaje się to brutalne,

156
00:19:01,640 --> 00:19:05,435
ale każdy srebrnogrzbiety samiec
ma w sobie pierwiastek agresji.

157
00:19:08,981 --> 00:19:14,695
Dla Ubwuzu to naturalne,
że próbuje wyeliminować konkurencję.

158
00:19:18,782 --> 00:19:21,368
Ale Imfura jest jeszcze młody.

159
00:19:23,495 --> 00:19:26,165
I nie wiedział, jak się bronić.

160
00:19:54,193 --> 00:19:57,321
Stado Pabla budzi się ze snu.

161
00:20:07,831 --> 00:20:09,917
Wysokość 3600 metrów

162
00:20:10,584 --> 00:20:13,921
to sam szczyt ich górskiego królestwa.

163
00:20:46,703 --> 00:20:49,373
Ubwuzu się przemieszcza.

164
00:20:55,003 --> 00:20:58,465
Na tych zboczach
panowało wiele goryli górskich.

165
00:21:00,092 --> 00:21:03,804
Ubwuzu jest gotów na swoją kolej.

166
00:21:24,533 --> 00:21:28,161
Ale trzeba jeszcze
przekonać do tego resztę stada.

167
00:21:29,329 --> 00:21:32,207
Frustracja samca rośnie.

168
00:21:42,175 --> 00:21:44,303
Nie chodzi o to, by ich wystraszyć…

169
00:21:49,474 --> 00:21:52,811
ale by im pokazać,
jak bardzo może być przerażający.

170
00:21:54,479 --> 00:21:58,191
Jak skutecznym byłby przywódcą.

171
00:22:03,155 --> 00:22:05,490
Gicurasi uważnie się przygląda.

172
00:22:07,492 --> 00:22:10,954
Ale z jakiegoś powodu nie reaguje.

173
00:22:20,672 --> 00:22:23,216
Patrząc na goryla,

174
00:22:23,717 --> 00:22:28,597
trudno nie pomyśleć,
co osobnik ten myśli i czuje,

175
00:22:30,932 --> 00:22:32,392
czego pragnie

176
00:22:33,894 --> 00:22:36,063
albo jakie ma zamiary.

177
00:22:40,984 --> 00:22:43,487
Nigdy nie możemy tego być pewni.

178
00:22:46,490 --> 00:22:49,451
Możemy tylko obserwować i się zastanawiać.

179
00:22:53,997 --> 00:22:55,832
Jedno natomiast jest pewne.

180
00:22:55,916 --> 00:22:57,584
Mimo swoich rozmiarów

181
00:22:57,667 --> 00:23:01,004
goryle to stworzenia złożone i wrażliwe.

182
00:23:03,090 --> 00:23:04,549
Każdy z nich jest inny

183
00:23:04,633 --> 00:23:07,052
i ma własną, niepowtarzalną osobowość.

184
00:23:13,392 --> 00:23:14,976
I tak jak nas,

185
00:23:15,060 --> 00:23:18,230
zwierzęta te kształtują
ich życiowe doświadczenia.

186
00:23:18,313 --> 00:23:19,356
Te dobre

187
00:23:20,524 --> 00:23:21,858
oraz złe.

188
00:23:41,044 --> 00:23:42,879
Rany Imfury się goją…

189
00:23:45,048 --> 00:23:47,300
ale samiec nie zbliża się do stada.

190
00:24:02,315 --> 00:24:03,650
W tym wieku

191
00:24:03,733 --> 00:24:07,863
samce mogą być izolowane od stada.

192
00:24:14,536 --> 00:24:18,165
Nawet ich własne rodziny
zaczynają się ich wystrzegać.

193
00:24:28,133 --> 00:24:32,471
Młode samce jak Imfura
czasami opuszczają stado z własnej woli,

194
00:24:32,554 --> 00:24:34,931
żeby założyć własną rodzinę.

195
00:24:37,017 --> 00:24:41,688
Czasem jednak decyzja o odejściu
nie należy do nich.

196
00:25:01,708 --> 00:25:04,252
Są przecież inne stada.

197
00:25:05,504 --> 00:25:07,506
Imfura ich nie widzi,

198
00:25:09,049 --> 00:25:10,592
ale je słyszy.

199
00:25:16,139 --> 00:25:21,353
Niektóre są znacznie większe
i potężniejsze od stada Pabla.

200
00:25:36,326 --> 00:25:40,580
A tam, gdzie liczba członków
i srebrnogrzbietych samców jest wyższa,

201
00:25:40,664 --> 00:25:43,542
tam częściej dochodzi do przemocy.

202
00:25:51,508 --> 00:25:55,136
Natknięcie się samotnie
na jedno z takich stad

203
00:25:55,220 --> 00:25:58,765
byłoby dla Imfury niezwykle niebezpieczne.

204
00:26:40,932 --> 00:26:44,644
Ubwuzu wraz z częścią swojej rodziny
szuka pożywienia.

205
00:26:52,110 --> 00:26:56,823
Stado Pabla zajmuje obszar o powierzchni
około ośmiu kilometrów kwadratowych.

206
00:26:59,326 --> 00:27:02,537
Znajduje się tu wiele gatunków roślin,

207
00:27:02,621 --> 00:27:05,040
które stanowią podstawę ich diety.

208
00:27:12,380 --> 00:27:15,091
Ale goryle są oportunistami.

209
00:27:25,185 --> 00:27:28,647
Ubwuzu właśnie natknął się
na inne pożywienie.

210
00:27:42,869 --> 00:27:44,371
Mrówki.

211
00:27:47,415 --> 00:27:51,378
Ale to mrówki legionistki,
które są uzbrojone w potężne żuwaczki.

212
00:28:02,263 --> 00:28:03,932
I potrafią się odgryźć.

213
00:28:32,001 --> 00:28:34,254
Zamieszanie przyciąga inne osobniki.

214
00:28:56,901 --> 00:28:59,946
Jednym z zadań dominującego samca

215
00:29:00,029 --> 00:29:03,324
jest prowadzenie stada
do dobrych miejsc żerowania.

216
00:29:13,418 --> 00:29:17,547
Ale jeszcze ważniejsze
jest spajanie grupy.

217
00:29:25,805 --> 00:29:29,476
Ubwuzu zyskuje coraz większe wpływy.

218
00:29:41,863 --> 00:29:45,575
Srebrnogrzbiete samce
mają złożony system komunikacji.

219
00:29:47,702 --> 00:29:50,914
Ogromną rolę odgrywa mowa ciała.

220
00:30:03,551 --> 00:30:08,014
Znaczenie ma to,
gdzie usiądziesz i jak się poruszasz.

221
00:30:19,317 --> 00:30:22,862
Ubwuzu rzuca wyzwanie Gicurasiemu,

222
00:30:22,946 --> 00:30:25,740
ruszając w jego stronę.

223
00:30:27,742 --> 00:30:31,788
Gicurasi, jako przywódca stada,
powinien go teraz odpędzić.

224
00:30:33,623 --> 00:30:35,208
Ale nie robi nic.

225
00:30:39,546 --> 00:30:42,090
Teta przygląda się uważnie.

226
00:30:49,722 --> 00:30:54,435
Starcia między samcami
mogą szybko wymknąć się spod kontroli.

227
00:30:58,773 --> 00:31:01,526
Ubwuzu atakuje.

228
00:31:15,915 --> 00:31:17,166
Samce goryli górskich

229
00:31:17,250 --> 00:31:20,044
są dwa razy większe
od dorosłego człowieka.

230
00:31:25,133 --> 00:31:27,427
Są też wielokrotnie silniejsze.

231
00:31:35,476 --> 00:31:37,729
Walki mogą zakończyć się śmiercią.

232
00:32:03,129 --> 00:32:06,049
Ubwuzu wychodzi
z tego starcia bez szwanku.

233
00:32:15,224 --> 00:32:17,769
Ale Gicurasiego nigdzie nie widać.

234
00:32:40,541 --> 00:32:43,252
Gicurasi przeżył.

235
00:32:45,129 --> 00:32:47,048
Ale został ciężko pobity.

236
00:32:48,299 --> 00:32:52,220
Upokorzony przez młodszego samca
na oczach całego stada.

237
00:33:05,358 --> 00:33:07,318
Będąc samicą dominującą,

238
00:33:07,402 --> 00:33:11,364
Teta musi pokazać stadu, kogo wspiera.

239
00:33:20,748 --> 00:33:23,418
Odchodzi ze starszym samcem.

240
00:33:26,879 --> 00:33:28,840
A stado podąża za nimi.

241
00:33:32,927 --> 00:33:35,304
Po pięciu latach przewodzenia stadu

242
00:33:35,388 --> 00:33:38,558
Gicurasi zaskarbił sobie jego lojalność.

243
00:33:44,856 --> 00:33:47,775
Ubwuzu został odrzucony.

244
00:33:54,532 --> 00:33:58,286
Nie każdy srebrnogrzbiety
nadaje się na lidera.

245
00:33:59,954 --> 00:34:03,958
O sukcesie bądź porażce
decyduje charakter.

246
00:34:10,256 --> 00:34:13,051
Znałem Pabla jedynie jako trzylatka.

247
00:34:13,551 --> 00:34:17,930
Ale już wtedy było jasne,
że ma niezwykłą osobowość.

248
00:34:19,557 --> 00:34:22,852
Adoptowany i wychowany
przez silnego samca,

249
00:34:23,436 --> 00:34:27,815
w wieku 18 lat Pablo
był gotów stać się samodzielnym przywódcą.

250
00:34:29,317 --> 00:34:33,696
PABLO
LAT 18

251
00:34:33,780 --> 00:34:36,407
Odłączył się, by stworzyć własne stado,

252
00:34:36,491 --> 00:34:37,992
czyli stado Pabla.

253
00:34:42,830 --> 00:34:47,251
Jednak Pablo był nietypowym przywódcą.

254
00:34:47,335 --> 00:34:50,004
Gdy na pojedynek wyzwał go inny samiec

255
00:34:50,088 --> 00:34:51,798
z jego stada,

256
00:34:51,881 --> 00:34:53,216
zamiast z nim walczyć,

257
00:34:53,716 --> 00:34:58,096
Pablo skorzystał z okazji,
by zawrzeć z nim potężny sojusz.

258
00:34:59,347 --> 00:35:03,518
Zastępując agresję współpracą,

259
00:35:03,601 --> 00:35:08,022
wspólnymi siłami
jeszcze bardziej wzmocnili stado.

260
00:35:10,483 --> 00:35:14,403
W szczytowym momencie
stado Pabla liczyło 65 osobników

261
00:35:14,487 --> 00:35:17,073
i było największym znanym w historii.

262
00:35:39,011 --> 00:35:44,892
Wśród nich dorastał młody samiec,
który z czasem sam został przywódcą.

263
00:35:47,103 --> 00:35:48,437
Gicurasi.

264
00:35:59,282 --> 00:36:03,578
Ale dziś jego przywództwo jest podważane.

265
00:36:05,496 --> 00:36:08,374
Pytanie brzmi: czy Gicurasi stawi opór,

266
00:36:08,875 --> 00:36:12,336
czy może nauczyć się
współpracować z Ubwuzu?

267
00:36:36,819 --> 00:36:39,822
Mimo że wygrał walkę z Gicurasim,

268
00:36:39,906 --> 00:36:45,244
Ubwuzu nadal nie został uznany
za przywódcę przez resztę stada.

269
00:36:48,164 --> 00:36:49,415
Ani przez Tetę.

270
00:36:50,666 --> 00:36:53,544
Bez wsparcia dominującej samicy,

271
00:36:54,378 --> 00:36:57,465
Ubwuzu może nigdy nie zyskać
przychylności stada.

272
00:37:42,260 --> 00:37:45,513
Teta chyba jednak
przechodzi na drugą stronę.

273
00:37:50,810 --> 00:37:55,314
Opuszczając Gicurasiego
i przyłączając się do Ubwuzu,

274
00:37:57,566 --> 00:38:01,529
daje jasny sygnał,
że teraz wspiera młodszego samca.

275
00:38:20,548 --> 00:38:23,968
Gicurasi ustępuje.

276
00:38:57,960 --> 00:39:02,757
Teraz Ubwuzu przewodzi stadu Pabla.

277
00:39:03,716 --> 00:39:05,760
Ale to dopiero początek.

278
00:39:08,220 --> 00:39:10,848
Przejęcie przywództwa to jedno.

279
00:39:12,892 --> 00:39:16,395
Utrzymanie władzy
i zapewnienie stadu bezpieczeństwa

280
00:39:17,355 --> 00:39:18,773
to zupełnie inna sprawa.

281
00:39:50,971 --> 00:39:53,933
W grupie pojawiła się nowa samica.

282
00:39:55,101 --> 00:39:59,105
To imigrantka z drugiej strony góry.

283
00:40:02,525 --> 00:40:05,861
Inyange porzuciła rodzinę,
w której się urodziła

284
00:40:05,945 --> 00:40:08,072
i dołączyła do stada Pabla,

285
00:40:08,155 --> 00:40:11,200
żeby założyć własną rodzinę.

286
00:40:11,283 --> 00:40:12,410
INYANGE
LAT 6

287
00:40:14,036 --> 00:40:18,082
To trudna decyzja,
ale jest podyktowana instynktem

288
00:40:18,165 --> 00:40:20,709
i pozwala uniknąć chowu wsobnego.

289
00:40:23,212 --> 00:40:26,465
Inyange musi zbudować tu swoje relacje,

290
00:40:26,966 --> 00:40:29,969
ale na razie pozostaje obca

291
00:40:31,846 --> 00:40:33,806
i musi być bardzo ostrożna.

292
00:41:19,727 --> 00:41:24,982
Ubwuzu i Gicurasi uczą się nowej relacji.

293
00:41:28,194 --> 00:41:30,779
Ubwuzu jako przywódca

294
00:41:30,863 --> 00:41:33,824
musi nauczyć się powściągać agresję.

295
00:41:34,909 --> 00:41:39,288
A Gicurasi – uszanować jego władzę.

296
00:41:45,336 --> 00:41:47,171
Stosunki są nadal napięte,

297
00:41:48,088 --> 00:41:53,093
ale ich mowa ciała sugeruje,
że nawiązuje się pewna współpraca,

298
00:41:54,470 --> 00:41:57,640
co uspokaja pozostałych członków stada.

299
00:42:44,478 --> 00:42:48,107
Kiedy goryle powoli zapadają w sen,

300
00:42:50,985 --> 00:42:54,738
w łańcuchu czułych fizycznych kontaktów
można wyraźnie zauważyć

301
00:42:54,822 --> 00:42:58,909
głębokie poczucie wspólnoty
i przynależności do jednej grupy.

302
00:43:03,205 --> 00:43:09,336
To bliskie i wyjątkowe więzi
tej zwartej rodziny goryli.

303
00:43:18,929 --> 00:43:23,726
Młodsi członkowie stada
nie śpią jednak długo.

304
00:43:33,652 --> 00:43:36,238
Ubi też się budzi.

305
00:43:46,248 --> 00:43:49,960
Oddala się od matki,
żeby pozwiedzać okolicę.

306
00:44:02,473 --> 00:44:06,810
Imfura dochodzi do siebie
po kolejnym laniu.

307
00:44:20,532 --> 00:44:25,537
Praktycznie utracił
wszelki kontakt ze stadem.

308
00:44:28,540 --> 00:44:33,712
Jego jedynym przyjacielem
jest już chyba tylko Ubi.

309
00:44:48,686 --> 00:44:51,438
Ale coś jest nie tak.

310
00:45:15,462 --> 00:45:18,215
Matka Ubiego jest w pobliżu.

311
00:45:34,606 --> 00:45:38,110
I daje Imfurze jasny sygnał.

312
00:45:38,819 --> 00:45:41,947
„Trzymaj się z dala od mojego dziecka”.

313
00:46:00,799 --> 00:46:04,845
Wszyscy odwracają się od Imfury.

314
00:46:35,375 --> 00:46:38,378
Nowo przybyła samica Inyange

315
00:46:38,462 --> 00:46:41,423
od jakiegoś czasu uważnie obserwuje stado.

316
00:46:42,341 --> 00:46:43,967
Zwłaszcza Tetę.

317
00:46:46,720 --> 00:46:48,180
To samica dominująca,

318
00:46:48,263 --> 00:46:52,267
więc jej relacje z Inyange
mogą być dla młodej samicy kluczowe.

319
00:47:04,571 --> 00:47:08,826
Jeśli Teta pozwoli jej
zbliżyć się do swojej rodziny,

320
00:47:08,909 --> 00:47:12,204
reszta stada przyjmie to
jako oczywisty sygnał.

321
00:47:22,548 --> 00:47:25,634
Wygląda na to, że Teta ją akceptuje.

322
00:47:29,930 --> 00:47:33,600
A nawet ufa jej na tyle,
by pozwolić jej potrzymać swoje młode.

323
00:47:37,813 --> 00:47:40,440
Młode samice robią to instynktownie.

324
00:47:40,524 --> 00:47:43,235
To przygotowanie do macierzyństwa.

325
00:47:54,246 --> 00:47:57,541
Przybycie Inyange to dobry znak

326
00:47:57,624 --> 00:48:01,670
zarówno dla stada Pabla, jak i Ubwuzu.

327
00:48:05,674 --> 00:48:08,886
Goryle nieustannie dążą
do rozrostu swoich rodzin.

328
00:48:10,387 --> 00:48:12,389
W końcu w kupie siła.

329
00:48:27,571 --> 00:48:31,783
Inyange trafiła do stada
w wyjątkowo dobrym momencie.

330
00:48:34,286 --> 00:48:39,958
Ubwuzu, jako nowy przywódca,
chce mieć własne potomstwo.

331
00:49:06,401 --> 00:49:08,737
A skoro pojawiają się nowe samice

332
00:49:10,948 --> 00:49:13,450
i wkrótce mogą urodzić się nowe młode,

333
00:49:15,410 --> 00:49:17,245
stado ma szansę się rozrosnąć

334
00:49:17,329 --> 00:49:21,375
i umocnić się pod przywództwem Ubwuzu.

335
00:49:53,323 --> 00:49:58,787
Imfura od wielu miesięcy
jest wykluczony z życia w stadzie.

336
00:50:12,300 --> 00:50:16,847
Teraz samotnie schodzi ze zbocza góry.

337
00:50:23,854 --> 00:50:28,191
Granicę lasu zamieszkałego przez goryli
wyznacza widoczny mur.

338
00:50:36,616 --> 00:50:40,454
Imfura dotarł na skraj ich świata.

339
00:51:07,731 --> 00:51:11,443
Przekroczył granicę
i wszedł do ludzkiego świata.

340
00:51:16,656 --> 00:51:19,868
To tereny zamieszkałe przez ludzi
od wielu tysięcy lat.

341
00:51:23,413 --> 00:51:26,541
Oni również są zależni od tej ziemi.

342
00:52:06,331 --> 00:52:09,126
Relacje między ludźmi a gorylami

343
00:52:09,209 --> 00:52:11,169
zawsze były trudne.

344
00:52:11,670 --> 00:52:14,381
Gdy prawie 50 lat temu odwiedziłem Rwandę,

345
00:52:14,464 --> 00:52:19,427
kłusownictwo niemal doprowadziło
do wyginięcia całej populacji goryli.

346
00:52:19,511 --> 00:52:24,766
W górach Wirunga
pozostało ich zaledwie około 250.

347
00:52:30,981 --> 00:52:33,817
Dziś goryle górskie
mogłyby już nie istnieć,

348
00:52:33,900 --> 00:52:36,570
gdyby nie Dian Fossey.

349
00:52:44,744 --> 00:52:49,916
Kiedy kłusownicy zaczęli zabijać goryle,
które Dian tak pokochała,

350
00:52:51,543 --> 00:52:54,045
poświęciła ona swoje życie, by je chronić…

351
00:52:56,339 --> 00:52:57,966
za wszelką cenę.

352
00:53:03,471 --> 00:53:05,640
NIKT BARDZIEJ NIE KOCHAŁ GORYLI

353
00:53:05,724 --> 00:53:07,851
Nawet po jej śmierci

354
00:53:07,934 --> 00:53:11,188
kontynuowano jej pionierskie
badania nad gorylami.

355
00:53:13,940 --> 00:53:15,192
Z biegiem lat

356
00:53:15,275 --> 00:53:18,737
pojawiło się wiele nowych osób
pragnących chronić goryle

357
00:53:20,197 --> 00:53:23,658
w samej Rwandzie, jak i poza nią.

358
00:53:26,119 --> 00:53:30,498
Z czasem wysiłki na rzecz ochrony goryli
zaczęły przynosić wymierne efekty.

359
00:53:39,633 --> 00:53:44,012
Dziś populacja goryli w Rwandzie
w dużej mierze się odrodziła.

360
00:53:49,726 --> 00:53:52,646
Ale choć ich liczebność wzrosła,

361
00:53:54,105 --> 00:53:56,233
to góry pozostały takie same.

362
00:54:07,244 --> 00:54:09,746
Co to oznacza dla Imfury?

363
00:54:13,875 --> 00:54:15,919
I co ma teraz zrobić?

364
00:54:20,548 --> 00:54:23,802
Wiele goryli zamieszkuje teraz
ten sam, niewielki teren.

365
00:54:24,302 --> 00:54:30,100
Zmienia to ich zachowania
i wzajemne relacje.

366
00:54:35,230 --> 00:54:39,359
Imfura nie jest już
mile widziany w stadzie Pabla.

367
00:54:42,237 --> 00:54:44,197
Wspiął się na szczyt góry…

368
00:54:45,615 --> 00:54:47,909
i zszedł na sam dół.

369
00:54:51,955 --> 00:54:54,499
Kończą mu się możliwości.

370
00:55:06,803 --> 00:55:11,224
Być może jego przeznaczeniem
jest bycie samotnym srebrnogrzbietym,

371
00:55:12,225 --> 00:55:15,895
a to najbardziej nieprzewidywalne
osobniki w tych górach.

372
00:55:52,307 --> 00:55:56,144
Ubwuzu umocnił swoją pozycję na szczycie.

373
00:55:58,730 --> 00:56:02,609
Grupa jest stabilna i się rozrasta.

374
00:56:06,237 --> 00:56:08,948
Pojawiły się dwa nowo narodzone młode.

375
00:56:12,869 --> 00:56:15,288
Jedno z nich należy do Inyange.

376
00:56:17,207 --> 00:56:20,293
To pierwszy potomek Ubwuzu jako przywódcy.

377
00:56:25,924 --> 00:56:29,636
Noworodki goryli
są całkowicie uzależnione od matek.

378
00:56:31,513 --> 00:56:35,642
A matki są bezgranicznie oddane
swojemu potomstwu.

379
00:56:39,479 --> 00:56:43,566
Przez pierwsze miesiące życia
są ze sobą nierozłączni.

380
00:56:56,371 --> 00:56:59,499
Inyange po raz pierwszy została matką.

381
00:56:59,582 --> 00:57:02,460
Nic więc dziwnego, że jest zdenerwowana.

382
00:57:11,386 --> 00:57:14,722
Ubwuzu bacznie jej pilnuje.

383
00:57:15,598 --> 00:57:18,351
I zapewnia jej doskonałą ochronę.

384
00:57:25,525 --> 00:57:27,986
Ale jest też dominującym samcem,

385
00:57:28,069 --> 00:57:31,531
więc nie może jedynie pilnować Inyange.

386
00:57:33,032 --> 00:57:36,744
Inne samice również pragną,
by poświęcił im swoją uwagę.

387
00:57:46,546 --> 00:57:50,216
Takie zachowanie
to zaproszenie do kopulacji.

388
00:58:06,483 --> 00:58:08,234
Ubwuzu je przyjmuje

389
00:58:09,777 --> 00:58:13,156
i zostawia grupę bez opieki.

390
00:58:52,654 --> 00:58:55,365
Kiedy Ubwuzu był zajęty,

391
00:58:55,448 --> 00:58:58,076
wydarzyło się coś strasznego.

392
00:59:15,552 --> 00:59:19,264
Dziecko Inyange zostało zabite.

393
00:59:27,313 --> 00:59:32,277
Obrażenia maleństwa świadczą o tym,
że sprawcą był inny goryl.

394
01:00:12,442 --> 01:00:16,362
Pozostałe samice
gromadzą się wokół zrozpaczonej matki.

395
01:00:29,208 --> 01:00:33,254
Tylko Inyange wie, co się stało…

396
01:00:36,549 --> 01:00:38,718
i kto jest za to odpowiedzialny.

397
01:00:43,806 --> 01:00:46,601
Choć dopiero niedawno dołączyła do stada,

398
01:00:47,185 --> 01:00:50,897
jej strata wydaje się poruszać wszystkich.

399
01:01:11,334 --> 01:01:14,295
Inyange oddaliła się od stada,

400
01:01:17,840 --> 01:01:20,259
ale przynajmniej nie jest sama.

401
01:01:24,806 --> 01:01:27,517
Ubwuzu był ojcem maleństwa.

402
01:01:30,645 --> 01:01:34,148
Ale nie zdołał
obronić Inyange i ich dziecka.

403
01:02:05,346 --> 01:02:10,351
Cztery dni temu
zostało zabite maleństwo Inyange.

404
01:02:12,186 --> 01:02:14,731
Utrata młodego w takich okolicznościach

405
01:02:14,814 --> 01:02:18,359
może zachwiać zaufaniem do przywódcy,

406
01:02:20,194 --> 01:02:22,905
a nawet doprowadzić do rozpadu stada.

407
01:02:30,788 --> 01:02:34,500
Ale na razie goryle
gromadzą się wokół Ubwuzu,

408
01:02:36,127 --> 01:02:39,380
a Inyange trwa przy jego boku.

409
01:02:49,932 --> 01:02:52,351
Coś ją zaniepokoiło.

410
01:02:59,400 --> 01:03:01,861
Imfura powrócił.

411
01:03:04,781 --> 01:03:08,910
Jej reakcja mówi Ubwuzu wszystko.

412
01:03:09,410 --> 01:03:13,164
To Imfura zabił dziecko Inyange.

413
01:03:16,501 --> 01:03:19,295
A teraz stanowi zagrożenie dla wszystkich.

414
01:03:27,345 --> 01:03:29,013
Ubwuzu przypuszcza atak.

415
01:03:40,566 --> 01:03:43,986
Ale teraz Imfura jest znacznie silniejszy.

416
01:03:50,701 --> 01:03:52,495
Gicurasi włącza się do walki.

417
01:04:14,100 --> 01:04:15,893
Imfura ucieka.

418
01:04:22,942 --> 01:04:24,735
Ale nie odszedł daleko.

419
01:04:30,491 --> 01:04:34,745
Choć przez ostatni rok
był wykluczony z życia w stadzie,

420
01:04:35,913 --> 01:04:38,332
to nigdy tak naprawdę go nie opuścił.

421
01:04:44,380 --> 01:04:47,425
Ale teraz przekroczył granicę.

422
01:04:49,719 --> 01:04:53,097
Zabił członka własnej rodziny.

423
01:05:04,066 --> 01:05:07,904
Stado zbiera się
wokół swojego przywódcy – Ubwuzu.

424
01:05:20,917 --> 01:05:24,462
Teraz Ubwuzu prowadzi ich na nową misję.

425
01:05:42,855 --> 01:05:46,317
Imfura wspina się na szczyt góry.

426
01:05:47,026 --> 01:05:49,028
Ale nie jest sam.

427
01:05:51,113 --> 01:05:53,324
Ubwuzu depcze mu po piętach

428
01:05:54,158 --> 01:05:57,662
z Tetą i Gicurasim u swego boku.

429
01:06:12,176 --> 01:06:15,721
Razem wypierają Imfurę
ze swojego terytorium.

430
01:06:36,033 --> 01:06:41,539
Imfura samotnie wchodzi
do kolejnej doliny.

431
01:06:58,514 --> 01:07:01,726
Być może ten los zawsze był mu pisany.

432
01:07:03,853 --> 01:07:08,607
A może to zbyt wiele porażek
jak na jednego goryla.

433
01:07:21,704 --> 01:07:26,459
Imfura może teraz latami
błąkać się samotnie po górach.

434
01:07:28,711 --> 01:07:32,465
Albo pewnego dnia
odnajdzie własną rodzinę.

435
01:07:35,009 --> 01:07:36,719
Czas pokaże.

436
01:08:10,127 --> 01:08:15,382
Za Imfurą będzie tęsknił
przynajmniej jeden członek stada.

437
01:08:19,637 --> 01:08:25,518
Ubi jest chyba za młody,
by zrozumieć, co się wydarzyło.

438
01:08:27,937 --> 01:08:30,856
Ale Imfura był jego przyjacielem.

439
01:08:31,982 --> 01:08:35,236
A teraz jego przyjaciel odszedł.

440
01:08:51,252 --> 01:08:56,132
Jednak Ubi, podobnie jak mały Pablo,
potrafi się dostosować.

441
01:08:57,341 --> 01:09:01,720
I postanowił znaleźć sobie
nowego, dużego przyjaciela.

442
01:09:08,018 --> 01:09:09,103
Ubwuzu.

443
01:09:22,950 --> 01:09:26,120
Dla Ubwuzu był to rok prób,

444
01:09:26,787 --> 01:09:29,165
ale samiec ten dorósł do roli przywódcy.

445
01:09:33,460 --> 01:09:38,632
Być może teraz właśnie
najbardziej potrzebuje przyjaźni z Ubim.

446
01:10:02,823 --> 01:10:06,243
Gicurasi nie jest już przywódcą stada,

447
01:10:06,744 --> 01:10:08,871
ale odnalazł dla siebie nową rolę.

448
01:10:08,954 --> 01:10:12,750
Teraz wspiera młodszego
i silniejszego srebrnogrzbietego.

449
01:10:14,710 --> 01:10:19,423
Ma dużą wiedzę
i będzie dla Ubwuzu nieocenioną pomocą.

450
01:10:22,051 --> 01:10:26,180
To może być
najważniejsza rola w jego życiu.

451
01:10:36,190 --> 01:10:42,071
Teta odegrała kluczową rolę
w procesie zmiany przywództwa w stadzie.

452
01:10:42,988 --> 01:10:45,908
Ona i jej rodzina mają się dobrze.

453
01:10:49,411 --> 01:10:52,790
Jej dziecko ma już prawie dwa lata.

454
01:10:56,126 --> 01:10:58,671
Jest coraz silniejsze…

455
01:10:59,880 --> 01:11:01,423
i wyrabia swój charakter.

456
01:11:20,901 --> 01:11:23,570
Inyange przeszła trudny czas.

457
01:11:24,321 --> 01:11:26,365
Straciła pierwsze dziecko

458
01:11:26,448 --> 01:11:31,787
i ta śmierć bez wątpienia
pozostawiła głęboki ślad w jej sercu.

459
01:11:33,580 --> 01:11:38,127
Ale teraz jest już
pełnoprawną członkinią stada Pabla…

460
01:11:42,423 --> 01:11:47,469
i częścią czegoś,
co stanowi fundament życia goryli.

461
01:11:53,309 --> 01:11:54,476
Rodziny.

462
01:12:04,486 --> 01:12:08,073
Stado Pabla nie jest rodziną idealną.

463
01:12:09,908 --> 01:12:11,535
Żadna taka nie jest.

464
01:12:16,999 --> 01:12:21,503
Ale razem przetrwali bardzo trudne chwile.

465
01:12:27,926 --> 01:12:32,056
Przyszłość rysuje się w jasnych barwach –
zarówno dla stada Pabla…

466
01:12:36,018 --> 01:12:39,646
jak i dla całego gatunku.

467
01:12:47,696 --> 01:12:53,744
Dziś góry Wirunga zamieszkuje
ponad 600 goryli górskich.

468
01:12:54,620 --> 01:12:59,750
Od mojej wizyty niemal 50 lat temu
ich populacja wzrosła ponad dwukrotnie.

469
01:13:12,721 --> 01:13:17,059
To jeden z największych znanych mi
sukcesów w kwestii ochrony przyrody.

470
01:13:22,356 --> 01:13:25,234
A może to zasługa
głębokiego poczucia więzi,

471
01:13:25,317 --> 01:13:28,028
jakie ludzie odczuwają wobec goryli.

472
01:13:28,987 --> 01:13:33,534
To więź, która została ze mną
przez całe życie.

473
01:13:37,704 --> 01:13:42,209
A wszystko zaczęło się
od jednego, wyjątkowego goryla.

474
01:13:47,464 --> 01:13:49,842
Pomimo trudnych początków

475
01:13:50,717 --> 01:13:54,805
Pablo wyrósł na silnego
i charyzmatycznego przywódcę stada.

476
01:14:00,227 --> 01:14:05,274
Pozostał oddany rodzinie do samego końca.

477
01:14:11,488 --> 01:14:15,617
To jedne z ostatnich znanych ujęć Pabla.

478
01:14:17,911 --> 01:14:20,038
W wieku 33 lat,

479
01:14:20,122 --> 01:14:23,417
broniąc swojego stada przed rywalem,

480
01:14:23,917 --> 01:14:26,837
ten wspaniały samiec oddał swoje życie.

481
01:14:30,340 --> 01:14:32,801
Nigdy go nie zapomnę…

482
01:14:36,013 --> 01:14:38,974
ani tego, jaki miał na mnie wpływ.

483
01:14:43,520 --> 01:14:45,105
Zawsze powtarzam,

484
01:14:45,189 --> 01:14:49,776
że wymiana spojrzeń z gorylem
niesie za sobą więcej znaczenia,

485
01:14:49,860 --> 01:14:52,404
niż w przypadku innych zwierząt.

486
01:14:53,155 --> 01:14:54,573
I podtrzymuję te słowa.

487
01:14:55,073 --> 01:14:56,617
Myślę, że to prawda.

488
01:16:34,339 --> 01:16:37,009
Napisy: Wojciech Matyszkiewicz