1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.BZ
2
00:00:06,006 --> 00:00:11,552
Ako lang ba 'yong sobrang naka-focus
sa microplastics?
3
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.BZ
4
00:00:11,553 --> 00:00:13,555
{\an8}Lahat ng bagay ngayon, may microplastics.
5
00:00:14,139 --> 00:00:15,764
- Microplastics.
- Hello?
6
00:00:15,765 --> 00:00:17,099
Lahat tayo,
7
00:00:17,100 --> 00:00:20,561
{\an8}may microplastics sa katawan,
sa dugo, sa balat.
8
00:00:20,562 --> 00:00:23,230
{\an8}Mga kaibigan, sa—
Sa coin purse n'yo, sa itlog n'yo.
9
00:00:23,231 --> 00:00:25,607
{\an8}Ano'ng may microplastics sa itlog ko?
10
00:00:25,608 --> 00:00:28,069
- May microplastics sa itlog n'yo ngayon.
- Ngayon?
11
00:00:28,653 --> 00:00:30,321
Sinira mo 'yong araw ko.
12
00:00:30,822 --> 00:00:32,449
MICROPLASTIC NA AKO NGAYON
13
00:00:34,701 --> 00:00:38,078
{\an8}May plastic sa lahat ng bagay.
Lagi mo 'tong ginagamit.
14
00:00:38,079 --> 00:00:41,081
{\an8}Literal na sinusubo mo 'yong plastic
pag nagto-toothbrush ka.
15
00:00:41,082 --> 00:00:43,417
{\an8}Nagche-chewing gum ka?
Gawa 'yan sa plastic.
16
00:00:43,418 --> 00:00:47,005
{\an8}'Tong damit na 'to?
Polyester 'to na gawa sa plastic.
17
00:00:49,424 --> 00:00:52,593
{\an8}Di natin alam kung ano'ng ginagawa
ng mga plastic na 'to sa 'tin.
18
00:00:52,594 --> 00:00:57,222
{\an8}Part na 'to ng buhay natin.
Di na talaga natin 'to matatakasan.
19
00:00:57,223 --> 00:01:00,225
{\an8}Ikaw, ako, at lahat ng mami-meet mo,
20
00:01:00,226 --> 00:01:04,773
{\an8}sapat 'yong plastic sa utak nila
para makagawa ng kutsara.
21
00:01:05,523 --> 00:01:08,275
{\an8}Di lang 'to makikita sa utak,
pati sa buong katawan.
22
00:01:08,276 --> 00:01:10,611
{\an8}Sa dugo, sa baga, sa puso, sa mga ugat,
23
00:01:10,612 --> 00:01:12,738
{\an8}sa bituka, sa atay, sa bato,
24
00:01:12,739 --> 00:01:13,864
{\an8}sa breast milk.
25
00:01:13,865 --> 00:01:15,407
{\an8}Okay, puno ako ng microplastics.
26
00:01:15,408 --> 00:01:18,452
{\an8}Ano na? Ano'ng gusto mong gawin ko?
Sabihin mo kasi di ko alam.
27
00:01:18,453 --> 00:01:20,245
{\an8}Nagpatingin ako sa gastro doctor.
28
00:01:20,246 --> 00:01:23,582
{\an8}Sabi niya,
never siyang uminom ng bottled water
29
00:01:23,583 --> 00:01:27,294
{\an8}dahil sa microplastics
na konektado sa colon cancer.
30
00:01:27,295 --> 00:01:30,590
{\an8}Naglalabas din ng sobrang daming chemical
'yong plastic.
31
00:01:31,174 --> 00:01:32,966
{\an8}Inis na inis ako no'ng malaman ko
32
00:01:32,967 --> 00:01:37,763
{\an8}na may obesogens 'yong mga toxic chemical.
33
00:01:37,764 --> 00:01:39,641
{\an8}Alam n'yo ba kung ano 'yong obesogens?
34
00:01:40,558 --> 00:01:42,434
{\an8}Mas maraming technology at plastic,
35
00:01:42,435 --> 00:01:44,478
{\an8}mas maraming plastic sa katawan.
36
00:01:44,479 --> 00:01:48,190
{\an8}Ito 'yong dahilan kaya lumiliit 'yong ari
at itlog ng mga lalaki,
37
00:01:48,191 --> 00:01:51,736
{\an8}kumokonti 'yong sperm count,
saka dumadami 'yong nakukunan.
38
00:01:52,445 --> 00:01:55,239
{\an8}Nakakaloka at nakakakaba 'to.
39
00:01:55,240 --> 00:01:58,493
{\an8}Ano'ng gagawin natin
para mapanatiling buhay ang sangkatauhan?
40
00:01:59,494 --> 00:02:02,538
{\an8}Ano 'yong mga solusyon
sa mga problemang 'to?
41
00:02:02,539 --> 00:02:06,000
{\an8}Simulan natin sa pagtingin
sa loob ng mga bahay natin.
42
00:02:14,092 --> 00:02:16,844
Ang very special guest natin ngayong gabi,
43
00:02:16,845 --> 00:02:20,223
ang nag-iisang si Shanna Swan.
44
00:02:22,684 --> 00:02:27,981
Alam n'yo,
ngayon lang ako na-introduce nang gano'n.
45
00:02:29,399 --> 00:02:32,442
Para maintindihan
'yong epekto ng mga chemical sa plastic,
46
00:02:32,443 --> 00:02:36,281
{\an8}kailangan mong makita
'yong epekto sa reproduction.
47
00:02:37,657 --> 00:02:41,618
{\an8}Mabilis na bumababa 'yong fertility
sa buong mundo.
48
00:02:41,619 --> 00:02:45,372
{\an8}Sabi sa libro mong Count Down,
panganib sa sperm counts
49
00:02:45,373 --> 00:02:48,918
{\an8}at sa kinabukasan ng sangkatauhan,
'yong modern world.
50
00:02:49,502 --> 00:02:51,712
'Yon ang sinabi ko.
Pinaninindigan ko 'yon.
51
00:02:51,713 --> 00:02:54,965
Malaki 'yong koneksiyon no'n
sa mga chemical
52
00:02:54,966 --> 00:02:57,510
na karaniwang ginagamit sa plastic.
53
00:02:58,845 --> 00:03:02,764
Halos 25 years ko nang dini-discuss
'yong tungkol sa chemicals na 'to.
54
00:03:02,765 --> 00:03:04,933
{\an8}Mas nag-aalala ngayon ang mga tao
55
00:03:04,934 --> 00:03:08,146
{\an8}sa epekto sa kalusugan
ng mga chemical na exposed tayo.
56
00:03:09,230 --> 00:03:12,566
Kasabay nito,
tumaas 'yong paggamit ng testosterone.
57
00:03:12,567 --> 00:03:15,153
Ibang scientists lagi ang audience ko.
58
00:03:15,737 --> 00:03:19,281
Nagpa-publish ako
sa mga scientific journal.
59
00:03:19,282 --> 00:03:23,827
Na-realize ko na di 'yon gumana.
60
00:03:23,828 --> 00:03:26,830
{\an8}- Lumiliit ba 'yong ari mga ng tao?
- Oo.
61
00:03:26,831 --> 00:03:29,416
Ba't di ka do'n nag-umpisa, Shanna?
62
00:03:29,417 --> 00:03:31,501
Focused na ako ngayon, nakikinig na 'ko.
63
00:03:31,502 --> 00:03:34,296
May direct effect ito sa 'kin, Shanna.
64
00:03:34,297 --> 00:03:36,506
Maraming krisis ngayon sa mundo.
65
00:03:36,507 --> 00:03:39,885
Ayokong takutin ang mga tao,
pero gusto kong sabihin sa kanila
66
00:03:39,886 --> 00:03:42,221
na importante rin ang krisis na 'to.
67
00:03:42,222 --> 00:03:45,057
Kailangan din nating pagtuonan 'to.
68
00:03:45,058 --> 00:03:48,937
Actually, kung 'yong survival natin
bilang isang species ang pag-uusapan,
69
00:03:50,021 --> 00:03:51,731
pwedeng…
70
00:03:52,315 --> 00:03:53,983
isa 'to sa pinakaimportante.
71
00:03:57,320 --> 00:04:00,197
{\an8}Isang paraan para maintindihan
'yong pwedeng maging epekto
72
00:04:00,198 --> 00:04:02,115
ng chemicals na 'to sa katawan natin,
73
00:04:02,116 --> 00:04:06,537
tingnan natin
'yong mga mag-asawang hirap magbuntis.
74
00:04:08,164 --> 00:04:10,290
- Hi!
- Hi! 'Musta?
75
00:04:10,291 --> 00:04:12,793
{\an8}- Ikaw ba si Monique?
- Oo, ako si Monique.
76
00:04:12,794 --> 00:04:14,378
{\an8}- Ako si Shanna.
- Nice to meet you.
77
00:04:14,379 --> 00:04:18,799
{\an8}Nag-recruit kami ng anim na mag-asawa
na sinusubukang magbuntis
78
00:04:18,800 --> 00:04:20,468
{\an8}pero di nila magawa.
79
00:04:22,762 --> 00:04:27,266
{\an8}At ang tanong, kung babawasan natin
'yong exposure ng mga tao
80
00:04:27,267 --> 00:04:32,438
{\an8}sa mga chemical na nasa plastic,
mababago ba natin 'yong fertility nila?
81
00:04:33,940 --> 00:04:36,359
{\an8}- Hi. Kumusta?
- Hi!
82
00:04:36,943 --> 00:04:40,737
{\an8}Pwede ba kayong magkuwento nang konti
kung bakit n'yo gustong gawin 'to?
83
00:04:40,738 --> 00:04:42,281
{\an8}- Para sa baby.
- Oo.
84
00:04:42,282 --> 00:04:46,243
{\an8}'Yon ang matagal na naming gusto.
85
00:04:46,244 --> 00:04:51,164
{\an8}Pang-22 months na ngayon
na sinusubukan naming magka-baby.
86
00:04:51,165 --> 00:04:53,083
Naisip namin pagkatapos ng isang taon,
87
00:04:53,084 --> 00:04:55,252
"Ang weird na wala pa ring nangyayari."
88
00:04:55,253 --> 00:04:58,630
{\an8}Sinusubukan na namin
mula pa no'ng ikasal kami.
89
00:04:58,631 --> 00:05:00,215
{\an8}So, mga two years ago 'yon.
90
00:05:00,216 --> 00:05:03,176
{\an8}Mahigit ten years na naming sinusubukan
na magka-baby.
91
00:05:03,177 --> 00:05:06,596
{\an8}Siguro nasa two and a half years? Oo.
92
00:05:06,597 --> 00:05:11,143
Kailangan laging magse-sex
tapos magpapa-test.
93
00:05:11,144 --> 00:05:12,686
Kaya nagiging…
94
00:05:12,687 --> 00:05:14,479
Parang di masaya 'yong gano'n.
95
00:05:14,480 --> 00:05:16,649
Ano'ng tawag mo sa sarili mo?
96
00:05:17,608 --> 00:05:20,153
Sabi ko,
"Alam mo, Julie, di ako human dildo."
97
00:05:22,697 --> 00:05:24,698
Tapos, gagawin pa rin namin.
98
00:05:24,699 --> 00:05:26,616
Masaya akong maging human dildo.
99
00:05:26,617 --> 00:05:28,660
Pero nakakawala ng dangal.
100
00:05:28,661 --> 00:05:31,455
- Excited talaga ako sa mga sagot.
- Okay 'yan.
101
00:05:31,456 --> 00:05:33,206
- Maganda, oo.
- Oo nga.
102
00:05:33,207 --> 00:05:35,375
Ang saya siguro
kung ma-solve natin 'to, 'no?
103
00:05:35,376 --> 00:05:37,377
Tingnan natin 'yong mga gamit.
104
00:05:37,378 --> 00:05:38,920
- Okay.
- Okay?
105
00:05:38,921 --> 00:05:40,756
May plastic 'to.
106
00:05:40,757 --> 00:05:43,008
Tatlong buwang proseso 'to…
107
00:05:43,009 --> 00:05:44,469
Pakibasa mo nga 'to?
108
00:05:45,219 --> 00:05:48,555
…para tingnan 'yong epekto
sa fertility n'yo
109
00:05:48,556 --> 00:05:52,393
ng pagbawas ng exposure n'yo
sa plastics at mga chemical sa plastic.
110
00:05:53,061 --> 00:05:56,813
Hindi ito quote, unquote,
"scientific study".
111
00:05:56,814 --> 00:05:58,482
Wala tayong control group.
112
00:05:58,483 --> 00:06:00,192
Sobrang liit nito.
113
00:06:00,193 --> 00:06:05,989
Lahat sila, mga mag-asawang infertile
pero di maipaliwanag 'yong infertility.
114
00:06:05,990 --> 00:06:09,534
Walang parte ng lifestyle nila
ang pwedeng maging dahilan nito,
115
00:06:09,535 --> 00:06:12,705
maliban sa mga chemical sa paligid niila.
116
00:06:18,419 --> 00:06:20,671
Nakakalat sa paligid
ang mga chemical na 'to.
117
00:06:22,006 --> 00:06:24,342
{\an8}Makikita sila
sa pang-araw-araw na buhay natin.
118
00:06:25,510 --> 00:06:27,095
{\an8}Sa matitigas na plastic.
119
00:06:28,012 --> 00:06:29,389
Sa malalambot na plastic.
120
00:06:30,431 --> 00:06:31,641
Nasa mga tela.
121
00:06:33,476 --> 00:06:36,019
Maraming makikitang halimbawa sa kusina.
122
00:06:36,020 --> 00:06:38,021
Mula sa mga kubyertos at cutting boards
123
00:06:38,022 --> 00:06:40,148
hanggang sa mga tea bag, coffee pods,
124
00:06:40,149 --> 00:06:42,610
at lahat ng lalagyan.
125
00:06:43,361 --> 00:06:45,822
Karaniwang gawa sa plastic
ang mga food packaging.
126
00:06:46,406 --> 00:06:50,493
Napupunta 'yong plastic
sa kinakain natin pag pinainit 'to.
127
00:06:51,327 --> 00:06:54,079
Madalas, nakalagay ang mga 'to
sa mga lugar na di makikita,
128
00:06:54,080 --> 00:06:56,915
gaya ng lining ng tin at aluminum cans
129
00:06:56,916 --> 00:06:58,918
na ginagamit sa soup at inumin.
130
00:07:00,294 --> 00:07:03,714
Wala pa sa kalingkingan 'yon.
131
00:07:05,007 --> 00:07:06,675
Meron sa mga kabinet natin,
132
00:07:06,676 --> 00:07:09,011
sa mga tela at kulay ng mga damit natin.
133
00:07:09,804 --> 00:07:11,721
Nasa personal care products natin,
134
00:07:11,722 --> 00:07:15,809
mula sa mga brush, shampoo,
deodorant at lotion.
135
00:07:15,810 --> 00:07:17,645
Nasa mga pabango.
136
00:07:19,021 --> 00:07:23,693
Balot na balot ang mga anak natin
ng mga plastic sa mga laruan nila.
137
00:07:24,193 --> 00:07:27,697
{\an8}Kinakain natin ang mga 'yon.
Ina-absorb sa balat natin.
138
00:07:28,197 --> 00:07:29,698
{\an8}Nilalanghap natin.
139
00:07:29,699 --> 00:07:33,827
{\an8}Pumapasok sila sa lahat ng pwedeng pasukan
sa katawan natin.
140
00:07:33,828 --> 00:07:36,371
Habang dumadaan sila sa katawan natin,
141
00:07:36,372 --> 00:07:39,750
grabe 'yong ginagawa nilang pagsira.
142
00:07:43,546 --> 00:07:48,133
Nag-research na kami nang husto
tungkol sa mga chemical sa paligid.
143
00:07:48,134 --> 00:07:50,093
Pero mas namulat 'yong mga mata ko
144
00:07:50,094 --> 00:07:53,139
sa lawak nito no'ng mas pinag-aralan namin
'yong plastics.
145
00:07:54,223 --> 00:07:56,308
- Plastic lahat 'yan.
- Oo nga.
146
00:07:56,309 --> 00:07:59,060
Plastic kingdom 'to.
147
00:07:59,061 --> 00:08:01,271
Madalas din namin 'tong gamitin.
148
00:08:01,272 --> 00:08:02,522
Alam ko.
149
00:08:02,523 --> 00:08:04,317
Di pwedeng wala ako nito.
150
00:08:05,693 --> 00:08:08,404
May mga nakakabahalang chemical
ang mga 'to.
151
00:08:08,988 --> 00:08:11,282
Problema 'yan.
Araw-araw ko 'yang ginagamit, e.
152
00:08:12,575 --> 00:08:14,577
Tingin ko, ang dami nating gamit.
153
00:08:16,037 --> 00:08:19,372
Maraming report
tungkol sa plastics at microplastics,
154
00:08:19,373 --> 00:08:23,502
pero di ko inakala
na nasa katawan ko rin sila.
155
00:08:23,503 --> 00:08:26,379
Isa sa mga unang ginawa namin
'yong pagtapon ng cutting board.
156
00:08:26,380 --> 00:08:27,465
Ang gaan sa pakiramdam.
157
00:08:28,508 --> 00:08:33,053
Thirty-five percent
ng microplastics sa karagatan,
158
00:08:33,054 --> 00:08:34,555
galing sa mga tela.
159
00:08:35,139 --> 00:08:37,058
Grabe. Eto pa.
160
00:08:38,726 --> 00:08:40,977
Pang-chemical warfare 'tong kuwartong 'to.
161
00:08:40,978 --> 00:08:42,771
- Oo.
- 'Yan ang sinasabi mo.
162
00:08:42,772 --> 00:08:44,856
Pampabango lang 'to.
163
00:08:44,857 --> 00:08:46,984
Panlinis 'yan ng mga Latino.
164
00:08:48,986 --> 00:08:52,572
Kung titingnan mo 'yong buhay mo
at ga'no karaming plastic sa paligid mo,
165
00:08:52,573 --> 00:08:54,658
kahit saan meron, sa buong bahay ko.
166
00:08:54,659 --> 00:08:57,578
May tinitingnan ako tapos sa isip ko,
"Dapat itapon ko 'yon."
167
00:08:58,162 --> 00:09:01,915
Bukod sa pagtanggal
ng mga obvious na plastic sa buong bahay,
168
00:09:01,916 --> 00:09:04,544
sinabi ko sa kanila na subukan
'tong mga pagbabagong 'to.
169
00:09:05,378 --> 00:09:09,589
Iwasan nila 'yong mga pagkain at inumin
na plastic 'yong packaging,
170
00:09:09,590 --> 00:09:12,343
binili man sa tindahan o takeout.
171
00:09:12,885 --> 00:09:16,514
Umiwas sa mga produktong pampabango
at mga perfume.
172
00:09:17,098 --> 00:09:20,685
Gumamit ng natural personal care products.
173
00:09:21,269 --> 00:09:24,355
Umiwas sa mga synthetic na tela
saka petrochemical dyes.
174
00:09:24,939 --> 00:09:27,482
At iwasang humawak ng mga resibo.
175
00:09:27,483 --> 00:09:30,695
Halos lahat ng resibo, may bisphenol A.
176
00:09:31,821 --> 00:09:33,488
Pwedeng pakitapon na lang 'yan?
177
00:09:33,489 --> 00:09:35,365
- Di n'yo kukunin 'yong resibo?
- Oo.
178
00:09:35,366 --> 00:09:39,703
Feeling ko ngayon, nasa The Matrix kami.
179
00:09:39,704 --> 00:09:42,873
Tapos sabi nila, "Gusto mo 'yong blue pill
o 'yong red pill?"
180
00:09:43,457 --> 00:09:45,542
Nakalimutan ko kung alin 'yong pumasok sa…
181
00:09:45,543 --> 00:09:47,502
Red pill 'yong ininom niya.
182
00:09:47,503 --> 00:09:50,131
- At tingin ko, ininom ko 'yong red pill.
- Oo nga.
183
00:09:58,889 --> 00:10:01,266
Interesado ako sa isang bagay
184
00:10:01,267 --> 00:10:05,396
kung para itong puzzle, na sa tingin ko,
makakatulong ako sa pag-solve.
185
00:10:06,105 --> 00:10:09,357
'Yong tanong na,
bumababa ba 'yong sperm count?
186
00:10:09,358 --> 00:10:11,484
Kung oo, bakit?
187
00:10:11,485 --> 00:10:12,944
Pa'no mo ipapakita 'yon?
188
00:10:12,945 --> 00:10:19,160
Twenty-five years ko nang sino-solve
'yong puzzle na 'yon.
189
00:10:24,123 --> 00:10:28,418
{\an8}Napunta ako sa field na 'to
dahil na-appoint ako sa isang committee
190
00:10:28,419 --> 00:10:30,128
{\an8}ng National Academy of Sciences
191
00:10:30,129 --> 00:10:34,132
{\an8}para tingnan 'yong mga lumilitaw
na bagong chemical,
192
00:10:34,133 --> 00:10:37,637
na tinatawag nilang "hormonally active
na mga bagay sa kapaligiran."
193
00:10:39,430 --> 00:10:44,017
{\an8}Pinakita sa 'kin ng committee 'yong study
na lumabas noong 1992 sa Denmark.
194
00:10:44,018 --> 00:10:47,896
{\an8}Nag-report sila ng 50% na pagbaba
sa sperm count sa loob ng 50 years.
195
00:10:47,897 --> 00:10:49,106
{\an8}Ang laki no'n.
196
00:10:49,607 --> 00:10:51,317
{\an8}Duda ako no'ng una kong makita 'yon.
197
00:10:52,109 --> 00:10:55,738
Inisip ko na may ibang dahilan
'yong pagbabang 'yon.
198
00:10:56,530 --> 00:10:58,073
{\an8}Inanalyze namin 'yong data.
199
00:10:58,074 --> 00:11:02,202
{\an8}Nagulat ako kasi walang nagbago.
200
00:11:02,203 --> 00:11:05,955
{\an8}Bumaba nang higit sa 50%
'yong sperm count.
201
00:11:05,956 --> 00:11:08,334
{\an8}Wake-up call 'yon para sa 'kin.
202
00:11:08,959 --> 00:11:11,294
{\an8}Katunayan, no'ng 2023,
203
00:11:11,295 --> 00:11:15,633
{\an8}nalaman naming mabilis na lumalala 'yon.
204
00:11:16,175 --> 00:11:21,347
{\an8}Mahigit doble 'yong bilis ng pagbaba
kumpara sa ni-report namin.
205
00:11:22,181 --> 00:11:23,932
{\an8}Ba't kaya nagkagano'n?
206
00:11:23,933 --> 00:11:26,768
Masyadong 'tong mabilis
para maging genetic.
207
00:11:26,769 --> 00:11:28,479
So, dahil 'to sa environment.
208
00:11:31,107 --> 00:11:33,066
{\an8}- Pag-usapan natin 'yong mga test?
- Sige.
209
00:11:33,067 --> 00:11:35,485
- Sobrang excited ako para d'yan.
- Oo.
210
00:11:35,486 --> 00:11:37,737
No'ng nagsisimula 'yong study,
sinukat namin
211
00:11:37,738 --> 00:11:40,532
'yong environmental chemicals nila
sa katawan
212
00:11:40,533 --> 00:11:41,825
gamit 'yong ihi nila.
213
00:11:41,826 --> 00:11:43,326
Humingi kami ng urine sample.
214
00:11:43,327 --> 00:11:45,412
Pa'no i-pronounce 'yong…
215
00:11:45,413 --> 00:11:46,372
"Phalatates"?
216
00:11:46,956 --> 00:11:49,040
- Phthalates?
- Phthalates.
217
00:11:49,041 --> 00:11:51,084
Sa'n mo gustong magsimula?
218
00:11:51,085 --> 00:11:53,837
Si Jesse muna,
sakaling mainis ako do'n sa 'kin.
219
00:11:53,838 --> 00:11:55,005
Tapos umiyak ako.
220
00:11:57,007 --> 00:11:59,426
Sabi sa first page,
mataas 'yong phthalates mo.
221
00:11:59,427 --> 00:12:01,803
- Mataas 'yong phthalates.
- Lalabas 'yan pagkatapos.
222
00:12:01,804 --> 00:12:04,139
- Mataas 'yong phthalates mo?
- Sa tingin ko nga.
223
00:12:04,140 --> 00:12:05,599
Exciting 'to, a.
224
00:12:06,183 --> 00:12:07,225
Na-shock ako.
225
00:12:07,226 --> 00:12:12,313
Nakakatakot makita
na marami kaming naipon na chemical.
226
00:12:12,314 --> 00:12:14,983
Pinapakita nito sa 'min na may ambag
227
00:12:14,984 --> 00:12:17,986
'yong mga ginagawa namin ngayon
228
00:12:17,987 --> 00:12:20,864
sa di-katanggap-tanggap na level
ng mga chemical na 'to.
229
00:12:20,865 --> 00:12:22,824
Ramdam ko 'yong inis mo, I mean…
230
00:12:22,825 --> 00:12:28,204
Tapos humingi kami ng semen sample
para tingnan 'yong semen quality.
231
00:12:28,205 --> 00:12:30,039
Punta tayo sa concentration.
232
00:12:30,040 --> 00:12:33,084
'Yan ang numerong iniisip ng karamihan.
233
00:12:33,085 --> 00:12:36,129
- Okay.
- Pag pinag-aaralan ko 'yong sperm decline.
234
00:12:36,130 --> 00:12:39,091
'Yong calculated total motile count,
235
00:12:39,675 --> 00:12:41,676
23 'yong value.
236
00:12:41,677 --> 00:12:44,679
'Yong reference dapat nasa o higit sa 40.
237
00:12:44,680 --> 00:12:45,972
Pag-uusapan natin…
238
00:12:45,973 --> 00:12:49,642
Ang weird talaga ng feeling
no'ng diniscuss ni Shanna
239
00:12:49,643 --> 00:12:52,730
'yong resulta ng sperm test ko.
240
00:12:53,522 --> 00:12:57,777
Tingin ko, karamihan ng mga lalaki
di basta magpapa-sperm test hangga't…
241
00:12:58,986 --> 00:13:01,529
di pa nila kailangang-kailangan
na malaman 'to.
242
00:13:01,530 --> 00:13:05,074
Usually, pag gusto mong mabuntis
pero walang nangyayari.
243
00:13:05,075 --> 00:13:07,619
Sa ibaba nito, siguro nasa 48…
244
00:13:07,620 --> 00:13:10,997
First time na may nag-explain sa 'kin
245
00:13:10,998 --> 00:13:13,792
kung bakit ito kulang,
246
00:13:13,793 --> 00:13:15,752
o may nag-explain sa 'kin ng kahit ano.
247
00:13:15,753 --> 00:13:20,548
Technically, sub-fertile ka,
infertile, depende kung pa'no mo…
248
00:13:20,549 --> 00:13:23,218
- Nakakatakot 'yon, 'no?
- Oo.
249
00:13:23,219 --> 00:13:26,221
Parang, kulang na ba
'yong pagkalalaki mo dahil do'n?
250
00:13:26,222 --> 00:13:27,514
May problema ba sa 'yo?
251
00:13:27,515 --> 00:13:30,683
Pero iniisip ko,
kailangan kong harapin 'to
252
00:13:30,684 --> 00:13:33,854
saka kailangan kong ayusin 'to
para magka-baby.
253
00:13:35,731 --> 00:13:38,441
Pag dini-discuss ko
'yong resulta ng test nila,
254
00:13:38,442 --> 00:13:42,862
gusto kong masiguro sa kanila
na di ibig sabihin nito
255
00:13:42,863 --> 00:13:45,031
na di na sila mabubuntis.
256
00:13:45,032 --> 00:13:47,116
Lagi kang gumagawa ng sperm.
257
00:13:47,117 --> 00:13:51,371
Kailangan ng 70 araw
para makagawa ng bagong sperm.
258
00:13:51,372 --> 00:13:54,749
Kaya natin pinili
'tong tatlong buwan na 'to
259
00:13:54,750 --> 00:13:56,084
para sa intervention n'yo.
260
00:13:56,085 --> 00:13:57,877
So, 'yong mensahe, sa tingin ko,
261
00:13:57,878 --> 00:13:59,671
"Di ito maganda ngayon.
262
00:13:59,672 --> 00:14:02,800
"Pwede 'tong magbago,
at makakatulong kayo sa pagbabago."
263
00:14:04,760 --> 00:14:08,012
Titingnan din natin 'yong mga pagbabago
sa body mass index nila
264
00:14:08,013 --> 00:14:12,141
kasi di lang sa fertility
may epekto ang mga chemical na 'to.
265
00:14:12,142 --> 00:14:14,978
May iba pa silang epekto sa kalusugan,
266
00:14:14,979 --> 00:14:17,105
gaya ng pagtaas ng obesity.
267
00:14:17,106 --> 00:14:19,899
Eto 'yong care package n'yo.
268
00:14:19,900 --> 00:14:22,944
Tapos bibigyan natin sila ng mga produkto
269
00:14:22,945 --> 00:14:25,990
na makakatulong na mabawasan
'yong exposure nila.
270
00:14:27,533 --> 00:14:31,662
Kasi ang good news,
maraming magagandang alternatibo.
271
00:14:33,205 --> 00:14:37,959
Pwedeng palitan ng metal,
glass, ceramics, o kawayan
272
00:14:37,960 --> 00:14:41,004
{\an8}'yong karamihan ng plastic sa kusina mo.
273
00:14:41,005 --> 00:14:44,340
{\an8}Pwede kang gumamit ng sipilyo at floss
na gawa sa kawayan.
274
00:14:44,341 --> 00:14:48,261
{\an8}Pwedeng humanap ng personal care products
na walang pabango.
275
00:14:48,262 --> 00:14:51,514
Pagkatapos ng tatlong buwan,
276
00:14:51,515 --> 00:14:54,101
susukatin natin ulit lahat, tapos…
277
00:14:54,810 --> 00:14:59,481
titingnan natin kung napababa nito
'yong exposure nila, saka malay natin…
278
00:15:00,274 --> 00:15:01,692
mabuntis sila.
279
00:15:02,568 --> 00:15:04,695
Excited ako sa susunod na 90 days.
280
00:15:05,279 --> 00:15:07,614
Determinado akong pababain 'yong levels
281
00:15:07,615 --> 00:15:10,366
ng mga plastic o chemical
sa katawan namin.
282
00:15:10,367 --> 00:15:13,369
Motto ko sa buhay 'yong,
"Happy wife, happy life."
283
00:15:13,370 --> 00:15:17,165
Kaya susundin ko 'yong suggestions niya
saka gagawin ko rin lahat.
284
00:15:17,166 --> 00:15:19,125
Gusto ko 'tong lalagyan na karton.
285
00:15:19,126 --> 00:15:20,627
- Oo nga, ang ganda.
- Ang ganda.
286
00:15:20,628 --> 00:15:22,545
Plastic-free talaga 'to.
287
00:15:22,546 --> 00:15:24,547
Sana mabuntis tayo.
288
00:15:24,548 --> 00:15:26,549
- Okay na okay 'yon.
- Oo.
289
00:15:26,550 --> 00:15:28,968
- Isang baby, oo.
- Okay na okay 'yong baby.
290
00:15:28,969 --> 00:15:31,179
- Mukhang wala silang sponge.
- Parang loofah.
291
00:15:31,180 --> 00:15:34,016
Mabubuntis ba kami dahil do'n? Ewan ko.
292
00:15:34,975 --> 00:15:36,976
Para sa 'min, 'yong infertility,
293
00:15:36,977 --> 00:15:38,895
parang, ano ba'ng gagawin namin?
294
00:15:38,896 --> 00:15:40,146
Isa 'to na pwedeng gawin.
295
00:15:40,147 --> 00:15:42,857
Gusto kong bumaba 'yong mga 'yon
sa loob ng three months.
296
00:15:42,858 --> 00:15:44,108
Sana bumaba sila.
297
00:15:44,109 --> 00:15:45,818
- Sana makatulong sa inyo.
- Oo nga.
298
00:15:45,819 --> 00:15:49,030
Sa tingin ko,
wala pang gumawa ng experiment na 'to
299
00:15:49,031 --> 00:15:52,617
para makita 'yong epekto nito
sa pagbubuntis
300
00:15:52,618 --> 00:15:54,828
at, sana, sa panganganak.
301
00:15:55,621 --> 00:15:58,082
Komplikado 'to. Di ito madali.
302
00:15:58,707 --> 00:16:00,792
Pero sobrang importante.
303
00:16:00,793 --> 00:16:04,253
Isang malaking grupo ng mga bagay
na gawa ng tao ang plastics.
304
00:16:04,254 --> 00:16:08,883
Unfortunately, nakakalason 'yong karamihan
sa chemicals na dinadagdag sa plastic.
305
00:16:08,884 --> 00:16:10,677
Kasama dito ang phthalates
306
00:16:10,678 --> 00:16:12,805
at bisphenols.
307
00:16:13,806 --> 00:16:16,474
Ginagawang malambot at flexible
ng phthalates ang plastic.
308
00:16:16,475 --> 00:16:20,728
Sa kabilang banda, 'yong bisphenols,
gaya ng BPA, pinapatigas 'yong plastic,
309
00:16:20,729 --> 00:16:23,357
gaya ng baby bottle o water bottle.
310
00:16:23,941 --> 00:16:28,737
Endocrine-disrupting chemicals
ang tawag natin sa mga 'to.
311
00:16:29,697 --> 00:16:32,532
Pag pinag-usapan ang endocrine,
hormones ang tinutukoy natin.
312
00:16:32,533 --> 00:16:35,785
Natural signaling molecules natin
ang hormones.
313
00:16:35,786 --> 00:16:38,705
Para silang text messages
na sine-send natin
314
00:16:38,706 --> 00:16:42,751
mula sa utak papunta sa puso o sa bato.
315
00:16:43,419 --> 00:16:48,924
Ginugulo ng endocrine-disrupting chemicals
ang mga molecular signals na 'to.
316
00:16:49,633 --> 00:16:51,759
Napakaraming naming ebidensiya
317
00:16:51,760 --> 00:16:55,848
na pwedeng may ambag ang chemicals na 'to
sa maagang atake sa puso at stroke.
318
00:16:56,640 --> 00:17:00,101
Pwedeng may maliliit na pagbabago
sa normal thyroid hormone function
319
00:17:00,102 --> 00:17:02,061
sa nagde-develop na utak ng mga bata
320
00:17:02,062 --> 00:17:04,022
na pwedeng magdulot ng autism,
321
00:17:04,023 --> 00:17:07,484
attention deficit disorder,
at mga cognitive deficit.
322
00:17:08,068 --> 00:17:11,779
Nasa 50 o higit pang synthetic chemical
ang obesogens.
323
00:17:11,780 --> 00:17:14,533
Mga chemical na nagpapataba sa atin.
324
00:17:15,200 --> 00:17:16,451
Ayon sa mga pag-aaral,
325
00:17:16,452 --> 00:17:22,081
kayang i-reprogram ng bisphenol A
ang epigenome
326
00:17:22,082 --> 00:17:25,001
para lumaki ang mga daga.
327
00:17:25,002 --> 00:17:29,630
Naipapasa ang mga signal na 'yon
sa apat o limang henerasyon
328
00:17:29,631 --> 00:17:31,799
sa buong angkan.
329
00:17:31,800 --> 00:17:35,344
Kung na-expose sa nakakalasong chemical
ang isang buntis,
330
00:17:35,345 --> 00:17:40,726
{\an8}ine-expose niya 'yong reproductive organs
ng tatlong henerasyon.
331
00:17:41,310 --> 00:17:43,728
So, nae-expose 'yong nanay.
332
00:17:43,729 --> 00:17:46,856
Tapos, napapasa niya
'yong nakakalasong chemical sa baby niya.
333
00:17:46,857 --> 00:17:48,649
Dalawang henerasyon na 'yon.
334
00:17:48,650 --> 00:17:50,693
Sa anak na babae,
335
00:17:50,694 --> 00:17:56,532
nabubuo na 'yong mga itlog
sa ovary ng sanggol bago pa man ipanganak.
336
00:17:56,533 --> 00:18:00,536
Kaya exposed na sa nakakalasong chemical
'yong reproductive cells
337
00:18:00,537 --> 00:18:02,331
ng pangatlong henerasyon.
338
00:18:02,998 --> 00:18:05,750
Matatawag mo itong toxic trespass.
339
00:18:05,751 --> 00:18:07,919
Ang problema
sa endocrine-disrupting chemicals,
340
00:18:07,920 --> 00:18:09,712
{\an8}di lang nila binabago 'yong hormones,
341
00:18:09,713 --> 00:18:13,175
{\an8}may bahagi rin sila na carcinogenic.
342
00:18:13,884 --> 00:18:17,012
Pinapabilis nila 'yong cell division.
343
00:18:17,805 --> 00:18:20,516
Mas mabilis na dumadami 'yong cells mo,
344
00:18:21,308 --> 00:18:24,560
kailangan ring maging mas mabilis
at maayos
345
00:18:24,561 --> 00:18:28,524
'yong pag-correct
ng DNA repair system do'n.
346
00:18:29,608 --> 00:18:31,318
Minsan, di 'yon naaayos.
347
00:18:31,902 --> 00:18:34,237
Ngayon, may mutation ka na
348
00:18:34,238 --> 00:18:39,326
at 'yon ang dahilan kaya may kakayahan
ang cell na 'yon na maging carcinogenic.
349
00:18:40,160 --> 00:18:44,539
Kaya nakikita natin ngayon na dumadami
'yong may breast cancer,
350
00:18:44,540 --> 00:18:45,957
ovarian cancer,
351
00:18:45,958 --> 00:18:48,543
endometrial cancer, uterine cancer,
352
00:18:48,544 --> 00:18:51,129
pati prostate cancer.
353
00:18:51,130 --> 00:18:54,382
Kaya mahalagang maunawaan
354
00:18:54,383 --> 00:18:58,302
na ginugulo mo 'yong natural balance mo
355
00:18:58,303 --> 00:19:01,597
kapag may exposure ka sa mga bagay
356
00:19:01,598 --> 00:19:04,810
na kayang "gayahin" 'yong hormones mo.
357
00:19:08,689 --> 00:19:13,359
Matibay 'yong paniniwala ko
na pangunahing karapatang pantao
358
00:19:13,360 --> 00:19:16,238
'yong pagkakaroon ng anak
kung gugustuhin mo.
359
00:19:17,573 --> 00:19:20,492
Napakahalaga no'n para sa 'kin.
360
00:19:21,535 --> 00:19:25,539
Nanganak ako sa panganay ko no'ng 27 ako,
tapos nasundan three years later.
361
00:19:26,165 --> 00:19:28,292
Tapos, nagkaro'n ng agwat.
362
00:19:29,626 --> 00:19:33,045
Sinubukan kong magbuntis
no'ng mas matanda na ako.
363
00:19:33,046 --> 00:19:36,800
Ilang beses akong nakunan.
Sobrang sakit no'n.
364
00:19:37,926 --> 00:19:41,305
{\an8}Muntik na 'kong sumuko,
pero nagpatuloy ako.
365
00:19:42,389 --> 00:19:45,850
Nanganak ako ulit no'ng 42 ako.
366
00:19:45,851 --> 00:19:49,520
Kaya may tatlong anak ako, anim na apo,
367
00:19:49,521 --> 00:19:51,315
saka isang apo sa tuhod.
368
00:19:53,567 --> 00:19:56,110
'Yong pribilehiyo na makilala siya
369
00:19:56,111 --> 00:20:01,365
at makita 'yong pagpapatuloy
at 'yong pamilya namin sa kanya,
370
00:20:01,366 --> 00:20:04,076
'yong saya na binibigay niya
sa 'ming lahat—
371
00:20:04,077 --> 00:20:06,037
Di ko masabi. Naiiyak na 'ko.
372
00:20:06,038 --> 00:20:08,457
Sobrang ganda no'n para sa 'kin.
373
00:20:10,083 --> 00:20:14,630
Kaya mahalaga sa 'kin na tumulong
sa mga taong may problema sa fertility.
374
00:20:15,672 --> 00:20:20,259
Para sa 'kin, di ethical at isang krimen,
375
00:20:20,260 --> 00:20:24,263
na maging sagabal sa karapatang 'yon
'yong chemicals sa kapaligiran
376
00:20:24,264 --> 00:20:26,934
o 'yong mga bagay na di nila makontrol.
377
00:20:35,108 --> 00:20:37,444
Noon pa namin alam
na gusto naming magkaanak.
378
00:20:40,447 --> 00:20:43,658
Marami man tayong ginawang problema
dito sa mundo,
379
00:20:43,659 --> 00:20:45,201
mga bata pa rin ang kinabukasan
380
00:20:45,202 --> 00:20:47,411
at sila ang sagot at solusyon
381
00:20:47,412 --> 00:20:49,039
sa marami sa mga problemang 'to.
382
00:20:51,166 --> 00:20:53,835
Tingin ko, do'n tayo dapat magkaisa.
383
00:20:58,882 --> 00:21:03,971
Hiling ko para sa kanila na mamuhay sila
nang di masyadong sinisira 'yong planeta,
384
00:21:04,763 --> 00:21:06,974
at may malasakit sa ibang tao.
385
00:21:17,317 --> 00:21:21,071
{\an8}Nasa dalawang taon na naming sinusubukan
na mabuntis.
386
00:21:22,781 --> 00:21:27,411
Mahirap no'ng nagkakilala kami
kasi nakikipag-divorce ako no'n.
387
00:21:29,746 --> 00:21:30,831
Ngayong weekend?
388
00:21:31,498 --> 00:21:34,793
Ayokong lumaking mag-isa si Cecilia.
389
00:21:36,003 --> 00:21:39,297
Tingin ko,
nasa tamang panahon na kami ngayon,
390
00:21:39,298 --> 00:21:40,716
nasa tamang tao.
391
00:21:42,134 --> 00:21:44,386
Parang pangarap naming dalawa 'to.
392
00:21:46,096 --> 00:21:50,809
Lagi nang nagtatanong si Cecilia,
brother o sister daw.
393
00:21:51,518 --> 00:21:53,437
Nakuha namin 'yong unang aso namin.
394
00:21:54,021 --> 00:21:57,106
Di sapat 'yon.
Humingi siya ng isa pang aso.
395
00:21:57,107 --> 00:22:01,153
Sana, magka-baby na kami
bago maging tatlo 'yong aso namin.
396
00:22:02,988 --> 00:22:05,698
{\an8}Ipinapahayag ng binyag
ang pananampalataya ng Simbahan.
397
00:22:05,699 --> 00:22:08,827
{\an8}Binibinyagan kita sa ngalan ng Ama…
398
00:22:09,494 --> 00:22:11,370
Ayaw niya.
399
00:22:11,371 --> 00:22:12,456
… ng Anak,
400
00:22:13,498 --> 00:22:15,708
at ng Espiritu Santo.
401
00:22:15,709 --> 00:22:16,960
Sorry.
402
00:22:17,669 --> 00:22:19,754
Gusto kong magkaroon
ng sarili kong pamilya
403
00:22:19,755 --> 00:22:21,547
na peaceful at masaya.
404
00:22:21,548 --> 00:22:24,426
Mababait 'yong lolo't lola ko
at 'yong mama ko.
405
00:22:25,302 --> 00:22:27,346
May kulang do'n.
406
00:22:27,971 --> 00:22:31,515
Matagal nang may kulang,
kaya gusto kong maging ama ng batang 'to.
407
00:22:31,516 --> 00:22:34,727
Kaya siguro sa tingin ko,
sobrang malulungkot ako
408
00:22:34,728 --> 00:22:36,562
kung di kami magkaka-baby.
409
00:22:36,563 --> 00:22:39,065
Kasi— Gusto kong makita
'yong maliit na ikaw.
410
00:22:39,066 --> 00:22:40,649
Ang cool no'n.
411
00:22:40,650 --> 00:22:44,779
Tingin ko, magiging best mom ka.
Gusto kong makita 'yon para sa 'yo.
412
00:22:44,780 --> 00:22:47,448
- Gusto ko talagang makita 'yon.
- Sorry.
413
00:22:47,449 --> 00:22:48,408
Alam mo 'yon?
414
00:22:49,910 --> 00:22:51,911
Oo. Okay, ayos lang ako.
415
00:22:51,912 --> 00:22:53,038
Oo, okay lang ako.
416
00:22:57,709 --> 00:23:02,339
Dumami na 'yong fertility routine ko
nitong nakaraang dalawang taon.
417
00:23:03,382 --> 00:23:07,259
{\an8}Gusto naming magbuntis,
kaya gagawin ko 'yong makakaya ko.
418
00:23:07,260 --> 00:23:09,388
Iniinom mo lahat 'to araw-araw?
419
00:23:10,305 --> 00:23:11,931
- Tuwing umaga.
- Tuwing umaga?
420
00:23:11,932 --> 00:23:13,015
Oo.
421
00:23:13,016 --> 00:23:17,728
Di maipaliwanag 'yong infertility namin.
Walang, quote, "mali sa 'kin".
422
00:23:17,729 --> 00:23:20,231
{\an8}Tuwing umaga, chine-check ko 'yong pH ko…
423
00:23:20,232 --> 00:23:22,983
{\an8}Tinitingnan ko
kung ano 'yong tama para sa katawan ko
424
00:23:22,984 --> 00:23:25,569
{\an8}base sa blood testing at hormone testing.
425
00:23:25,570 --> 00:23:28,239
- Ano 'to?
- Para lang masigurong healthy ako.
426
00:23:28,240 --> 00:23:30,866
Dito ako dapat nag-ovulate,
nag-release ng itlog,
427
00:23:30,867 --> 00:23:34,620
tapos tataas dapat 'yong progesterone ko
pagkatapos ng four to five days.
428
00:23:34,621 --> 00:23:37,957
Magandang paraan 'to
para ma-track araw-araw 'yong hormones ko.
429
00:23:37,958 --> 00:23:40,042
Marami sa specialists na pinuntahan namin,
430
00:23:40,043 --> 00:23:44,338
di pa gano'n kalawak 'yong experience
kaya di sila interesado.
431
00:23:44,339 --> 00:23:48,801
Tapos pag sinabi kong, "Gusto kong bawasan
'yong endocrine disruption ko",
432
00:23:48,802 --> 00:23:51,220
sasabihin nila, "Ano'ng ibig sabihin no'n?
433
00:23:51,221 --> 00:23:53,264
"Eto, inumin mo
'tong time-release capsule."
434
00:23:53,265 --> 00:23:55,891
Di ba? May plastic
'yong mga time-release capsule.
435
00:23:55,892 --> 00:23:58,478
Ginagamit mo ba 'yan
para itiyempo 'yong pagtatalik n'yo?
436
00:23:59,396 --> 00:24:02,023
Nagse-sex lang kami lagi, Shanna.
437
00:24:04,276 --> 00:24:08,446
'Yong malaman na may ganitong mga bagay
sa kapaligiran,
438
00:24:08,447 --> 00:24:11,365
na nasa mundo
na sinisira 'yong pagkakataon ko
439
00:24:11,366 --> 00:24:15,287
at inaagaw 'yong pagiging magulang ko…
440
00:24:16,288 --> 00:24:19,165
- Sobrang bigat no'n.
- Oo, wala kang choice, e.
441
00:24:19,166 --> 00:24:22,209
Sa tingin ko, lahat walang choice
kasi meron sa tubig,
442
00:24:22,210 --> 00:24:24,295
sa hangin, sa lupa.
443
00:24:24,296 --> 00:24:26,882
Nakakatakot saka nakaka-overwhelm?
Gano'n nga.
444
00:24:28,383 --> 00:24:31,343
Pa'no ba tayo umabot sa punto
445
00:24:31,344 --> 00:24:35,182
na napapalibutan tayo ng mga nakakalason
na chemical sa mga bahay natin,
446
00:24:36,349 --> 00:24:37,559
sa mga tindahan,
447
00:24:38,935 --> 00:24:41,062
at sa buong kapaligiran?
448
00:24:41,938 --> 00:24:44,024
Pa'no nangyari 'yon?
449
00:24:47,027 --> 00:24:50,613
{\an8}Mga 120, 130 years ago,
450
00:24:50,614 --> 00:24:52,657
{\an8}plant-based ang karamihan sa mga plastic.
451
00:24:53,325 --> 00:24:55,576
Tapos no'ng unang bahagi ng 1900s,
452
00:24:55,577 --> 00:25:00,372
natuklasan ng petroleum industry
'yong polyethylene, polypropylene,
453
00:25:00,373 --> 00:25:03,209
polyethylene terephthalamide, polystyrene.
454
00:25:03,210 --> 00:25:05,878
Sinisira at binabago ng mga reactor
455
00:25:05,879 --> 00:25:08,756
at fractionating columns
'yong molecules ng langis
456
00:25:08,757 --> 00:25:11,967
at ginagawa itong bagong likido,
mga gas, mga granule.
457
00:25:11,968 --> 00:25:14,136
{\an8}Pag hinigop 'yong langis mula sa lupa,
458
00:25:14,137 --> 00:25:17,097
{\an8}pinaghihiwa-hiwalay nila ito
sa iba-ibang component.
459
00:25:17,098 --> 00:25:20,476
{\an8}Isa sa mga component na 'yon
ang nakikita natin ngayon
460
00:25:20,477 --> 00:25:22,103
{\an8}na petroleum-based plastics.
461
00:25:23,396 --> 00:25:28,484
Kahit saan, makikita 'tong mga mura
at magagaang materyales
462
00:25:28,485 --> 00:25:32,863
kaya kung ano-anong inimbento ng mga tao
gamit ito.
463
00:25:32,864 --> 00:25:37,077
Kahanga-hangang bagong polyester film ito
na tinatawag na Mylar.
464
00:25:38,245 --> 00:25:39,703
Kaya mo bang punitin?
465
00:25:39,704 --> 00:25:41,789
Mukhang imposible.
466
00:25:41,790 --> 00:25:44,208
Di gagawa ng makakapinsala
ang mga scientist, di ba?
467
00:25:44,209 --> 00:25:46,503
Love affair 'to sa plastic.
468
00:25:47,170 --> 00:25:50,798
Na-realize na lang natin kalaunan
469
00:25:50,799 --> 00:25:53,802
na may kapalit pala 'to.
470
00:25:56,471 --> 00:26:01,225
Sa buong mundo, mabilis na lumalago
'yong paggawa ng chemicals at plastics,
471
00:26:01,226 --> 00:26:03,727
mga 3 hanggang 3.5% kada taon.
472
00:26:03,728 --> 00:26:06,313
Ibig sabihin,
kung ipagpapatuloy natin 'to,
473
00:26:06,314 --> 00:26:10,609
{\an8}dodoble 'yong dami ng plastic
sa buong mundo sa 2040 o 2050
474
00:26:10,610 --> 00:26:12,237
{\an8}kumpara sa ngayon.
475
00:26:13,238 --> 00:26:14,363
{\an8}Kasabay nito,
476
00:26:14,364 --> 00:26:18,076
{\an8}nabubuhay tayo sa isang mundo
na lubog sa manufactured chemicals.
477
00:26:19,035 --> 00:26:21,036
Mula no'ng mga 1950,
478
00:26:21,037 --> 00:26:23,205
di bababa sa 100,000
479
00:26:23,206 --> 00:26:26,667
'yong mga nagawang manufactured chemical.
480
00:26:26,668 --> 00:26:29,545
{\an8}Karamihan dito, di na-test
kung nakakalason ba ang mga 'to,
481
00:26:29,546 --> 00:26:31,631
{\an8}kaya di natin alam
kung ano 'yong epekto nila.
482
00:26:33,925 --> 00:26:37,928
Ibig sabihin, gumagawa tayo
ng malaking toxicological experiment
483
00:26:37,929 --> 00:26:40,639
kung saan ginawa nating subjects
na walang pahintulot
484
00:26:40,640 --> 00:26:43,143
'yong mga anak natin
at mga anak ng mga anak natin.
485
00:26:44,686 --> 00:26:49,858
Nakakatakot talaga kasi di natin alam
'yong lawak ng exposure na 'to.
486
00:26:50,650 --> 00:26:53,527
Pa'no 'yon nangyayari?
Ano'ng ginagawa nito?
487
00:26:53,528 --> 00:26:56,072
Inaalam natin 'yon,
at di maganda 'yong nalalaman natin.
488
00:26:56,781 --> 00:27:00,159
{\an8}Kamakailan lang, nilagay
ng Environmental Protection Agency, o EPA
489
00:27:00,160 --> 00:27:02,870
{\an8}ang phthalates sa isang listahan
ng mga chemical na, quote,
490
00:27:02,871 --> 00:27:06,875
"maaaring mapanganib sa kapaligiran
o sa kalusugan ng tao".
491
00:27:07,459 --> 00:27:12,421
Napilitanng kumilos ang Kongreso
dahil sa pag-aaral ni Dr. Shanna Swan.
492
00:27:12,422 --> 00:27:16,884
Kinumpara niya 'yong dami ng phthalates
sa isang grupo ng mga buntis
493
00:27:16,885 --> 00:27:20,304
sa kalusugan ng mga sanggol na lalaki
na ipinanganak nila.
494
00:27:20,305 --> 00:27:23,515
Nalaman mo ba
na kung mas mataas ang level ng phthalates
495
00:27:23,516 --> 00:27:26,268
sa ihi ng ina habang nagbubuntis,
496
00:27:26,269 --> 00:27:28,937
mas malaki 'yong problema
sa mga batang lalaki?
497
00:27:28,938 --> 00:27:31,273
- Oo.
- Ano'ng nakita mo sa babies?
498
00:27:31,274 --> 00:27:34,401
Nalaman namin
na 'yong mga sanggol na lalaki,
499
00:27:34,402 --> 00:27:38,156
sa ilang maliliit na paraan,
medyo hindi sila ganap na lalaki.
500
00:27:39,824 --> 00:27:42,159
Kailangan ng male genital tract
501
00:27:42,160 --> 00:27:45,663
ng partikular na dami ng testosterone
502
00:27:45,664 --> 00:27:47,581
sa kritikal na panahong ito
503
00:27:47,582 --> 00:27:51,126
para simulan
ang tinatawag nating differentiation
504
00:27:51,127 --> 00:27:54,714
ng panlalaki
at pambabaeng reproductive tract.
505
00:27:55,298 --> 00:27:57,633
'Yong ovaries ng babae,
506
00:27:57,634 --> 00:27:59,969
ang magiging, halimbawa,
'yong testes ng lalaki.
507
00:28:00,679 --> 00:28:05,557
{\an8}Kapg pumasok ang phthalates,
nababawasan 'yong testosterone,
508
00:28:05,558 --> 00:28:09,812
{\an8}tapos di nakukuha ng male fetus
'yong signal sa tamang oras.
509
00:28:09,813 --> 00:28:14,692
{\an8}Dahil dito, di siya nakakabuo
ng tipikal na ari ng lalaki,
510
00:28:14,693 --> 00:28:16,193
o pwedeng hindi masyado.
511
00:28:16,194 --> 00:28:20,030
'Yon ang tinatawag na phthalate syndrome.
512
00:28:20,031 --> 00:28:22,074
Special 'to
513
00:28:22,075 --> 00:28:26,079
kasi walang ibang syndrome
ang ipinangalan sa chemicals.
514
00:28:27,706 --> 00:28:28,914
Okay.
515
00:28:28,915 --> 00:28:34,838
'Yong anogenital distance ang layo
mula sa butas ng puwet hanggang sa ari.
516
00:28:35,630 --> 00:28:38,550
Gumagamit kami ng calipers
para sukatin 'to.
517
00:28:39,467 --> 00:28:42,970
Mas mabait 'tong si Willy
kumpara sa maraming babies,
518
00:28:42,971 --> 00:28:45,639
kaya sobrang dali.
519
00:28:45,640 --> 00:28:49,102
Mas mahirap gawin 'to sa totoong babies.
520
00:28:50,979 --> 00:28:55,023
So, ibubuka natin 'yong mga tuhod nila.
521
00:28:55,024 --> 00:28:58,486
Isi-stretch nito nang konti
'yong part na 'yon.
522
00:28:59,863 --> 00:29:04,241
Tapos, hahanapin lang natin
'yong butas ng puwet.
523
00:29:04,242 --> 00:29:06,369
Okay? Ilalagay natin sa isang side…
524
00:29:06,953 --> 00:29:08,121
Diyos ko.
525
00:29:08,997 --> 00:29:10,831
Ang galing.
526
00:29:10,832 --> 00:29:15,586
{\an8}Sa mga babae, nasa 50 hanggang 100 percent
na mas mababa ang numerong 'to.
527
00:29:15,587 --> 00:29:16,962
{\an8}Bakit?
528
00:29:16,963 --> 00:29:18,922
Tingnan n'yo lahat ng dapat nandito.
529
00:29:18,923 --> 00:29:20,174
'Yong kargada, oo.
530
00:29:20,175 --> 00:29:22,342
Nand'yan lahat ng kargada. Ang galing—
531
00:29:22,343 --> 00:29:24,970
'Tong sukat na 'to,
532
00:29:24,971 --> 00:29:27,222
ang tinatawag na anal scrotal.
533
00:29:27,223 --> 00:29:29,057
Ito 'yong scrotum.
534
00:29:29,058 --> 00:29:31,561
Nagsusukat kami ng gooch.
Nag-aaral kami ng science.
535
00:29:32,228 --> 00:29:35,022
{\an8}'Yong mga lalaking may sintomas
ng phthalate syndrome,
536
00:29:35,023 --> 00:29:37,649
{\an8}mas maikli 'yong anogenital distance nila.
537
00:29:37,650 --> 00:29:40,527
{\an8}Ibig sabihin, medyo hindi gaanong lalaki
'yong lalaki
538
00:29:40,528 --> 00:29:42,154
{\an8}o pwedeng mas feminized sila.
539
00:29:42,155 --> 00:29:47,534
{\an8}So medyo mas maliit 'yong penis nila,
malamang may undescended testicles.
540
00:29:47,535 --> 00:29:50,746
{\an8}Kapansin-pansin 'yong epekto
541
00:29:50,747 --> 00:29:53,624
{\an8}ng malalakas
na endocrine-disrupting chemical
542
00:29:53,625 --> 00:29:55,585
sa pagbuo ng ari ng lalaki.
543
00:29:57,962 --> 00:30:00,464
Tapos, ang tanong,
544
00:30:00,465 --> 00:30:02,591
mahalaga ba 'to sa kalusugan niya?
545
00:30:02,592 --> 00:30:04,551
'Yon ang pangunahing tanong.
546
00:30:04,552 --> 00:30:09,515
Siyanga pala, may kinalaman ba 'to
sa function niya kalaunan?
547
00:30:09,516 --> 00:30:12,977
Halimbawa, sa paggawa niya ng sperm
o sa fertility niya?
548
00:30:13,978 --> 00:30:17,564
{\an8}Nalaman namin
na may direktang kinalaman ito.
549
00:30:17,565 --> 00:30:21,653
{\an8}Mas mahabang anogenital distance,
mas mataas na sperm count. Napakalinaw.
550
00:30:22,654 --> 00:30:25,197
Importante 'to kasi
'yong maliliit na pagbabago
551
00:30:25,198 --> 00:30:28,909
na halos di mo nakikita pagkapanganak,
makikita pala sa pagtanda
552
00:30:28,910 --> 00:30:31,454
sa reproductive success mo.
553
00:30:34,707 --> 00:30:37,835
{\an8}May isang napakaimportante sa research ko.
554
00:30:37,836 --> 00:30:40,254
{\an8}Baka alam n'yo
'yong gitna ng puwet at ari.
555
00:30:40,255 --> 00:30:42,130
Di naman 'yon technical term, 'no?
556
00:30:42,131 --> 00:30:44,091
O 'yong gooch o 'yong grundle.
557
00:30:44,092 --> 00:30:46,385
- Gooch? Di ko pa—
- Kilala rin bilang gooch.
558
00:30:46,386 --> 00:30:47,636
- Alam mo 'yong gooch?
- Oo.
559
00:30:47,637 --> 00:30:52,432
Di alam ng general public
'yong karamihan sa scientific findings.
560
00:30:52,433 --> 00:30:55,394
May konting balita tungkol dito,
tapos wala na.
561
00:30:55,395 --> 00:30:57,938
Nakakakaba siguro na maging—
562
00:30:57,939 --> 00:31:00,358
Ikaw ang Paul Revere
ng maliliit na bayag at perineum.
563
00:31:01,109 --> 00:31:04,820
{\an8}Baka nakita n'yo na sa mga headline,
na lumiliit 'yong mga penis…
564
00:31:04,821 --> 00:31:08,073
{\an8}May malaking pagbaba
sa fertility rate ng mga lalaki.
565
00:31:08,074 --> 00:31:11,535
Maaaring sa future, di na sapat
'yong sperm ng mga lalaki para magkaanak.
566
00:31:11,536 --> 00:31:14,162
{\an8}Alam n'yo ba na 'yong phthalates
sa mga pabango…
567
00:31:14,163 --> 00:31:17,916
{\an8}Nagulat ako sa pagtanggap ng media
568
00:31:17,917 --> 00:31:20,919
at ng publiko sa mensahe ko.
569
00:31:20,920 --> 00:31:23,755
Nakakalungkot kasi maraming tao
ang di alam
570
00:31:23,756 --> 00:31:26,800
na nakakasama sa kanila
'yong mga produkto at toxins na 'to.
571
00:31:26,801 --> 00:31:29,803
Hinahanap-hanap ng mga tao
ang impormasyong 'to.
572
00:31:29,804 --> 00:31:33,640
{\an8}Nae-expose ang mga babies sa microplastics
habang nasa sinapupunan pa sila.
573
00:31:33,641 --> 00:31:37,311
{\an8}Sa tingin ko, isa sa dahilan
'yong lahat ng tao may phthalates.
574
00:31:37,312 --> 00:31:39,897
{\an8}Di lang ito problema ng America.
575
00:31:39,898 --> 00:31:42,400
Nakikita natin 'yong mga problemang 'to
sa buong mundo.
576
00:32:03,546 --> 00:32:09,510
Pinili kong maging obstetrician
dahil nagsisimula ang lahat pagkapanganak.
577
00:32:12,472 --> 00:32:15,474
Tuwing may ipinapanganak na bata,
578
00:32:15,475 --> 00:32:19,519
may bagong mundong bumubukas sa horizon.
579
00:32:19,520 --> 00:32:20,730
Hello.
580
00:32:22,565 --> 00:32:24,358
{\an8}Sige, iri pa.
581
00:32:24,359 --> 00:32:28,947
{\an8}Ang galing.
582
00:32:29,906 --> 00:32:34,993
{\an8}Sa sandaling makita mo 'yong anak mo
sa unang pagkakataon,
583
00:32:34,994 --> 00:32:40,540
{\an8}lahat ng neurotransmitter sa utak mo,
sa katawan mo,
584
00:32:40,541 --> 00:32:45,630
{\an8}sa isang iglap, nagbabago sila
pag nakita mo 'yong anak mo.
585
00:32:46,631 --> 00:32:48,174
{\an8}Sumasabog 'yon.
586
00:32:53,513 --> 00:32:54,721
{\an8}Diyos ko.
587
00:32:54,722 --> 00:32:56,307
{\an8}Congrats, Vane.
588
00:32:59,644 --> 00:33:02,771
{\an8}Mahal ko.
589
00:33:02,772 --> 00:33:04,983
{\an8}Kamukha na naman siya ng tatay niya.
590
00:33:06,442 --> 00:33:09,612
{\an8}Natatapos lahat sa isang salita.
591
00:33:10,530 --> 00:33:12,155
{\an8}Hello. Uy.
592
00:33:12,156 --> 00:33:13,408
{\an8}Kaligayahan.
593
00:33:14,242 --> 00:33:16,369
{\an8}Oo, mahal ko. Hello.
594
00:33:25,962 --> 00:33:30,882
{\an8}No'ng una akong makakita ng plastic
sa placenta ng tao,
595
00:33:30,883 --> 00:33:32,510
di ako natuwa.
596
00:33:33,052 --> 00:33:34,887
Kabaligtaran ang naramdaman ko.
597
00:33:37,974 --> 00:33:41,227
Hiniling namin sa mga nanay
na i-donate nila 'yong placenta nila,
598
00:33:41,811 --> 00:33:46,107
ingatan na wag madampian ng plastic.
599
00:33:54,157 --> 00:33:57,409
ELECTRONIC MICROSCOPY LABORATORY
600
00:33:57,410 --> 00:33:59,411
- Pwedeng patingin?
- Sige.
601
00:33:59,412 --> 00:34:01,997
Oo. May magaganda tayong resulta.
602
00:34:01,998 --> 00:34:05,042
Sa palagay ko,
may nakita kaming interesting dito.
603
00:34:05,043 --> 00:34:07,044
Nakita namin 'to.
604
00:34:07,045 --> 00:34:09,755
Marami siyang layer,
605
00:34:09,756 --> 00:34:14,010
gaya ng ibang microplastics na dinescribe.
606
00:34:14,719 --> 00:34:16,970
Inanalyze namin 'yong mga sample
607
00:34:16,971 --> 00:34:20,766
at nakakita kami ng microplastics
sa ilan sa kanila.
608
00:34:20,767 --> 00:34:24,144
Nakakita rin kami
ng iba-ibang uri ng plastic.
609
00:34:24,145 --> 00:34:27,147
Polypropylene, polyethylene, at iba pa.
610
00:34:27,148 --> 00:34:28,566
Maupo ka.
611
00:34:30,568 --> 00:34:34,446
Inisip namin,
"Kung may microplastics sa placenta,
612
00:34:34,447 --> 00:34:38,575
"malamang meron din sa ibang lugar."
613
00:34:38,576 --> 00:34:42,497
Ganito 'yong gagawin mo.
614
00:34:43,247 --> 00:34:46,084
Pinag-donate namin ng gatas
'yong mga nanay.
615
00:34:46,751 --> 00:34:48,002
'Yan, ganyan.
616
00:34:48,920 --> 00:34:52,090
Nakita namin na may plastic
617
00:34:52,965 --> 00:34:54,383
sa maraming sample.
618
00:34:57,470 --> 00:35:00,056
May plastic sa loob ng lahat ng tao.
619
00:35:01,516 --> 00:35:03,643
Nakakatakot talaga 'yon.
620
00:35:15,113 --> 00:35:18,824
Masasabi ko na binabalewala ng industriya
'yong problema.
621
00:35:18,825 --> 00:35:20,826
Gumagawa pa sila ng mga chemical na 'to,
622
00:35:20,827 --> 00:35:24,330
dinadagdag sa mga plastic,
at dinadamihan pa 'yong ginagawa nila.
623
00:35:26,457 --> 00:35:31,002
Walang kumpanya ang papayag
na baguhin 'yong produkto nila
624
00:35:31,003 --> 00:35:33,588
kung maaapektuhan nito 'yong kita nila.
625
00:35:33,589 --> 00:35:34,966
'Yon ang realidad.
626
00:35:38,511 --> 00:35:43,598
Gaya ng di ako titigil sa pagsasalita
tungkol sa mga pinsalang nakikita ko,
627
00:35:43,599 --> 00:35:48,436
di rin sila titigil na sundin
'yong sa tingin nila ay tungkulin nila,
628
00:35:48,437 --> 00:35:51,899
na, sa palagay ko,
'yong protektahan 'yong stocks nila.
629
00:35:53,067 --> 00:35:54,484
Magkaiba kami ng goals.
630
00:35:54,485 --> 00:35:56,820
Matapos ang isang dekadang pagpaplano
at paggawa,
631
00:35:56,821 --> 00:36:00,532
magbubukas na ang cracker plant ng Shell
sa Beaver County.
632
00:36:00,533 --> 00:36:03,118
Sa loob ng isang taon,
makakagawa ang planta
633
00:36:03,119 --> 00:36:05,996
ng 3.5 billion pounds ng plastic pellets.
634
00:36:05,997 --> 00:36:09,666
Sa maikling panahon ng operasyon nito,
balot na ng problema
635
00:36:09,667 --> 00:36:12,794
ang multibillion-dollar cracker plant
ng Shell.
636
00:36:12,795 --> 00:36:14,754
{\an8}Ayon sa sariling datos ng Shell,
637
00:36:14,755 --> 00:36:17,716
{\an8}dahil sa aberya sa makina,
tumaas ang levels ng benzene,
638
00:36:17,717 --> 00:36:20,552
{\an8}isang walang kulay na chemical
na pwedeng magdulot ng cancer.
639
00:36:20,553 --> 00:36:23,180
{\an8}Alam ng EPA na isa sa pinakanakakalason
640
00:36:23,181 --> 00:36:26,766
{\an8}na polluting facility sa mundo
ang toxic petrochemical facilities…
641
00:36:26,767 --> 00:36:28,351
{\an8}Gusto kitang pagsalitain.
642
00:36:28,352 --> 00:36:30,187
{\an8}…at pumapatay ng Black people.
643
00:36:30,188 --> 00:36:32,147
{\an8}Lahat ng meron ka,
644
00:36:32,148 --> 00:36:34,983
{\an8}damit mo, salamin mo,
'yong kotseng sinakyan mo papunta dito,
645
00:36:34,984 --> 00:36:38,987
{\an8}'yong phone mo,
petrochemical products lahat ng 'yan.
646
00:36:38,988 --> 00:36:40,530
Ano'ng gagawin mo do'n?
647
00:36:40,531 --> 00:36:45,953
'Yong malaman na gumagawa ng mga chemical
ang mga tao nang walang pakialam
648
00:36:46,662 --> 00:36:48,330
sa epekto nito sa kalusugan ng tao,
649
00:36:48,331 --> 00:36:51,959
nagagalit ako, at gusto kong lumaban,
kaya ako lumalaban.
650
00:36:55,421 --> 00:36:57,881
{\an8}Sabihin mo
'yong ilan sa mga ginawa n'yong pagbabago,
651
00:36:57,882 --> 00:37:01,384
sa kinakain n'yo
at kung pa'no n'yo hawakan 'yong pagkain.
652
00:37:01,385 --> 00:37:04,262
{\an8}- Mas madalang na kaming kumain sa labas.
- Oo.
653
00:37:04,263 --> 00:37:06,514
{\an8}Minsan nakakapagod 'yong study.
654
00:37:06,515 --> 00:37:09,517
{\an8}Kahit saan may plastic. Nakakalat sila.
655
00:37:09,518 --> 00:37:11,729
Tapos, ang tanong, "Bale…
656
00:37:12,396 --> 00:37:16,191
"may magagawa ba akong pagbabago
na makakagawa ng pagbabago?"
657
00:37:16,192 --> 00:37:17,234
Parang…
658
00:37:17,235 --> 00:37:19,361
Pero tingin ko,
buti na lang nandito si Shanna
659
00:37:19,362 --> 00:37:23,365
kasi nagagabayan niya kami
sa kung ano 'yong pwede naming gawin.
660
00:37:23,366 --> 00:37:25,325
Siguro, di namin maaalis lahat,
661
00:37:25,326 --> 00:37:27,869
pero may ilang mahahalagang bagay
na pwede.
662
00:37:27,870 --> 00:37:30,538
Bawasan man lang
tapos tingnan kung may pagbabago.
663
00:37:30,539 --> 00:37:33,917
Siyempre, malulungkot kami
kung walang mangyayari,
664
00:37:33,918 --> 00:37:35,710
pero di mo alam kung di mo susubukan.
665
00:37:35,711 --> 00:37:37,755
Subukan mo muna
tapos tingnan ang mangyayari.
666
00:37:39,090 --> 00:37:41,967
Isa sa mga ginawa ko
para bawasan 'yong exposure ko sa plastic
667
00:37:41,968 --> 00:37:45,387
'yong pagsusuot ng sustainable clothing
na may natural fibers.
668
00:37:45,388 --> 00:37:47,305
Ang hirap talagang hanapin no'n.
669
00:37:47,306 --> 00:37:49,432
Natuwa ako no'ng nakita ko 'yong papel.
670
00:37:49,433 --> 00:37:52,852
Akala ko, di sila gumagamit ng plastic
para sa shipping materials.
671
00:37:52,853 --> 00:37:54,813
Hindi. Nakabalot 'to sa plastic.
672
00:37:54,814 --> 00:37:59,026
"95% micromodal, 5% elastane."
673
00:37:59,568 --> 00:38:01,528
Ewan ko kung ano'ng ibig sabihin no'n.
674
00:38:01,529 --> 00:38:06,700
"88% polyester recycled, 12% elastane."
675
00:38:06,701 --> 00:38:07,701
Okay.
676
00:38:07,702 --> 00:38:10,328
Cotton 'to, 100% organic cotton.
677
00:38:10,329 --> 00:38:13,540
Yay, isa sa tatlo.
678
00:38:13,541 --> 00:38:14,667
Yay, isukat natin.
679
00:38:24,593 --> 00:38:26,594
Pinakamalaking organ 'yong balat mo.
680
00:38:26,595 --> 00:38:30,558
Kaya nitong sumipsip ng higit sa 60%
ng chemicals na nilalagay dito.
681
00:38:31,642 --> 00:38:35,812
Kasama sa kulay at tela natin
'yong mga toxin
682
00:38:35,813 --> 00:38:38,189
na nasisipsip ng balat natin.
683
00:38:38,190 --> 00:38:41,569
Paiiksiin nito
'yong buhay at fertility natin.
684
00:38:44,030 --> 00:38:46,281
{\an8}Isa akong natural fashion designer.
685
00:38:46,282 --> 00:38:49,618
{\an8}Nagsimula ako sa fashion industry
bilang isang fashion model.
686
00:38:50,494 --> 00:38:54,414
{\an8}Nagsuot ako ng maraming street wear,
body wear, beauty.
687
00:38:54,415 --> 00:38:56,666
May tinuro 'to sa 'kin.
688
00:38:56,667 --> 00:39:00,628
Pinakamahalaga 'yong bagsak ng tela
at 'yong fit ng damit.
689
00:39:00,629 --> 00:39:04,716
{\an8}Bilang model, alam ko na
kung pa'no dapat 'yong fit ng damit
690
00:39:04,717 --> 00:39:07,970
{\an8}bago ako nagtrabaho sa industriya
para sa mga designer.
691
00:39:09,347 --> 00:39:13,767
{\an8}Nagtrabaho ako sa Calvin Klein,
Jones New York, Perry Ellis America.
692
00:39:13,768 --> 00:39:16,437
Tapos lumipat ako sa private label design.
693
00:39:16,937 --> 00:39:20,732
Gusto ng malalaking department store
'yong ginagawa naming design,
694
00:39:20,733 --> 00:39:22,901
pero sasabihin nila na masyadong mahal.
695
00:39:22,902 --> 00:39:25,904
Maraming kumpanya
ang nagtitipid sa kalidad.
696
00:39:25,905 --> 00:39:29,783
Kaya kailangan naming magtipid
sa bawat hakbang ng supply chain
697
00:39:29,784 --> 00:39:31,659
para maabot 'yong presyo nila.
698
00:39:31,660 --> 00:39:35,246
Sa mga ganitong presyo,
mas mahal pang linisin 'yong damit mo
699
00:39:35,247 --> 00:39:38,500
kesa sa itapon 'yong maruming damit mo
tapos bumili ng bago.
700
00:39:38,501 --> 00:39:43,505
Pinapalitan namin ng acrylic 'yong wool,
polyester 'yong cotton,
701
00:39:43,506 --> 00:39:47,133
nylon 'yong silk, at spandex 'yong rubber.
702
00:39:47,134 --> 00:39:51,054
Di ko na-realize noon
na puro plastic at endocrine disruptors
703
00:39:51,055 --> 00:39:53,473
'yong mga ipinalit na tela.
704
00:39:53,474 --> 00:39:58,521
Pagdating ng 2030, asahan natin
705
00:39:59,397 --> 00:40:02,733
na 70% ng lahat ng tela,
galing sa plastic.
706
00:40:09,031 --> 00:40:12,200
No'ng pinapalaki ko 'yong dalawang anak ko
707
00:40:12,201 --> 00:40:16,329
saka inaawat ko sa pagdede
'yong pangalawa ko,
708
00:40:16,330 --> 00:40:20,418
may nakita akong bukol.
Breast cancer 'yon.
709
00:40:22,044 --> 00:40:25,840
Sabi sa 'kin, mabilis 'yong paglaki nito,
medyo aggressive na cancer.
710
00:40:26,549 --> 00:40:32,012
Nahirapan akong pumayag
na mag-chemotherapy. Lason kasi 'yon.
711
00:40:32,513 --> 00:40:33,722
Pero ginawa ko.
712
00:40:34,598 --> 00:40:38,519
Tapos kailangan ko daw
ng matinding radiation therapy.
713
00:40:40,020 --> 00:40:43,899
Kaya tinanong ko
kung pwedeng double mastectomy na lang.
714
00:40:45,609 --> 00:40:46,485
Kaya…
715
00:40:47,653 --> 00:40:51,198
ayun, kinuha ng cancer
'yong breasts at fertility ko.
716
00:40:52,867 --> 00:40:54,159
Pagkalipas ng ilang taon,
717
00:40:54,160 --> 00:40:57,288
may itinayo akong kumpanya
tapos nag-photoshoot kami.
718
00:40:58,456 --> 00:41:00,206
May siyam na babae,
719
00:41:00,207 --> 00:41:04,086
tapos may isang nagpa-picture nang topless
para sa 'min.
720
00:41:05,129 --> 00:41:08,631
Nakalagay sa dibdib niya,
"Fuck breast cancer".
721
00:41:08,632 --> 00:41:10,342
Sabi ko, "Nagka-breast cancer ako."
722
00:41:11,552 --> 00:41:15,848
Na-realize namin na sa siyam na babae,
tatlo kami na nagka-breast cancer.
723
00:41:16,765 --> 00:41:19,685
'Yon ang nagtutulak sa 'kin.
724
00:41:20,352 --> 00:41:22,812
Naisip ko,
kung gagawa kami ng healthy clothing,
725
00:41:22,813 --> 00:41:25,774
baka kahit papa'no,
mapagaling namin 'yong industriya.
726
00:41:26,942 --> 00:41:30,862
Hello. Welcome back sa channel ko.
Gumagawa tayo ulit ng "best of".
727
00:41:30,863 --> 00:41:33,323
{\an8}Isi-share ko
'yong top ten favorite kong hair care.
728
00:41:33,324 --> 00:41:36,284
Dahil, oo, nahanap ko na 'yong sikreto.
729
00:41:36,285 --> 00:41:39,204
May mga routine tayo bilang tao,
730
00:41:39,205 --> 00:41:44,709
na nagiging routine exposures.
731
00:41:44,710 --> 00:41:47,587
Naglibot ka na ba sa personal section
ng isang tindahan
732
00:41:47,588 --> 00:41:49,881
tapos tiningnan 'yong sangkap
ng mga nilalagay mo
733
00:41:49,882 --> 00:41:51,842
sa balat at katawan mo araw-araw?
734
00:41:52,426 --> 00:41:58,640
May endocrine disruptor chemical
ang mga personal product at makeup.
735
00:41:58,641 --> 00:42:00,517
{\an8}Formaldehyde, mga PFAS,
736
00:42:00,518 --> 00:42:02,977
{\an8}na ginagamit din sa flame retardants,
737
00:42:02,978 --> 00:42:05,647
{\an8}phthalates, xenoestrogens, sulfates,
738
00:42:05,648 --> 00:42:08,066
triclosan, EDTA, parabens…
739
00:42:08,067 --> 00:42:12,947
Dinadagdag ang mga chemical na 'to
para pagandahin 'yong produkto.
740
00:42:13,656 --> 00:42:16,616
Idinadagdag 'yong phthalates sa hairspray
741
00:42:16,617 --> 00:42:20,162
kasi nakakatulong ito
sa flexibility ng buhok.
742
00:42:21,205 --> 00:42:24,999
Idinadagdag din 'to
kasi pinapabango nito 'yong produkto.
743
00:42:25,000 --> 00:42:27,545
Isa 'to sa mga sangkap para sa amoy.
744
00:42:28,254 --> 00:42:32,341
Pero masama pala ang epekto
sa kalusugan natin ng mga chemical na ito
745
00:42:33,175 --> 00:42:36,470
na idinadagdag
para pagandahin 'yong produkto.
746
00:42:37,930 --> 00:42:40,098
{\an8}Nalaman sa research ko
747
00:42:40,099 --> 00:42:45,103
{\an8}na pag mas maagang gumamit
ng hair products ang isang babae,
748
00:42:45,104 --> 00:42:48,815
{\an8}mas maaga silang magkakaregla.
749
00:42:48,816 --> 00:42:51,442
{\an8}Mas maagang nagdadalaga
ang mga babae sa America.
750
00:42:51,443 --> 00:42:55,029
Halos umoble 'yong dami ng mga babae
na nireregla bago mag-11 years old
751
00:42:55,030 --> 00:42:58,534
mula eight and a half
hanggang fifteen and a half.
752
00:42:59,577 --> 00:43:02,495
Isang risk factor sa breast cancer
753
00:43:02,496 --> 00:43:04,831
'yong maagang pagkakaroon ng regla.
754
00:43:04,832 --> 00:43:07,792
{\an8}Mas mataas 'yong risk
na magka-breast cancer, uterine cancer,
755
00:43:07,793 --> 00:43:11,547
{\an8}dahil mas matagal kang exposed
sa hormone na estrogen.
756
00:43:12,590 --> 00:43:16,259
Ang totoo, may mga populasyon
757
00:43:16,260 --> 00:43:20,346
na mas exposed
sa mga lason sa kapaligiran.
758
00:43:20,347 --> 00:43:24,225
Ayon sa research, higit sa doble
'yong posibilidad na maagang reglahin
759
00:43:24,226 --> 00:43:26,144
'yong Black girls kesa sa white girls.
760
00:43:26,145 --> 00:43:29,647
Pinakamarami 'yong Black women
na may breast cancer,
761
00:43:29,648 --> 00:43:31,941
fibroids, obesity.
762
00:43:31,942 --> 00:43:36,904
Iniuugnay ito sa mga nakakalasong sangkap
763
00:43:36,905 --> 00:43:39,407
sa beauty products na ginagamit nila.
764
00:43:39,408 --> 00:43:42,285
May mga grupong mas exposed kesa sa iba,
765
00:43:42,286 --> 00:43:44,663
pero exposed tayong lahat.
766
00:43:57,926 --> 00:44:02,972
{\an8}Dito sa Louisiana,
hinayaan nila 'yong fossil fuel industry
767
00:44:02,973 --> 00:44:06,101
{\an8}na magtayo nang magtayo nang magtayo.
768
00:44:07,561 --> 00:44:10,730
Ang daming community na napapaligiran
769
00:44:10,731 --> 00:44:12,149
ng fossil fuel industry.
770
00:44:12,941 --> 00:44:14,817
Sa isang malawak na lupain sa Louisiana
771
00:44:14,818 --> 00:44:17,403
na dating kilala
bilang plantation country,
772
00:44:17,404 --> 00:44:20,406
lumalaban para sa malinis na hangin
ang mga residente dito.
773
00:44:20,407 --> 00:44:22,117
Tagarito rin 'yong mga ninuno nila.
774
00:44:22,701 --> 00:44:27,456
Parami nang parami 'yong mga komunidad
na pinapaligiran ng industrial plants.
775
00:44:29,708 --> 00:44:33,294
{\an8}Naaapektuhan ng petrochemical industry
'yong mga taong hindi puti,
776
00:44:33,295 --> 00:44:35,756
{\an8}kung lokasyon ang pag-uusapan.
777
00:44:36,465 --> 00:44:39,884
Sa bansang ito, 68% ng Black people
778
00:44:39,885 --> 00:44:42,804
ang nakatira 30 miles
mula sa isang coal-fired power plant.
779
00:44:42,805 --> 00:44:46,557
Bukod pa do'n,
ilang milya lang ang layo ng bahay nila
780
00:44:46,558 --> 00:44:49,019
sa mga plastic
at petrochemicals dito sa Louisiana.
781
00:44:49,978 --> 00:44:51,896
Ibig sabihin ng "fenceline community",
782
00:44:51,897 --> 00:44:56,901
literal na may bakod
sa pagitan ng bakuran mo,
783
00:44:56,902 --> 00:45:00,864
ng swing set mo,
at ng petrochemical facilities.
784
00:45:04,493 --> 00:45:07,245
May isang rehiyon sa Louisiana,
785
00:45:07,246 --> 00:45:10,581
mula Baton Rouge hanggang New Orleans,
786
00:45:10,582 --> 00:45:13,127
at 'yon ang "Cancer Alley".
787
00:45:13,627 --> 00:45:16,755
{\an8}Namatay dahil sa cancer
'yong isang katrabaho ko.
788
00:45:17,464 --> 00:45:19,090
{\an8}Do'n sa bahay na 'yon.
789
00:45:19,091 --> 00:45:22,719
{\an8}Pag dumeretso ka, 'yong tito ko
at 'yong asawa niya, parehong may cancer.
790
00:45:22,720 --> 00:45:26,639
'Yong isang kapitbahay ko,
may stage four cancer.
791
00:45:26,640 --> 00:45:28,933
Naospital siya. Di ko na siya nakita.
792
00:45:28,934 --> 00:45:31,936
No'ng magkaplanta dito,
pinadumi 'yong hangin, namatay si Oliver.
793
00:45:31,937 --> 00:45:34,814
Nagkasakit tapos namatay siya.
Alam ko kasi dine-date ko siya.
794
00:45:34,815 --> 00:45:36,899
Kamamatay lang ng kaibigan kong si Matt.
795
00:45:36,900 --> 00:45:38,735
Sabi ni Matt, lumaban ako.
796
00:45:38,736 --> 00:45:40,653
Lalaban ako para kay Matt.
797
00:45:40,654 --> 00:45:43,574
Miss Sharon,
nakakaisang milya pa lang tayo,
798
00:45:44,074 --> 00:45:46,617
pero nasa 40 tao na 'yong sinabi mo
na namatay.
799
00:45:46,618 --> 00:45:47,453
Oo.
800
00:45:48,245 --> 00:45:51,540
{\an8}Masakit na kilala ko
'tong mga taong 'to na namamatay.
801
00:45:52,624 --> 00:45:54,835
Lahat may cancer. Ano ba'ng problema?
802
00:45:58,756 --> 00:46:00,882
Di mo na kailangang lumayo.
803
00:46:00,883 --> 00:46:03,176
- Hindi.
- Andito 'yong bahay mo.
804
00:46:03,177 --> 00:46:04,302
Ayun.
805
00:46:04,303 --> 00:46:07,221
- Andun 'yong fossil fuel industry.
- Tama.
806
00:46:07,222 --> 00:46:09,891
- Tapos may sementeryo dito.
- Tama.
807
00:46:09,892 --> 00:46:11,934
Lahat naman tayo mamamatay.
808
00:46:11,935 --> 00:46:14,395
Gusto lang natin…
Ayaw nating mamatay nang maaga.
809
00:46:14,396 --> 00:46:17,398
- Masyadong maaga. Tama.
- At di para sa kasakiman ng iba.
810
00:46:17,399 --> 00:46:18,442
Tama 'yon.
811
00:46:19,026 --> 00:46:20,277
Nakakadurog ng puso.
812
00:46:21,487 --> 00:46:23,113
Pero kailangan nating lumaban.
813
00:46:30,537 --> 00:46:33,040
Death sentence para sa mga komunidad namin
814
00:46:33,540 --> 00:46:37,628
'yong business plan nila.
815
00:46:39,338 --> 00:46:44,425
I mean, kumikita at nakikinabang sila
sa pagkamatay ng mga tao,
816
00:46:44,426 --> 00:46:46,636
para gumawa ng plastic?
817
00:46:46,637 --> 00:46:48,639
Para makagawa ng plastic,
818
00:46:49,389 --> 00:46:50,599
papatayin nila tayo.
819
00:46:56,063 --> 00:47:01,485
MABUBUTING TAO. GUMAGAWA NG MABUTI.
820
00:47:16,875 --> 00:47:18,334
{\an8}Okay. May update kami.
821
00:47:18,335 --> 00:47:20,294
{\an8}January na ngayon,
822
00:47:20,295 --> 00:47:23,298
{\an8}isang buwan na sa plastic study.
823
00:47:23,924 --> 00:47:26,885
Last month, nabuntis kami,
824
00:47:27,553 --> 00:47:31,306
pero maagang nalaglag.
825
00:47:31,932 --> 00:47:34,684
Medyo mahirap para sa pamilya,
826
00:47:34,685 --> 00:47:38,813
pinipilit naming maging positive
no'ng holidays,
827
00:47:38,814 --> 00:47:41,400
tapos wala kaming makausap…
828
00:47:42,526 --> 00:47:43,735
tungkol dito.
829
00:47:44,903 --> 00:47:45,988
Kaya, ayun.
830
00:47:46,530 --> 00:47:51,033
Pero, parang nabigyan kami ng pag-asa.
831
00:47:51,034 --> 00:47:53,911
Magandang senyales 'yon, sa tingin ko.
832
00:47:53,912 --> 00:47:57,039
Magandang senyales
na kaya palang magbuntis ng katawan ko.
833
00:47:57,040 --> 00:48:01,294
Alam n'yo, naging sobrang maingat kami
sa paggamit namin ng plastic.
834
00:48:01,295 --> 00:48:04,047
Talagang sinisikap naming gawin
'yong study.
835
00:48:04,548 --> 00:48:08,801
Nakita namin 'yong best results
pagdating sa pagbubuntis.
836
00:48:08,802 --> 00:48:11,596
Kaya, sana, pagkatapos ng study,
837
00:48:11,597 --> 00:48:14,600
may mas magandang balita kami.
838
00:48:18,937 --> 00:48:22,983
{\an8}Nagkaro'n lang ng plastic
dahil sa chemistry.
839
00:48:24,026 --> 00:48:28,864
{\an8}At ayaw ng mga chemist
na lasunin at sirain 'yong mundo.
840
00:48:29,531 --> 00:48:33,868
Alam ng mga kumpanya na pag pinatay mo
'yong customer mo, masama 'yon sa sales.
841
00:48:33,869 --> 00:48:36,287
Kaya di naman masamang sabihing,
842
00:48:36,288 --> 00:48:38,790
"Naku, dapat safe at nontoxic
'yong mga gamit natin."
843
00:48:39,833 --> 00:48:43,210
Pero kung titingnan mo
'yong edukasyon ng mga chemist,
844
00:48:43,211 --> 00:48:47,506
magugulat ka
kasi walang fundamental classes
845
00:48:47,507 --> 00:48:51,344
na nagtuturo kung pa'no bantayan
'yong masasamang epekto
846
00:48:51,345 --> 00:48:53,513
sa kalusugan ng tao at sa kapaligiran.
847
00:48:54,306 --> 00:48:57,308
Di nila alam
'yong mekanismo ng pagkalason.
848
00:48:57,309 --> 00:49:00,938
Di nila alam
'yong mekanismo ng biodegradation.
849
00:49:01,855 --> 00:49:05,733
Para sa 'kin, di ba 'yon dapat
ang unang matutunan ng isang chemist,
850
00:49:05,734 --> 00:49:08,319
'yong kung pa'no hindi makasakit ng tao?
851
00:49:08,320 --> 00:49:13,325
Pero nakakagulat na wala talaga 'yon
sa curriculum.
852
00:49:18,580 --> 00:49:22,334
Di ako lumaking nangangarap
na maging isang chemist.
853
00:49:23,377 --> 00:49:26,671
Kung may nagsabi sa 'kin noon
na magiging industrial chemist ko,
854
00:49:26,672 --> 00:49:28,256
baka tinawanan ko sila.
855
00:49:29,633 --> 00:49:32,259
Pero no'ng na-realize ko
na lumilikha ang mga scientist,
856
00:49:32,260 --> 00:49:35,721
nagde-design ang mga scientist,
nag-iisip ang mga scientist,
857
00:49:35,722 --> 00:49:39,935
nakita ko 'yong chemistry
bilang isang artistic expression.
858
00:49:40,978 --> 00:49:43,647
Kaya ako naging isang medicinal chemist.
859
00:49:45,399 --> 00:49:49,318
Nakapag-publish ako ng limang paper
bago ako mag-21.
860
00:49:49,319 --> 00:49:52,154
Nag-graduate school ako sa Princeton.
861
00:49:52,155 --> 00:49:54,240
{\an8}No'ng 25 na ako,
862
00:49:54,241 --> 00:49:57,369
{\an8}may 25 publications na ako.
863
00:49:58,745 --> 00:50:02,708
{\an8}Gumawa ako ng anti-cancer drug
na tinatawag ngayong Alimta.
864
00:50:04,292 --> 00:50:07,628
{\an8}At nagtrabaho ako sa industriya
para sa Polaroid.
865
00:50:07,629 --> 00:50:11,048
{\an8}Di nagtagal, marami na akong patent,
866
00:50:11,049 --> 00:50:15,094
{\an8}mga imbensiyon,
produkto, awards, at mga premyo.
867
00:50:15,095 --> 00:50:16,555
Tapos nagkaro'n ng sakuna.
868
00:50:20,767 --> 00:50:25,022
Pinanganak 'yong anak kong si John
nang may sakit na biliary atresia.
869
00:50:26,732 --> 00:50:30,943
Isa 'tong sakit
kung saan nakahiwalay ang atay sa bituka,
870
00:50:30,944 --> 00:50:34,281
at di siya makapag-metabolize
ng tubig at soluble nutrients.
871
00:50:35,449 --> 00:50:38,200
Inoperahan siya pagkapanganak.
872
00:50:38,201 --> 00:50:40,828
Tapos, no'ng two years old siya,
873
00:50:40,829 --> 00:50:41,872
namatay siya.
874
00:50:43,582 --> 00:50:48,335
Hanggang sa huli, di namin tinanggap
na malubha 'yong sakit niya.
875
00:50:48,336 --> 00:50:50,212
Umasa kami.
876
00:50:50,213 --> 00:50:52,299
Pero, oo, mahirap.
877
00:50:54,259 --> 00:50:57,094
Habang nakahiga ako sa kama
no'ng gabi ng libing ng anak ko,
878
00:50:57,095 --> 00:51:00,222
nakatitig ako no'n sa kisame,
tinanong ko 'yong sarili ko,
879
00:51:00,223 --> 00:51:05,771
"May nahawakan kaya ako sa chemistry lab
kaya nagka-birth defect 'yong anak ko?"
880
00:51:08,482 --> 00:51:09,857
Sabi ko, "Bakit?"
881
00:51:09,858 --> 00:51:13,486
"Bakit may mag-iimbento
ng isang bagay na delikado?
882
00:51:13,487 --> 00:51:15,071
"Pero, teka lang.
883
00:51:15,072 --> 00:51:19,825
"Kung di kasama sa edukasyon nila
'yong pagkilala at pagbabantay dito,
884
00:51:19,826 --> 00:51:21,328
"ba't di sila gagawa ng gano'n?"
885
00:51:26,458 --> 00:51:28,209
Good, sige.
886
00:51:28,210 --> 00:51:29,419
Talaga?
887
00:51:30,128 --> 00:51:32,088
Oo. Wow, ang dami n'yang—
888
00:51:32,089 --> 00:51:35,049
Dinissect mo 'yan sa yolk ng one?
889
00:51:35,050 --> 00:51:36,467
Oo, mula dito.
890
00:51:36,468 --> 00:51:39,804
Tinitingnan namin ng mga estudyante ko,
'yong iba-ibang chemical,
891
00:51:39,805 --> 00:51:42,682
mula sa BPA compounds at phthalates,
892
00:51:43,350 --> 00:51:47,103
tapos tinitingnan namin 'yong epekto nito
sa developmental pathways
893
00:51:47,104 --> 00:51:49,855
{\an8}mula sa pinakasimula ng development
894
00:51:49,856 --> 00:51:54,693
{\an8}na kagaya ng pag nasa sinapupunan
ang isang human embryo
895
00:51:54,694 --> 00:51:56,655
{\an8}at na-expose ito sa mga chemical na 'to.
896
00:51:57,864 --> 00:52:00,367
{\an8}Gumagamit kami ng animal models
gaya ng embryo ng sisiw.
897
00:52:01,076 --> 00:52:02,743
{\an8}Madali lang gawin 'to.
898
00:52:02,744 --> 00:52:05,955
{\an8}Nagma-micro-inject kami,
gamit 'yong maliliit na micropipette,
899
00:52:05,956 --> 00:52:08,541
{\an8}ng iba-ibang dose ng mga compound.
900
00:52:08,542 --> 00:52:13,338
{\an8}Ini-incubate namin sila. Tapos sa day 12,
tinitingnan namin sila sa microscope.
901
00:52:18,343 --> 00:52:21,637
Di mo kailangang maging scientist
para malaman 'to.
902
00:52:21,638 --> 00:52:26,142
Ikukumpara mo lang 'yong control embryos
sa mga embryo na nilagyan ng phthalates.
903
00:52:26,143 --> 00:52:28,687
Kitang-kita 'yong pagkakaiba.
904
00:52:29,396 --> 00:52:31,814
Ito 'yong classic phthalate exposure.
905
00:52:31,815 --> 00:52:34,942
Lahat ng katangiang nakikita natin,
906
00:52:34,943 --> 00:52:38,028
nakikita natin na nabawasan 'yong kulay
sa buong katawan,
907
00:52:38,029 --> 00:52:41,824
nabawasan 'yong kulay
sa mata, sa retina at sa iris.
908
00:52:41,825 --> 00:52:43,701
Tapos dito, lalo na,
909
00:52:43,702 --> 00:52:46,370
nakikita natin
na bumubukas 'yong abdominal wall,
910
00:52:46,371 --> 00:52:49,039
lumalabas 'yong ibang lamang-loob,
911
00:52:49,040 --> 00:52:50,958
nakausli sa body wall.
912
00:52:50,959 --> 00:52:54,837
Marami sa mga deformity
o malformation na 'to
913
00:52:54,838 --> 00:52:57,506
ang tipikal na makikita
sa mga na-expose sa phthalates.
914
00:52:57,507 --> 00:53:02,178
Kinunan namin ng picture lahat ng embryo
915
00:53:02,179 --> 00:53:05,097
na nilagyan ng BPA,
916
00:53:05,098 --> 00:53:07,057
{\an8}kahit 'yong mabababang dose,
917
00:53:07,058 --> 00:53:09,518
{\an8}tapos 'yong katamtaman
hanggang sa matataas na dose.
918
00:53:09,519 --> 00:53:14,231
{\an8}Matitindi 'yong defect sa mga embryo.
May pagkasira ng mukha at ng cranium.
919
00:53:14,232 --> 00:53:18,986
{\an8}Mas malaki nang one-third
'yong katawan dito kumpara sa control.
920
00:53:18,987 --> 00:53:22,323
{\an8}May mga lamang-loob na nakausli
sa labas ng katawan.
921
00:53:22,324 --> 00:53:26,577
{\an8}May ilang embryo na huminto na sa paglaki
dahil sa sobrang malformation.
922
00:53:26,578 --> 00:53:30,706
{\an8}Maaalala mo rito
'yong mga karaniwang birth defects sa tao.
923
00:53:30,707 --> 00:53:35,629
Makikita natin 'yon sa mabababang dose
ng phthalates at BPA compounds.
924
00:53:38,548 --> 00:53:41,759
Sa kasamaang palad,
marami sa 'tin ang tinuruan
925
00:53:41,760 --> 00:53:43,969
na nagiging lason ang isang bagay
dahil sa dose.
926
00:53:43,970 --> 00:53:44,887
Common sense 'yon.
927
00:53:44,888 --> 00:53:47,265
Parang, katamtaman lang dapat ang lahat.
928
00:53:47,766 --> 00:53:51,936
{\an8}Pero ang totoo,
pwedeng magkaro'n ng malaking epekto
929
00:53:51,937 --> 00:53:53,354
kahit konting exposure lang,
930
00:53:53,355 --> 00:53:57,358
lalo na kung hormones natin
ang pag-uusapan.
931
00:53:57,359 --> 00:54:01,862
{\an8}Napakakonting chemical lang ang kailangan
para baguhin 'yong behavior ng genes.
932
00:54:01,863 --> 00:54:03,573
{\an8}'Yon ang endocrine disruption.
933
00:54:05,325 --> 00:54:07,534
Habang lumalaki 'yong fetus,
934
00:54:07,535 --> 00:54:10,621
tapos masi-switch 'yong maling gene
sa maling oras,
935
00:54:10,622 --> 00:54:13,374
mali na 'yong magiging development.
936
00:54:13,375 --> 00:54:16,794
Ngayon, alam na natin na pwedeng makasama
'yong parts per billion,
937
00:54:16,795 --> 00:54:18,588
at sobrang liit no'n.
938
00:54:19,464 --> 00:54:21,924
Pero kung may isang patak ka ng tubig
939
00:54:21,925 --> 00:54:25,135
na may one part per billion
ng bisphenol A,
940
00:54:25,136 --> 00:54:29,139
ilang molecules ng bisphenol A
ang nasa isang patak ng tubig na 'yon?
941
00:54:29,140 --> 00:54:32,142
2.65 trillion molecules.
942
00:54:32,143 --> 00:54:34,354
Isa sa mga ito ang pwedeng makapinsala.
943
00:54:34,854 --> 00:54:35,854
Problema 'yon.
944
00:54:35,855 --> 00:54:39,276
Ngayon pa lang tayo umabot sa level
na naiintindihan natin 'yon.
945
00:54:42,529 --> 00:54:44,446
{\an8}Una sa lahat, good to see you.
946
00:54:44,447 --> 00:54:46,240
Pag-usapan na natin 'yong results?
947
00:54:46,241 --> 00:54:47,199
- Tingin ko—
- Sige.
948
00:54:47,200 --> 00:54:52,329
Darby, no'ng una, sobrang taas ng BPA mo.
949
00:54:52,330 --> 00:54:55,917
Tapos bumaba na sa follow-up.
950
00:54:56,793 --> 00:54:57,960
- Ang galing.
- Wow.
951
00:54:57,961 --> 00:55:01,088
Jesse, malaki 'yong ibinaba ng BPA mo.
952
00:55:01,089 --> 00:55:02,172
- Talaga?
- Wow.
953
00:55:02,173 --> 00:55:04,466
Nagbunga 'yong efforts n'yo.
954
00:55:04,467 --> 00:55:05,593
- Grabe.
- Wow.
955
00:55:06,469 --> 00:55:10,222
Tuwang-tuwa ako sa resulta
ng intervention.
956
00:55:10,223 --> 00:55:11,641
Pagkatapos ng six weeks,
957
00:55:12,225 --> 00:55:17,230
halos lahat bumagsak sa non-detectable
'yong bisphenol A nila.
958
00:55:18,481 --> 00:55:21,191
Bumaba rin 'yong phthalates nila.
959
00:55:21,192 --> 00:55:22,526
Ang nakakatuwa dito,
960
00:55:22,527 --> 00:55:27,865
magkasabay at pantay 'yong values
ng mag-asawa.
961
00:55:27,866 --> 00:55:32,370
Ibig sabihin, makikita sa kanila
'yong pagbabago sa environment nila.
962
00:55:35,248 --> 00:55:39,918
{\an8}Di ako nagulat na nabawasan 'yong exposure
ng participants natin.
963
00:55:39,919 --> 00:55:43,631
{\an8}Di malinaw kung pa'no nito maaapektuhan
'yong sperm count nila.
964
00:55:44,716 --> 00:55:46,800
Sa totoo lang, matapos ang six weeks,
965
00:55:46,801 --> 00:55:48,636
wala kaming nakitang pagbabago.
966
00:55:49,137 --> 00:55:51,305
Nalungkot ako
no'ng nakuha ko 'yong results.
967
00:55:51,306 --> 00:55:54,433
Sabi ko, "Grabe, ano 'to?"
Sobrang sama ng loob ko.
968
00:55:54,434 --> 00:55:57,895
{\an8}Siyempre, nakakadismaya 'to
para sa participants.
969
00:55:57,896 --> 00:56:02,775
Pero tandaan natin, kailangan ng 70 araw
para makagawa ng bagong sperm.
970
00:56:02,776 --> 00:56:07,780
Kaya malamang, walang improvement
na makikita hanggang sa huling samples.
971
00:56:07,781 --> 00:56:09,573
{\an8}Mahirap 'yong ginagawa nating lahat.
972
00:56:09,574 --> 00:56:12,451
{\an8}Tingin ko,
kailangan nating mag-relax nang konti.
973
00:56:12,452 --> 00:56:15,330
{\an8}Saka, kung kakayanin,
bigyan pa 'to ng konting oras.
974
00:56:20,502 --> 00:56:24,005
Sperm ako na lumalapit sa inyo
para hingin ang tulong n'yo.
975
00:56:25,215 --> 00:56:28,884
Nagiging endangered species na kami.
976
00:56:28,885 --> 00:56:31,387
Pero maaayos pa natin ang problemang 'to.
977
00:56:31,388 --> 00:56:34,390
I-welcome natin ang isa sa mga tao
978
00:56:34,391 --> 00:56:37,434
na nililigtas 'yong sperm at future natin,
979
00:56:37,435 --> 00:56:38,686
si John Warner.
980
00:56:40,480 --> 00:56:44,025
Iniisip n'yo sigurong weird
na ma-introduce ng isang sperm.
981
00:56:44,526 --> 00:56:46,653
Pero kung iisipin n'yo,
982
00:56:47,195 --> 00:56:48,530
kayo rin naman.
983
00:56:53,034 --> 00:56:56,830
Matapos mamatay dahil sa birth defect
'yong anak ko na two years old,
984
00:56:57,330 --> 00:57:01,458
na-realize ko
na may kulang sa edukasyon ko.
985
00:57:01,459 --> 00:57:04,587
Na-realize ko rin na walang university
986
00:57:05,213 --> 00:57:07,756
ang nagtuturo ng kahit ano
sa isang chemist
987
00:57:07,757 --> 00:57:10,884
tungkol sa kung pa'no nagiging toxic
ang isang molecule.
988
00:57:10,885 --> 00:57:15,013
Na-realize ko na di social movement
ang kailangan ng mundo.
989
00:57:15,014 --> 00:57:17,433
Di politika ang kailangan ng mundo.
990
00:57:17,434 --> 00:57:19,476
Ang kailangan ng mundo ay bagong science.
991
00:57:19,477 --> 00:57:24,481
Science na magtuturo sa isang chemist
kung pa'no bantayan ang masasamang epekto.
992
00:57:24,482 --> 00:57:27,444
'Yon ang simula ng green chemistry.
993
00:57:28,945 --> 00:57:31,572
{\an8}Nagsulat kami ni Paul Anastas
ng isang libro
994
00:57:31,573 --> 00:57:35,117
{\an8}tungkol sa green chemistry no'ng 1990s.
995
00:57:35,118 --> 00:57:38,745
{\an8}Gagawa ka ng kahit anong science
o chemistry gaya ng dati,
996
00:57:38,746 --> 00:57:42,332
pero iisipin mo rin,
997
00:57:42,333 --> 00:57:44,668
"Pa'no kung magtagumpay 'to?"
998
00:57:44,669 --> 00:57:48,422
Pa'no kung imbes na publication lang 'to
sa isang journal,
999
00:57:48,423 --> 00:57:53,678
may isang kumpanya
ang gumawa ng libo-libong kiloton nito?
1000
00:57:54,179 --> 00:57:56,513
Ano 'yong epekto sa hinaharap
1001
00:57:56,514 --> 00:58:01,227
ng mga desisyon ko
sa unang araw ng imbensiyon?
1002
00:58:02,020 --> 00:58:03,729
Green chemistry 'yan.
1003
00:58:03,730 --> 00:58:06,773
'Yong huli kong bilang,
nakapunta na ako sa 65 countries,
1004
00:58:06,774 --> 00:58:09,109
kinakausap ang mga presidente
at prime ministers,
1005
00:58:09,110 --> 00:58:13,823
nagri-ribbon cutting, nagle-lecture,
na para na 'tong nagiging movement.
1006
00:58:14,449 --> 00:58:18,285
Halos 100 universities sa buong mundo
ang pumirma sa commitment
1007
00:58:18,286 --> 00:58:23,082
na ipapasok nila 'yong green chemistry
sa kinakailangang curriculum.
1008
00:58:24,125 --> 00:58:27,044
Pero kailangang maintindihan ng lahat
1009
00:58:27,045 --> 00:58:29,254
na di kailangang maging toxic
'yong mga bagay.
1010
00:58:29,255 --> 00:58:31,508
Pwede nating matutunan 'yong ibang paraan.
1011
00:58:33,718 --> 00:58:36,804
Kahit saan ka tumingin, may plastic.
1012
00:58:37,514 --> 00:58:38,972
Dito na talaga tayo umaasa.
1013
00:58:38,973 --> 00:58:42,435
Mahirap isipin ang isang mundo
na walang plastic.
1014
00:58:43,144 --> 00:58:47,773
Pero hindi naman talaga 'yong plastic
ang masama.
1015
00:58:47,774 --> 00:58:50,400
'Yong mga chemical nito
1016
00:58:50,401 --> 00:58:52,987
na may kakayahamg baguhin
'yong hormones natin.
1017
00:59:00,912 --> 00:59:03,414
{\an8}Iniisip ng marami
na inaalagaan tayo ng gobyerno.
1018
00:59:03,998 --> 00:59:07,418
{\an8}Di nila tayo hahayaang ma-expose
sa mga bagay na makakasama sa 'tin.
1019
00:59:08,002 --> 00:59:13,091
{\an8}Pero di tayo protektado sa mga chemical
sa mga pang-araw-araw nating ginagamit.
1020
00:59:13,883 --> 00:59:17,135
{\an8}Kung pag-uusapan 'yong regulasyon
ng mga ito sa United States,
1021
00:59:17,136 --> 00:59:20,389
iilan lang 'yong mga chemical na naka-ban.
1022
00:59:20,390 --> 00:59:22,934
Karamihan sa chemicals, di pa nate-test.
1023
00:59:24,852 --> 00:59:29,189
Paulit-ulit na nating na-realize
na nakakalason
1024
00:59:29,190 --> 00:59:31,358
'yong chemicals
na ilang taon na sa merkado.
1025
00:59:31,359 --> 00:59:32,818
'Yong DDT.
1026
00:59:32,819 --> 00:59:36,989
Maaaring maging matinding banta
sa sangkatauhan ang mga pesticide.
1027
00:59:36,990 --> 00:59:37,906
'Yong asbestos.
1028
00:59:37,907 --> 00:59:41,326
Ipinagbawal na ngayon
ng Environmental Protection Agency
1029
00:59:41,327 --> 00:59:44,454
{\an8}ang nag-iisang uri ng asbestos
na ginagamit pa rin sa United States.
1030
00:59:44,455 --> 00:59:48,292
Nagdudulot ng brain damage sa mga bata
'yong lead sa gasolina.
1031
00:59:48,293 --> 00:59:50,043
Lead sa gasolina ang dahilan
1032
00:59:50,044 --> 00:59:53,589
kaya mababa 'yong IQ
ng kalahati ng populasyon.
1033
00:59:53,590 --> 00:59:55,465
No'ng inalis 'yong lead sa gasolina,
1034
00:59:55,466 --> 00:59:58,343
nabawasan ng 95%
'yong lead levels sa dugo ng mga bata.
1035
00:59:58,344 --> 01:00:02,598
Naitaas ng five points 'yong average IQ
ng isang henerasyon ng mga bata.
1036
01:00:02,599 --> 01:00:06,059
'Yong mas matatalino
at mas creative na mga batang 'yon
1037
01:00:06,060 --> 01:00:09,022
ang nagbalik ng bilyon-bilyong dolyar
sa ekonomiya.
1038
01:00:10,815 --> 01:00:13,150
Malaking tagumpay 'to.
1039
01:00:13,151 --> 01:00:16,446
Ang malaking tanong ngayon,
ano'ng gagawin natin sa mga plastic?
1040
01:00:17,697 --> 01:00:21,158
Ayon sa media,
ayaw i-regulate ng federal government
1041
01:00:21,159 --> 01:00:24,286
{\an8}ang mga chemical na 'to
dahil batayan nila 'yong biased studies
1042
01:00:24,287 --> 01:00:26,121
{\an8}na mula mismo sa chemical industry.
1043
01:00:26,122 --> 01:00:28,416
{\an8}Sa FDA, Senator,
1044
01:00:29,417 --> 01:00:32,127
{\an8}nakabase lahat ng produkto
na ina-approve namin
1045
01:00:32,128 --> 01:00:38,300
{\an8}sa data na hinanda at ginawa sa studies
1046
01:00:38,301 --> 01:00:40,886
{\an8}ng manufacturer na 'yon.
1047
01:00:40,887 --> 01:00:43,972
{\an8}Pero, di ba kayo nababahala do'n?
'Yon ang point ko.
1048
01:00:43,973 --> 01:00:46,266
{\an8}Parang di mo nakikita 'yong koneksiyon.
1049
01:00:46,267 --> 01:00:47,309
{\an8}Umabot tayo dito
1050
01:00:47,310 --> 01:00:51,355
{\an8}kasi wala pa tayong scientific na kaalaman
sa endocrine disruption
1051
01:00:51,356 --> 01:00:54,358
{\an8}no'ng unang nagkaro'n ng plastic
sa merkado.
1052
01:00:54,359 --> 01:00:57,944
{\an8}Nag-o-on at off nang trilyong beses
kada segundo 'yong genes natin
1053
01:00:57,945 --> 01:01:00,822
{\an8}sa bawat araw, bawat segundo
ng buhay natin.
1054
01:01:00,823 --> 01:01:05,078
{\an8}Naaapektuhan ng mga bagay
tulad ng phthalates at bisphenol A
1055
01:01:05,578 --> 01:01:08,080
{\an8}'yong prosesong 'yong
ng pag-on at off ng genes.
1056
01:01:08,081 --> 01:01:10,832
Binabalewala ng kasalukuyang science
1057
01:01:10,833 --> 01:01:14,711
ng FDA, EPA at CDCs
ang molecular genetics.
1058
01:01:14,712 --> 01:01:17,130
Sa nakalipas na 30 taon,
1059
01:01:17,131 --> 01:01:19,425
lumakas na 'yong science.
1060
01:01:19,926 --> 01:01:23,596
Kung tutuusin,
minaliit natin 'yong laki ng problema.
1061
01:01:24,972 --> 01:01:28,141
{\an8}Lumaki na nang husto
'yong plastic industry.
1062
01:01:28,142 --> 01:01:32,062
{\an8}Hinayaan natin itong lumala
ang di na makontrol.
1063
01:01:32,063 --> 01:01:36,025
{\an8}Marami sa mga chemical
na lumalabas sa mga plastic ay mga EDC.
1064
01:01:36,609 --> 01:01:38,985
{\an8}'Yon ang nag-uugnay sa kanila
1065
01:01:38,986 --> 01:01:42,656
{\an8}sa maraming epidemya ngayon
ng mga hindi nakakahawang sakit,
1066
01:01:42,657 --> 01:01:45,033
{\an8}gaya ng breast cancer, prostate cancer,
1067
01:01:45,034 --> 01:01:47,494
{\an8}testicular cancer, infertility,
1068
01:01:47,495 --> 01:01:50,038
{\an8}immune disorders, at mga problema sa utak.
1069
01:01:50,039 --> 01:01:52,332
{\an8}Sa kasamaang palad, sa United States,
1070
01:01:52,333 --> 01:01:54,126
{\an8}napipigilan ang regulatory toxicology
1071
01:01:54,127 --> 01:01:58,380
{\an8}dahil sa malaking impluwensiya
ng chemical industry sa Kongreso.
1072
01:01:58,381 --> 01:01:59,423
{\an8}Period.
1073
01:01:59,424 --> 01:02:02,592
{\an8}Mahalaga 'yong may matatag
na supply chain.
1074
01:02:02,593 --> 01:02:05,638
{\an8}Mabuting bagay
'yong paggawa ng plastic sa America.
1075
01:02:12,145 --> 01:02:14,563
Nandito tayo ngayon sa isang taniman
1076
01:02:14,564 --> 01:02:18,817
kung saan dinala
'yong mga ninuno ko na kinuha sa Africa
1077
01:02:18,818 --> 01:02:21,904
para maging mga alipin.
1078
01:02:23,030 --> 01:02:24,991
Ramdam ko pa rin 'yong alaalang 'yon.
1079
01:02:26,659 --> 01:02:29,828
Ngayon, 'yong fossil fuel industry
dito sa Louisiana,
1080
01:02:29,829 --> 01:02:33,832
gusto nilang magtayo ng mga planta
1081
01:02:33,833 --> 01:02:36,210
sa mga dating taniman,
1082
01:02:36,711 --> 01:02:40,172
kahit alam nila kung gaano kasakit
1083
01:02:40,173 --> 01:02:42,341
'yong kasaysayang 'yon para sa lahat.
1084
01:02:44,635 --> 01:02:49,139
Napakasakit kasi ginagamit nila
'yong mentalidad
1085
01:02:49,140 --> 01:02:51,183
na ginamit nila sa mga taniman,
1086
01:02:51,184 --> 01:02:54,394
di lang para huthutan si Mother Earth,
1087
01:02:54,395 --> 01:02:56,481
kundi para saktan ang mga tao ring 'yon.
1088
01:02:57,565 --> 01:03:01,486
Ipinapakita nito na wala silang pakialam
sa sangkatauhan.
1089
01:03:04,489 --> 01:03:11,037
{\an8}Nandito kami para i-announce
ang $9.4 billion investment ng Formosa.
1090
01:03:11,537 --> 01:03:14,623
Masaya akong i-announce sa inyo
ang pambihirang investment na ito,
1091
01:03:14,624 --> 01:03:17,417
paglikha ng trabaho,
dito mismo sa St. James Parish,
1092
01:03:17,418 --> 01:03:20,588
mga two miles lang
mula sa paanan ng Sunshine Bridge.
1093
01:03:22,548 --> 01:03:26,092
Isang planta 'yong Formosa plant
na gusto nilang itayo
1094
01:03:26,093 --> 01:03:28,804
sa isang dating taniman.
1095
01:03:28,805 --> 01:03:30,263
Di lang ito basta planta.
1096
01:03:30,264 --> 01:03:32,682
Tinatawag itong pinakamalaking pasilidad
sa estado.
1097
01:03:32,683 --> 01:03:35,143
May mga tulad ni Sharon Lavigne
1098
01:03:35,144 --> 01:03:40,273
na lumalaban
sa malaking international corporation,
1099
01:03:40,274 --> 01:03:42,234
mula sa mesa nila sa kusina.
1100
01:03:42,235 --> 01:03:45,403
Para itong kuwento nina David at Goliath,
kung merong gano'n.
1101
01:03:45,404 --> 01:03:47,447
Isang multibillion-dollar chemical company
1102
01:03:47,448 --> 01:03:50,283
ang nakatakdang magtayo
ng napakalaking planta do'n.
1103
01:03:50,284 --> 01:03:52,327
'Yon ay bago nila makaharap
1104
01:03:52,328 --> 01:03:54,413
si Miss Sharon Lavigne
at ang Rise St. James.
1105
01:03:55,706 --> 01:03:59,919
Itatayo dapat ang Formosa Plastics
two miles mula sa bahay ko.
1106
01:04:00,419 --> 01:04:04,924
Sabi ko, "Panginoon, di para sa Formosa
ang lupaing 'to. Dito kami nakatira."
1107
01:04:06,259 --> 01:04:09,427
{\an8}Wala akong balak maging aktibista.
1108
01:04:09,428 --> 01:04:13,014
{\an8}Ang alam ko lang, di ko maalis sa isip ko
'yong Formosa Plastics.
1109
01:04:13,015 --> 01:04:15,350
Una sa lahat, nagdasal muna kami.
1110
01:04:15,351 --> 01:04:17,310
- Alam ko, nagsabi ako sa Diyos.
- Oo naman.
1111
01:04:17,311 --> 01:04:19,521
Umupo ako sa balkonahe at nagdasal.
1112
01:04:19,522 --> 01:04:22,274
Tinanong ko ang Diyos.
Kung sinabi ng Diyos na lumipat ako,
1113
01:04:22,275 --> 01:04:23,859
di ako lumalaban ngayon.
1114
01:04:23,860 --> 01:04:25,361
Pero sabi ng Diyos, lumaban ako.
1115
01:04:27,446 --> 01:04:31,533
Sabi sa 'kin, "Inaprubahan ng gobernador
'tong planta. Di n'yo 'to mapipigilan."
1116
01:04:31,534 --> 01:04:33,785
Sabihin mo sa kanya,
itayo niya 'to sa kanila.
1117
01:04:33,786 --> 01:04:35,912
Akala niya, tanga 'yong mga taga-St. James
1118
01:04:35,913 --> 01:04:38,957
para maglagay sila ng isa pang planta
sa 'min. E, may 12 na kami?
1119
01:04:38,958 --> 01:04:40,333
Hindi.
1120
01:04:40,334 --> 01:04:42,128
Di matutuloy 'yon.
1121
01:04:44,630 --> 01:04:45,922
Nag-rally kami.
1122
01:04:45,923 --> 01:04:48,174
Nagmartsa kami.
1123
01:04:48,175 --> 01:04:50,260
Pumunta kami
sa mga parish council meeting.
1124
01:04:50,261 --> 01:04:53,179
Kung itatayo ang Formosa sa St. James,
1125
01:04:53,180 --> 01:04:55,599
di kami mabubuhay.
1126
01:04:55,600 --> 01:04:58,728
Kami ang Rise St. James,
at lalaban kami para sa St. James Parish.
1127
01:04:59,812 --> 01:05:02,273
May kailangang labanan ang Formosa.
1128
01:05:05,568 --> 01:05:08,446
{\an8}Pag-usapan natin
'yong huling resulta ninyo.
1129
01:05:09,030 --> 01:05:11,615
Ang nakakagulat para sa 'kin, Katie,
1130
01:05:11,616 --> 01:05:14,534
tumaas nang husto 'yong phthalates mo.
1131
01:05:14,535 --> 01:05:18,580
At nandito kayo sa panahon
na pinapababa n'yo 'yong exposure n'yo.
1132
01:05:18,581 --> 01:05:21,791
Baka may nakatago.
Naisip ko, "Ano 'yong nakatago na…?"
1133
01:05:21,792 --> 01:05:24,753
Sa trabaho ba? Alam mo 'yon, malay natin?
1134
01:05:24,754 --> 01:05:28,757
Tim, di maganda 'yong sperm numbers mo.
1135
01:05:28,758 --> 01:05:30,050
- Oo.
- Oo nga.
1136
01:05:30,051 --> 01:05:32,928
Medyo bumaba 'yong concentration mo.
1137
01:05:32,929 --> 01:05:33,845
Okay.
1138
01:05:33,846 --> 01:05:37,641
Parang walang masyadong pagbabago,
1139
01:05:37,642 --> 01:05:39,225
'yon ang masasabi ko.
1140
01:05:39,226 --> 01:05:44,564
Ang nakakalungkot sa mga ganitong study,
di lahat mag-i-improve.
1141
01:05:44,565 --> 01:05:48,818
Mahirap alisin
lahat ng contaminants sa buhay mo.
1142
01:05:48,819 --> 01:05:51,571
Sobrang laganap
ng mga endocrine disruptor.
1143
01:05:51,572 --> 01:05:54,700
Na-e-expose ka sa kanila
kahit di mo inaasahan.
1144
01:05:55,284 --> 01:05:58,578
Pero di no'n pinapadali
'yong pagbibigay ng masamang balita.
1145
01:05:58,579 --> 01:06:01,540
Matagal na ninyong sinusubukan, di ba?
1146
01:06:02,416 --> 01:06:04,668
- Oo. Mahigit sampung taon.
- Oo.
1147
01:06:04,669 --> 01:06:09,381
Masaya ako na nakatulong sa buhay n'yo
'yong intervention.
1148
01:06:09,382 --> 01:06:10,340
Oo nga.
1149
01:06:10,341 --> 01:06:13,802
Pero wala akong makitang senyales
na malapit na kayong,
1150
01:06:13,803 --> 01:06:15,303
alam n'yo na, magbuntis.
1151
01:06:15,304 --> 01:06:16,554
- Oo. Sigurado 'yon.
- Tama.
1152
01:06:16,555 --> 01:06:18,556
- Okay lang 'yon, parang…
- Oo.
1153
01:06:18,557 --> 01:06:19,849
Kasi, alam mo na…
1154
01:06:19,850 --> 01:06:22,853
Alam naming kailangan ng milagro…
1155
01:06:24,730 --> 01:06:27,566
Mahirap talaga 'yong hindi mabuntis.
1156
01:06:28,317 --> 01:06:30,819
Sa totoo lang, may mga sandali
1157
01:06:30,820 --> 01:06:33,280
na parang medyo napagod na 'ko.
1158
01:06:33,990 --> 01:06:37,575
'Yong pahirap nang pahirap taon-taon,
1159
01:06:37,576 --> 01:06:39,787
para sa akin…
1160
01:06:41,080 --> 01:06:42,999
gaya ng Father's Day at Mother's Day.
1161
01:06:44,166 --> 01:06:46,919
Lagi kong iniisip
na ise-celebrate ko 'yon.
1162
01:06:47,712 --> 01:06:49,672
Pero di kami gano'n.
1163
01:06:50,673 --> 01:06:52,048
Mapapaisip ka lang,
1164
01:06:52,049 --> 01:06:55,761
"Wow, ibang-iba 'yong buhay namin
kesa sa inasahan namin."
1165
01:06:56,554 --> 01:06:59,431
Pero di ako bibitaw sa pag-asa
1166
01:06:59,432 --> 01:07:02,143
na pwede pa kaming magkaanak balang-araw.
1167
01:07:07,481 --> 01:07:10,316
{\an8}Ipina-subpoena ng hepe ng pulis
ng California ang ExxonMobil…
1168
01:07:10,317 --> 01:07:11,985
{\an8}Sabi ni Attorney General Rob Bonta,
1169
01:07:11,986 --> 01:07:15,071
inexaggerate ng fossil fuel
at petrochemical companies
1170
01:07:15,072 --> 01:07:17,449
ang papel ng pagre-recycle
at pagpigil sa problema.
1171
01:07:17,450 --> 01:07:20,785
{\an8}Kalahating siglo na
ang ginagawang panlilinlang
1172
01:07:20,786 --> 01:07:25,707
{\an8}ng mga fossil fuel
at petrochemical companies.
1173
01:07:25,708 --> 01:07:30,336
Opisyal na trabaho ang ginagawa ko,
pero personal din 'to.
1174
01:07:30,337 --> 01:07:33,798
Sabi sa 'kin ng panganay kong babae,
"Dad, mahal ko 'yong pamilya ko.
1175
01:07:33,799 --> 01:07:35,884
"Gusto ko ng sarili kong pamilya
balang-araw.
1176
01:07:35,885 --> 01:07:40,014
"Pero iresponsable 'yong magdala ng bata
sa namamatay na planetang 'to.
1177
01:07:40,514 --> 01:07:42,474
"Kaya wala akong planong magkapamilya."
1178
01:07:42,475 --> 01:07:43,475
Mali 'yon.
1179
01:07:43,476 --> 01:07:45,310
Di dapat manakaw 'yong mga pangarap
1180
01:07:45,311 --> 01:07:48,271
ng susunod na henerasyon
dahil sa mga pagkakamali natin,
1181
01:07:48,272 --> 01:07:51,149
sa pagiging iresponsable natin.
1182
01:07:51,150 --> 01:07:53,319
Para saan? Walang katapusang kita?
1183
01:07:56,572 --> 01:07:59,783
{\an8}PANATILIHING MAGANDA ANG AMERIKA
1184
01:07:59,784 --> 01:08:03,787
{\an8}Itinatag sa kasinungalingan
ang buong industriya ng plastic.
1185
01:08:03,788 --> 01:08:08,666
Kaya lang naman may plastic
kahit saan ngayon,
1186
01:08:08,667 --> 01:08:13,005
sinabihan kasi ang mga tao
na pwedeng i-recycle ang produktong 'to.
1187
01:08:13,672 --> 01:08:15,840
Mga tao ang nagsimula ng polusyon.
1188
01:08:15,841 --> 01:08:17,468
Kaya itong pigilan ng mga tao.
1189
01:08:19,845 --> 01:08:23,014
{\an8}'Yong kumpanyang gumawa ng ad,
na Panatilihing Maganda ang Amerika,
1190
01:08:23,015 --> 01:08:25,809
{\an8}isa sa mga nagpondo
ang isang plastics industry trade group
1191
01:08:25,810 --> 01:08:28,728
na binubuo ng mga nangungunang kumpanya
ng inumin at packaging.
1192
01:08:28,729 --> 01:08:33,149
Parang kakaiba ito
hanggang sa ma-realize mo 'yong mensahe,
1193
01:08:33,150 --> 01:08:36,320
"Nakasalalay sa consumer
ang pagpigil sa polusyon."
1194
01:08:39,073 --> 01:08:41,699
Di sana bibili ang mga tao ng plastics
1195
01:08:41,700 --> 01:08:43,952
at aasa sa plastics at gagamit ng plastics
1196
01:08:43,953 --> 01:08:47,164
kung alam nilang sinisira nito
'yong planeta.
1197
01:08:47,873 --> 01:08:53,212
Naglunsad ng imbestigasyon sa ExxonMobil
ang Department of Justice ng California.
1198
01:08:53,921 --> 01:08:58,258
Nalaman namin 'yong mga nasabi
sa internal communications, gaya ng
1199
01:08:58,259 --> 01:09:01,428
hindi kayang tustusan
ang malawakang pagre-recycle.
1200
01:09:02,221 --> 01:09:03,930
Pero patuloy pa rin nilang sinasabi
1201
01:09:03,931 --> 01:09:06,851
'yong kathang-isip
na mare-recycle ang mga plastic.
1202
01:09:08,060 --> 01:09:11,479
{\an8}Isang paraan
'yong pagpapagana ng recycling
1203
01:09:11,480 --> 01:09:13,982
{\an8}para manatili sa merkado
'yong mga produkto nila.
1204
01:09:13,983 --> 01:09:16,776
- Isang paraan para magbenta ng plastic.
- Oo.
1205
01:09:16,777 --> 01:09:18,988
Win-win situation 'yon.
1206
01:09:19,655 --> 01:09:22,867
Ngayon, 9% lang ng mga plastic
ang na-recycle.
1207
01:09:23,534 --> 01:09:24,618
Nakakagulat.
1208
01:09:25,202 --> 01:09:29,122
Kasi di kikita
'yong malalaking plastic company dito.
1209
01:09:29,123 --> 01:09:31,040
Mahal mag-recycle.
1210
01:09:31,041 --> 01:09:34,377
Sobrang dami rin
ng ginagawa nating plastic.
1211
01:09:34,378 --> 01:09:37,964
Di na kinakaya ng sistema
1212
01:09:37,965 --> 01:09:40,633
na mag-recycle ng sarili niya.
1213
01:09:40,634 --> 01:09:44,429
Matapos ang ilang dekada na tapunan sila
ng higit kalahati ng basura ng mundo,
1214
01:09:44,430 --> 01:09:48,099
ipinagbawal na ng China 'yong karamihan
ng mababang uri ng recycling products.
1215
01:09:48,100 --> 01:09:51,811
{\an8}Mukhang pagod na ang China
sa pag-import ng basura natin.
1216
01:09:51,812 --> 01:09:54,230
Kung di recyclable ang mga plastic,
1217
01:09:54,231 --> 01:09:56,399
dapat sabihin 'yon.
1218
01:09:56,400 --> 01:09:58,484
Kailangan may katotohanan sa advertising.
1219
01:09:58,485 --> 01:10:00,653
Tingnan mo, Tracy,
papunta siya sa basurahan.
1220
01:10:00,654 --> 01:10:03,740
Nakakagulat na hinayaang mangyari
'tong kathang-isip na 'to
1221
01:10:03,741 --> 01:10:06,159
sa loob ng maraming dekada.
1222
01:10:06,160 --> 01:10:08,412
{\an8}Parang sa tabako.
1223
01:10:11,832 --> 01:10:15,001
Pag may malalaking korporasyon
na nagsisinungaling sa publiko
1224
01:10:15,002 --> 01:10:19,005
at ginagatungan 'yong pandaigdigang krisis
sa plastic pollution, dapat pigilan 'to.
1225
01:10:19,006 --> 01:10:22,885
Di ako aasa o hihiling na mangyari 'yon.
Ako ang gagawa no'n.
1226
01:10:33,479 --> 01:10:36,147
No'ng na-diagnose na may cancer ako,
1227
01:10:36,148 --> 01:10:39,067
nagtuturo ako ng sustainable fashion
1228
01:10:39,068 --> 01:10:42,820
at na-realize ko
na di na ito tungkol sa sustainability.
1229
01:10:42,821 --> 01:10:46,283
Tungkol ito sa pagtanggal
ng lahat ng petrochemicals.
1230
01:10:47,534 --> 01:10:51,664
Pinakamalaking source ng microplastics
sa kapaligiran ang mga tela.
1231
01:10:53,874 --> 01:10:56,125
Pero sa California Cloth Foundry,
1232
01:10:56,126 --> 01:11:01,172
cotton, linen, hemp, flax,
at viscose mula sa mga puno
1233
01:11:01,173 --> 01:11:03,300
ang mga fiber dito.
1234
01:11:04,802 --> 01:11:09,180
Pinakanakakalason na proseso
sa textile supply chain ay 'yong mga tina,
1235
01:11:09,181 --> 01:11:11,516
at galing 'yon sa petrochemicals.
1236
01:11:11,517 --> 01:11:14,435
Marami sa mga sangkap namin,
makikita sa kusina,
1237
01:11:14,436 --> 01:11:16,312
gaya ng kastanyas at bakal.
1238
01:11:16,313 --> 01:11:20,817
'Yon ang mga pangunahing sangkap
sa North Face at Levi's program namin.
1239
01:11:20,818 --> 01:11:23,069
Isa pa 'yong elderberries,
1240
01:11:23,070 --> 01:11:26,323
isa sa mga pangulay na ginagamit namin
sa mga hoodie ni Gisele Gaia.
1241
01:11:27,241 --> 01:11:29,118
Pero mahal.
1242
01:11:30,327 --> 01:11:32,954
Kaya kung babaguhin ang fashion
1243
01:11:32,955 --> 01:11:36,875
mula sa isang nakakalason
at pangmaramihang industriya,
1244
01:11:38,252 --> 01:11:40,337
kailangan nating palakihin
ang green chemistry.
1245
01:11:43,924 --> 01:11:47,510
Di naman talaga kailangan ang fashion,
1246
01:11:47,511 --> 01:11:49,972
pero malaki pa rin ang papel nito
sa society.
1247
01:11:51,181 --> 01:11:54,642
{\an8}Halos buong buhay ko,
nagtrabaho ako bilang designer,
1248
01:11:54,643 --> 01:11:57,563
{\an8}at pangunahin dito 'yong pag-imbento
ng mga bagong produkto.
1249
01:11:58,188 --> 01:12:01,899
Dumating 'yong punto na na-realize ko
na ako mismo 'yong gumagawa
1250
01:12:01,900 --> 01:12:04,403
ng lahat ng problema sa kapaligiran
na hinaharap natin.
1251
01:12:05,279 --> 01:12:10,117
Bilang designer, kinukumbinsi mong bumili,
gumastos, at magsayang ang mga tao.
1252
01:12:11,577 --> 01:12:15,621
Pero ten years ago, na-realize ko
na pwedeng magdesisyon ang mga kagaya ko
1253
01:12:15,622 --> 01:12:17,874
kung makakapinsala ang isang kumpanya
1254
01:12:17,875 --> 01:12:20,502
o magtayo ng isang bagong paraan
ng pagnenegosyo.
1255
01:12:23,714 --> 01:12:28,259
Kaya no'ng 2015, sinubukan namin
na kumbinsihin ang mga korporasyon
1256
01:12:28,260 --> 01:12:32,097
na gumamit ng recycled materials
sa halip na gumawa pa nang gumawa.
1257
01:12:33,640 --> 01:12:36,393
Gumawa kami ng sapatos
gamit 'yong mga lambat.
1258
01:12:38,520 --> 01:12:42,900
Pero plastic pa rin 'yong plastic,
kahit i-recycle mo pa.
1259
01:12:43,400 --> 01:12:45,318
Kaya kailangang mawala 'yong plastic.
1260
01:12:45,319 --> 01:12:48,613
{\an8}Susunod, gusto kong imbitahan
si Cyrill Gutsch.
1261
01:12:48,614 --> 01:12:50,991
{\an8}Uy. What's up, Paris?
1262
01:12:51,992 --> 01:12:55,119
Oras na para mag-imbento
ng mga bagong materyales
1263
01:12:55,120 --> 01:12:56,412
na gawa sa kalikasan.
1264
01:12:56,413 --> 01:13:00,416
{\an8}Ito ang unang jacket na dinesign ng Dior,
ni Kim Jones, para suportahan tayo
1265
01:13:00,417 --> 01:13:03,670
{\an8}sa proseso ng paggawa ng Bananatex,
isang bagong technology.
1266
01:13:04,254 --> 01:13:05,797
Di kailangang manggaling
1267
01:13:05,798 --> 01:13:09,092
sa petroleum-based material
ang konsepto ng plastic.
1268
01:13:09,093 --> 01:13:13,679
Walang law of physics ang nagsasabi
na 'yon ang dapat gamitin.
1269
01:13:13,680 --> 01:13:16,475
Nagkataon lang
na 'yon ang ginagamit natin ngayon.
1270
01:13:17,351 --> 01:13:19,811
Maging bukas tayo, mahalin ang kalikasan,
1271
01:13:19,812 --> 01:13:23,314
at pag-aralan, "Paano nakakagawa
ng transparent na bagay ang kalikasan?
1272
01:13:23,315 --> 01:13:26,443
"Paano ito nakakagawa ng matibay
pero malambot na bagay?"
1273
01:13:26,944 --> 01:13:29,904
Lahat ng masasabi mo
1274
01:13:29,905 --> 01:13:33,241
na kayang gawin ng plastic o polymer,
nagagawa ng kalikasan.
1275
01:13:33,242 --> 01:13:35,201
Kung matututo tayo sa kalikasan,
1276
01:13:35,202 --> 01:13:37,954
makakagawa tayo ng mga bagay
na hindi masyadong toxic
1277
01:13:37,955 --> 01:13:39,914
at maging mas responsable sa kapaligiran.
1278
01:13:39,915 --> 01:13:44,961
{\an8}Sa Sway, gumagamit kami ng seaweed
para pamalit sa mga plastic,
1279
01:13:44,962 --> 01:13:46,587
{\an8}usually 'yong maninipis na film.
1280
01:13:46,588 --> 01:13:49,132
{\an8}Walang plastic sa sapatos na 'to.
1281
01:13:49,133 --> 01:13:52,677
Kaya pwedeng ilagay ang buong produkto
sa compost.
1282
01:13:52,678 --> 01:13:56,973
Pagkalipas ng seven hanggang ten weeks,
puro nutrients na lang ang matitira.
1283
01:13:56,974 --> 01:13:59,559
{\an8}Kami ang gumagawa
ng first performance pigment sa mundo
1284
01:13:59,560 --> 01:14:01,519
{\an8}na 100% plant-based.
1285
01:14:01,520 --> 01:14:05,314
Gusto naming palitan
lahat ng tradisyonal na tina, mga lason.
1286
01:14:05,315 --> 01:14:06,899
Ginaya namin 'yong prinsipyo
1287
01:14:06,900 --> 01:14:09,569
na nagbibigay ng natural na kulay
sa mga paruparo.
1288
01:14:09,570 --> 01:14:11,738
Kaya namin lahat ng kulay
sa visible spectrum.
1289
01:14:12,823 --> 01:14:15,825
{\an8}Nasa gitna tayo ng material revolution.
1290
01:14:15,826 --> 01:14:19,495
Ito ang pinakamalaki at pinaka-exciting
na hamon sa mga tao.
1291
01:14:19,496 --> 01:14:23,291
Lumalaban tayo para sa survival natin
gamit ang pagde-design at paggawa ulit
1292
01:14:23,292 --> 01:14:27,086
at pagbibigay ng bagong kahulugan
sa lipunan natin,
1293
01:14:27,087 --> 01:14:28,714
kung paano ginagawa ang mga bagay.
1294
01:14:30,007 --> 01:14:32,091
Isipin n'yo, balang-araw sasabihin natin,
1295
01:14:32,092 --> 01:14:37,722
nontoxic at ligtas na 'yong polymers
at plastics at mga materyales sa mundo.
1296
01:14:37,723 --> 01:14:40,975
Balang-araw, masasabi na natin sa mga tao,
"Nagawa natin."
1297
01:14:40,976 --> 01:14:43,102
Di, "Gusto namin 'yon,"
kundi, "Nagawa natin."
1298
01:14:43,103 --> 01:14:44,020
Malaki 'yong risk.
1299
01:14:44,021 --> 01:14:45,939
Kailangan ng trial and error
at pagsisikap.
1300
01:14:48,650 --> 01:14:52,945
{\an8}Kahit malaki na 'yong nabawas sa exposure
ng mga mag-asawa
1301
01:14:52,946 --> 01:14:54,739
{\an8}sa gitna ng study,
1302
01:14:54,740 --> 01:14:59,327
gusto kong malaman
kung mapapanatili nila 'yong pag-iingat.
1303
01:14:59,328 --> 01:15:01,454
Tingnan natin 'yong graphs n'yo.
1304
01:15:01,455 --> 01:15:03,080
- Okay?
- Sige.
1305
01:15:03,081 --> 01:15:05,791
Ito 'yong BPA ni Darby.
1306
01:15:05,792 --> 01:15:06,751
Okay.
1307
01:15:06,752 --> 01:15:09,128
Bumaba sa gitna.
1308
01:15:09,129 --> 01:15:12,006
Ito 'yong high-molecular weight
phthalates mo.
1309
01:15:12,007 --> 01:15:14,759
Di ba, 'yon 'yong nasa malambot na tubes
1310
01:15:14,760 --> 01:15:16,636
saka 'yong malalambot na water bottle.
1311
01:15:16,637 --> 01:15:19,639
Bumagsak 'yong levels mo.
1312
01:15:19,640 --> 01:15:22,308
- Masasabi kong success 'yon.
- Ang galing.
1313
01:15:22,309 --> 01:15:26,479
Jesse, ito 'yong BPA mo no'ng umpisa.
1314
01:15:26,480 --> 01:15:31,526
Grabe 'yong pagpapababa mo sa levels mo
at napanatili mo 'tong mababa.
1315
01:15:31,527 --> 01:15:33,694
- Ibang klase.
- Ang galing.
1316
01:15:33,695 --> 01:15:37,532
Mataas din 'yong high molecular weight
no'ng umpisa,
1317
01:15:37,533 --> 01:15:40,159
tapos napababa mo 'to
saka napanatili mong mababa.
1318
01:15:40,160 --> 01:15:41,911
- Ang galing.
- Ginalingan mo talaga.
1319
01:15:41,912 --> 01:15:43,956
- Pa'no mo ginawa 'yon?
- Bale…
1320
01:15:45,082 --> 01:15:48,668
Napababa ng mga mag-asawa
'yong bisphenols nila,
1321
01:15:48,669 --> 01:15:52,338
karamihan, undetectable na.
Ang galing no'n!
1322
01:15:52,339 --> 01:15:54,257
Medyo mas makulit 'yong phthalates,
1323
01:15:54,258 --> 01:15:57,552
pero nakita natin
na may makabuluhang pagbaba.
1324
01:15:57,553 --> 01:16:01,222
Una sa lahat,
sinunod ito ng mga mag-asawa,
1325
01:16:01,223 --> 01:16:06,978
nagustuhan nila,
at gusto nila itong ipagpatuloy.
1326
01:16:06,979 --> 01:16:09,855
Tinigil talaga namin
'yong pagkain sa labas.
1327
01:16:09,856 --> 01:16:14,193
Nakatipid kami,
saka nag-bonding kami sa pagluluto.
1328
01:16:14,194 --> 01:16:15,903
Maganda 'yong nagawa nito sa inyo.
1329
01:16:15,904 --> 01:16:17,196
- Oo naman.
- Walang duda.
1330
01:16:17,197 --> 01:16:19,323
Pag alam mo na, di ka na pwedeng bumalik.
1331
01:16:19,324 --> 01:16:22,451
'Yon lang ang di maganda
pag nalaman mo 'yong tungkol sa plastics.
1332
01:16:22,452 --> 01:16:23,536
Naramdaman n'yo 'yon?
1333
01:16:23,537 --> 01:16:25,288
- Na di na kayo makabalik?
- Oo.
1334
01:16:25,289 --> 01:16:29,667
Di siya gano'n kahirap,
gaya ng inisip namin,
1335
01:16:29,668 --> 01:16:33,296
kasi parang sa isang linggo,
gawin natin 'to,
1336
01:16:33,297 --> 01:16:35,506
tapos isa pang linggo, gawin natin 'yon.
1337
01:16:35,507 --> 01:16:38,467
Sa tingin ko,
naiiwan 'yong mga nagiging habit mo.
1338
01:16:38,468 --> 01:16:42,722
{\an8}Makakasanayan mong di gamitin 'yon
o gamitin 'yong kapalit no'n.
1339
01:16:42,723 --> 01:16:45,891
{\an8}Gaya ng pagbabago sa paghahanda ng pagkain
saka kung pa'no ito itago.
1340
01:16:45,892 --> 01:16:48,603
Pinakamahirap 'yong mga pabango.
1341
01:16:48,604 --> 01:16:51,105
Halimbawa, 'yong sabong panlaba.
1342
01:16:51,106 --> 01:16:53,608
Parang 24/7 namin 'tong inaamoy,
tapos sasabihin,
1343
01:16:53,609 --> 01:16:55,568
"Grabe, di ko mapigilang amuyin 'to."
1344
01:16:55,569 --> 01:16:58,321
Kung bibili kami ng kumot o kung anuman,
1345
01:16:58,322 --> 01:16:59,947
bibilhin namin 'yong 100% cotton.
1346
01:16:59,948 --> 01:17:02,033
- Oo nga.
- Mas alam na namin ngayon.
1347
01:17:02,034 --> 01:17:04,285
Sini-share ko na 'to sa lahat ngayon.
1348
01:17:04,286 --> 01:17:08,624
Tingin ko, nagiging concerned ang mga tao
pag nalaman nilang naapektuhan sila.
1349
01:17:12,586 --> 01:17:15,422
Lumalaban ang mga tao kahit mahirap.
1350
01:17:16,506 --> 01:17:18,925
Talagang David laban kay Goliath.
1351
01:17:20,510 --> 01:17:25,723
Pero matibay 'yong paniniwala nila
saka malakas 'yong loob nila.
1352
01:17:25,724 --> 01:17:27,725
Sa lupaing ito sa St. James,
1353
01:17:27,726 --> 01:17:32,938
dito nila gustong itayo ang $9.4 billion
Formosa petrochemical plant.
1354
01:17:32,939 --> 01:17:35,358
Pinag-uusapan ngayon ang lupaing 'to
1355
01:17:35,359 --> 01:17:40,405
matapos matuklasan ang mga libingan
na walang marka ng mga inalipin.
1356
01:17:41,198 --> 01:17:44,575
Ayon sa batas ngayon sa Louisiana,
1357
01:17:44,576 --> 01:17:46,953
bawal magtayo sa mga libingan.
1358
01:17:48,455 --> 01:17:52,084
Ang nakakatuwa do'n,
nananalo na ang mga tao ngayon.
1359
01:17:53,502 --> 01:17:58,255
'Yong mga ninuno na nakalibing
sa mga libingang walang marka
1360
01:17:58,256 --> 01:18:02,052
ang pumipigil sa mga fossil fuel plant.
1361
01:18:02,636 --> 01:18:07,348
Parang bumabalik 'yong mga ninuno
1362
01:18:07,349 --> 01:18:09,225
saka sinasabing, "Tama na."
1363
01:18:09,226 --> 01:18:11,310
- Magkasama tayong lalaban.
- Tama.
1364
01:18:11,311 --> 01:18:13,062
- Lalabanan natin ang Formosa.
- Tama.
1365
01:18:13,063 --> 01:18:16,816
Di natin sila hahayaang kunin
ang mga ninuno natin sa lupang ito
1366
01:18:16,817 --> 01:18:18,276
para ilipat sa ibang lugar.
1367
01:18:19,236 --> 01:18:22,114
{\an8}Pumanig sa amin si Judge Trudy White
1368
01:18:22,698 --> 01:18:25,491
{\an8}at sinabihan ang Formosa
na umalis sa property.
1369
01:18:25,492 --> 01:18:28,327
{\an8}Dahil may karapatan kami
na lumanghap ng malinis na hangin.
1370
01:18:28,328 --> 01:18:30,997
{\an8}Mahirap talagang kalabanin
si Sharon Lavigne.
1371
01:18:32,374 --> 01:18:34,376
Di siya dapat balewalain.
1372
01:18:36,294 --> 01:18:39,588
Alam kong kung magsasama-sama kami,
1373
01:18:39,589 --> 01:18:40,715
mananalo kami.
1374
01:18:40,716 --> 01:18:46,847
Nasabi ko na, talo ang may pera
sa nagkakaisang mamamayan.
1375
01:18:48,807 --> 01:18:52,101
Di scientific 'yong karamihan ng hadlang
1376
01:18:52,102 --> 01:18:55,147
para makontrol 'yong exposure
sa mga nakakalasong chemical.
1377
01:18:56,481 --> 01:18:59,525
Kailangan ng tapang,
vision, at political will
1378
01:18:59,526 --> 01:19:01,236
para harapin 'yong problema.
1379
01:19:04,781 --> 01:19:10,328
Lahat ng bansa, di perfect ang pagkontrol
sa nakakalasong mga chemical at plastic.
1380
01:19:11,329 --> 01:19:13,832
Pero world leader dito ang European Union.
1381
01:19:14,750 --> 01:19:17,085
{\an8}May chemical legislation sila
na tinatawag na REACH,
1382
01:19:17,669 --> 01:19:20,713
na iniuutos ang pag-test sa mga chemical
1383
01:19:20,714 --> 01:19:23,967
para sa safety at toxicity
bago sila ilabas sa merkado.
1384
01:19:24,551 --> 01:19:27,344
May siyam na chemical na ipinagbabawal
1385
01:19:27,345 --> 01:19:30,556
sa personal care products
sa United States.
1386
01:19:30,557 --> 01:19:35,436
Higit 1,100 ang ipinagbabawal sa EU.
1387
01:19:35,437 --> 01:19:38,063
Makikita n'yo 'yong layo ng agwat nila.
1388
01:19:38,064 --> 01:19:40,524
Target ng bagong EU rules
mula sa European Commission
1389
01:19:40,525 --> 01:19:43,527
ang sampung single-use plastic product.
1390
01:19:43,528 --> 01:19:45,613
{\an8}Di mawawala ang mga produktong 'to.
1391
01:19:45,614 --> 01:19:48,240
{\an8}Gagawin lang sila
gamit ang ibang materyales.
1392
01:19:48,241 --> 01:19:49,575
May pagkakataon tayo.
1393
01:19:49,576 --> 01:19:54,331
May pinag-uusapan
na global plastics treaty ang UN.
1394
01:19:54,915 --> 01:19:59,627
Higit pa sa pagbuo ng international treaty
ang conference na ito.
1395
01:19:59,628 --> 01:20:04,508
{\an8}Tungkol ito sa pagbangon ng sangkatauhan
para harapin ang isang hamon sa pamumuhay.
1396
01:20:05,634 --> 01:20:10,179
Nakikita na 'yong unti-unting pagtanggap
sa pagbabawal sa bisphenol A, o BPA,
1397
01:20:10,180 --> 01:20:14,308
pati sa ibang bisphenols
na nagdudulot ng parehong pinsala.
1398
01:20:14,309 --> 01:20:16,519
Sinisira ng mga chemical na ito
'yong hormones,
1399
01:20:16,520 --> 01:20:18,814
kasama rito 'yong pagtaas ng estrogen.
1400
01:20:19,815 --> 01:20:22,942
Katunayan, pinag-aralan ang BPA
noong 1930s
1401
01:20:22,943 --> 01:20:25,945
para sa potensiyal na gamit nito
sa hormone regulation,
1402
01:20:25,946 --> 01:20:28,030
kasama dito ang birth control.
1403
01:20:28,031 --> 01:20:32,993
No'ng 2025, sinabi ng EU na tama na.
1404
01:20:32,994 --> 01:20:36,664
Simula no'ng Lunes,
ipinagbawal ng European Union ang paggamit
1405
01:20:36,665 --> 01:20:39,876
ng endocrine disruptor
na makikita sa lalagyan ng pagkain.
1406
01:20:40,544 --> 01:20:43,921
Kung kasama sa iniisip natin
'yong kalusugan natin,
1407
01:20:43,922 --> 01:20:48,843
di na tayo gagamit ng paraan na naka-focus
sa mga nakikita natin sa mga beach,
1408
01:20:48,844 --> 01:20:49,844
sa mga karagatan.
1409
01:20:49,845 --> 01:20:53,348
Kailangan nating pag-isipan
'yong pumapasok sa katawan ng tao.
1410
01:20:59,020 --> 01:21:03,440
May binago ka ba sa pinagtatrabahuhan mo
1411
01:21:03,441 --> 01:21:05,943
kaya bumaba 'yong exposure mo?
1412
01:21:05,944 --> 01:21:08,572
Marami akong binago.
Para sa 'kin, marami akong binago.
1413
01:21:09,155 --> 01:21:10,948
No'ng makilala ko si Bruno,
1414
01:21:10,949 --> 01:21:15,828
nag-alala ako na baka di niya
mabawasan 'yong exposure niya
1415
01:21:15,829 --> 01:21:18,205
o mapaganda 'yong sperm count niya.
1416
01:21:18,206 --> 01:21:20,124
Construction worker siya,
1417
01:21:20,125 --> 01:21:23,336
exposed siya sa mga construction material.
1418
01:21:24,004 --> 01:21:25,005
Mali ako.
1419
01:21:25,672 --> 01:21:28,132
Apat 'yong semen analysis mo, tama?
1420
01:21:28,133 --> 01:21:31,344
Maganda 'yong tatlo.
Pinakamaganda 'yong huli.
1421
01:21:32,304 --> 01:21:35,890
Sa kabuuan,
nag-improve ka talaga nang husto.
1422
01:21:35,891 --> 01:21:37,017
Oo nga.
1423
01:21:37,517 --> 01:21:39,393
Di namin inasahan 'yon.
1424
01:21:39,394 --> 01:21:41,103
Naisip namin, "Ano?"
1425
01:21:41,104 --> 01:21:46,526
Kung titingnan natin,
nasa 44 'yong concentration mo.
1426
01:21:47,110 --> 01:21:50,196
Tapos naging 60.
1427
01:21:50,989 --> 01:21:55,075
Nakita ko 'yong sperm results n'yo.
Nag-improve sila.
1428
01:21:55,076 --> 01:21:55,952
Uy, okay 'yon.
1429
01:21:56,536 --> 01:21:59,872
Tumaas nang 50%
'yong total motile count mo.
1430
01:21:59,873 --> 01:22:00,915
- Grabe.
- Oo.
1431
01:22:00,916 --> 01:22:02,834
- Malaki 'yon.
- Ang galing.
1432
01:22:04,711 --> 01:22:07,380
Medyo mataas
'yong mga numerong pinag-uusapan namin.
1433
01:22:08,340 --> 01:22:11,258
- Ang taas ng concentration.
- Oo nga!
1434
01:22:11,259 --> 01:22:12,593
Grabe talaga.
1435
01:22:12,594 --> 01:22:14,220
Naging Superman ka na.
1436
01:22:16,097 --> 01:22:18,140
Nandito 'yong mga resulta.
1437
01:22:18,141 --> 01:22:22,728
'Yong pinaka-exciting para sa 'kin,
malamang para sa inyo rin,
1438
01:22:22,729 --> 01:22:27,066
tumaas 'yong total sperm count n'yo.
1439
01:22:27,067 --> 01:22:30,152
Nasa 40 'yong cutoff para sa fertile.
1440
01:22:30,153 --> 01:22:33,573
No'ng una, mas mababa ka do'n.
Ngayon, nasa 77 ka na.
1441
01:22:34,491 --> 01:22:36,325
Sobrang nakakatuwa 'yon!
1442
01:22:36,326 --> 01:22:37,535
Thank you.
1443
01:22:38,828 --> 01:22:42,039
Natuwa talaga ako
sa resulta ng sperm analysis.
1444
01:22:42,040 --> 01:22:44,667
Sa anim na lalaki sa study,
1445
01:22:44,668 --> 01:22:49,631
nag-improve 'yong semen quality
sa maraming parameter ng lima sa kanila.
1446
01:22:50,173 --> 01:22:52,341
- Ano'ng pakiramdam mo do'n?
- Masaya ako.
1447
01:22:52,342 --> 01:22:53,384
- Talaga?
- Oo.
1448
01:22:53,385 --> 01:22:55,719
Ang saya talaga
na gumana 'yong intervention.
1449
01:22:55,720 --> 01:23:00,100
Mula sa pagiging infertile,
normal na 'ko ngayon.
1450
01:23:00,600 --> 01:23:04,269
Isa pang magandang nangyari
sa intervention na 'to,
1451
01:23:04,270 --> 01:23:10,317
mukhang nag-improve 'yong buhay nila
sa maraming paraan na di natin inasahan.
1452
01:23:10,318 --> 01:23:12,653
No'ng inalis namin lahat, mula sa…
1453
01:23:12,654 --> 01:23:15,864
tingin ko, nasa 212 ako
no'ng nagsukat tayo,
1454
01:23:15,865 --> 01:23:17,866
naging 198 ako.
1455
01:23:17,867 --> 01:23:19,326
Ngayon, nasa 202 na ako ulit.
1456
01:23:19,327 --> 01:23:21,286
Nabawasan ka ng ten pounds.
1457
01:23:21,287 --> 01:23:24,666
Di na ako masyadong nagigising sa gabi,
mas malalim na 'yong tulog ko.
1458
01:23:25,917 --> 01:23:30,254
Bumaba 'yong body mass index
ng one-third ng participants.
1459
01:23:30,255 --> 01:23:34,133
Higit sa 60% ang nagsabi
na naging mas masigla sila,
1460
01:23:34,134 --> 01:23:37,886
80% ang nagsabi na mas naging maayos
'yong pagtulog nila,
1461
01:23:37,887 --> 01:23:43,308
86% ang nagsabing plano nilang ipagpatuloy
'yong mga pagbabagong 'to.
1462
01:23:43,309 --> 01:23:45,811
Pakiramdam ko mas nakakapag-focus ako.
1463
01:23:45,812 --> 01:23:48,313
Wala na 'yong dating brain fog.
1464
01:23:48,314 --> 01:23:51,984
Mas magaan 'yong pakiramdam.
Mas enjoy ako. Bakit di ko itutuloy 'to?
1465
01:23:51,985 --> 01:23:58,408
Para maintindihan 'yong pattern ng sakit,
kailangan mo ng mas malaking populasyon.
1466
01:23:59,117 --> 01:24:01,827
Gagamitin ang mga resultang ito
1467
01:24:01,828 --> 01:24:04,830
para suportahan 'yong application
para sa mas malaking study
1468
01:24:04,831 --> 01:24:06,832
na popondohan ng gobyerno.
1469
01:24:06,833 --> 01:24:09,044
Kaya tingin ko, mga pioneer tayo.
1470
01:24:13,381 --> 01:24:17,509
Nag-decide ako
na mag-pregnancy test ngayon, isa pa,
1471
01:24:17,510 --> 01:24:19,846
tapos, isi-share ko sa inyo.
1472
01:24:20,722 --> 01:24:21,973
Malay natin, di ba?
1473
01:24:25,060 --> 01:24:25,894
Isa.
1474
01:24:26,561 --> 01:24:27,395
Dalawa.
1475
01:24:28,021 --> 01:24:28,897
Tatlo.
1476
01:24:29,606 --> 01:24:30,440
Apat.
1477
01:24:33,485 --> 01:24:34,819
Ano'ng ibig sabihin n'yan?
1478
01:24:38,615 --> 01:24:40,033
Joke ba 'to?
1479
01:24:41,743 --> 01:24:45,079
Di ito joke, di ba? Di pwede.
1480
01:24:45,080 --> 01:24:46,206
May dalawa.
1481
01:24:52,587 --> 01:24:54,296
Di ako tiwala sa test na 'to.
1482
01:24:54,297 --> 01:24:57,634
Sige, hawakan mo dito.
Gagamit ako ng isa pa.
1483
01:24:58,218 --> 01:24:59,761
Ay, mahal ko.
1484
01:25:02,722 --> 01:25:04,349
BUNTIS
1485
01:25:05,183 --> 01:25:07,060
Mahal ko.
1486
01:25:12,649 --> 01:25:13,650
I love you.
1487
01:25:19,823 --> 01:25:23,076
{\an8}Marami nang nagbago
mula no'ng huli tayong nag-usap.
1488
01:25:25,203 --> 01:25:28,373
{\an8}Ngayon, 15 weeks na akong buntis.
1489
01:25:28,915 --> 01:25:31,166
Alam na rin namin na lalaki 'to,
1490
01:25:31,167 --> 01:25:33,919
kaya di namin siya mapangalanan
ng "Shanna".
1491
01:25:33,920 --> 01:25:35,921
Oo nga. Plano sana namin, "Shanna".
1492
01:25:35,922 --> 01:25:38,298
{\an8}Okay, ito 'yong katawan. 'Yon ang mga paa.
1493
01:25:38,299 --> 01:25:41,552
{\an8}Pagkatapos ng study,
nalaman namin na buntis kami.
1494
01:25:41,553 --> 01:25:43,096
{\an8}Oo nga! Oo…
1495
01:25:43,888 --> 01:25:45,055
{\an8}Buntis kami.
1496
01:25:45,056 --> 01:25:46,098
{\an8}- Oo.
- Ang galing.
1497
01:25:46,099 --> 01:25:49,644
{\an8}- Buntis kami pero ako talaga 'yong buntis.
- 'Yon kasi ang sinasabi nila.
1498
01:25:54,524 --> 01:25:59,028
No'ng una, mababaw lang
'yong pagpapakilala ko sa participants.
1499
01:26:01,698 --> 01:26:06,743
Pero patuloy akong nagugulat
kung ga'no kasaya na makita sila,
1500
01:26:06,744 --> 01:26:09,371
na makausap ko sila, na makilala sila.
1501
01:26:09,372 --> 01:26:11,206
Ang ganda.
1502
01:26:11,207 --> 01:26:12,332
Nakita mong gumalaw?
1503
01:26:12,333 --> 01:26:14,169
Gumagalaw siya, honey.
1504
01:26:16,921 --> 01:26:18,964
Ramdam ko 'yong koneksiyon ko sa kanila.
1505
01:26:18,965 --> 01:26:22,718
Nakakagulat kasi di karaniwan
na maramdaman mo 'yon
1506
01:26:22,719 --> 01:26:24,345
sa isang study.
1507
01:26:27,891 --> 01:26:29,308
{\an8}Knock, knock.
1508
01:26:29,309 --> 01:26:31,227
- Hi!
- Hi!
1509
01:26:35,648 --> 01:26:37,233
Kita mo 'yang ginawa mo.
1510
01:26:40,278 --> 01:26:41,905
- Ginawa natin.
- Ginawa natin.
1511
01:26:51,497 --> 01:26:54,583
Kung gusto mong magkaanak,
1512
01:26:54,584 --> 01:26:58,922
naniniwala ako na karapatang pantao
'yong magawa 'yon.
1513
01:27:03,218 --> 01:27:10,058
Sa tingin ko, mas optimistic ako ngayon
na malutas 'yong problema sa fertility.
1514
01:27:11,351 --> 01:27:13,268
Pero labanan 'to, at lumalaban ako.
1515
01:27:13,269 --> 01:27:15,647
Kaya ko kayo kinakausap.
1516
01:27:19,943 --> 01:27:22,528
{\an8}- Perfect ka.
- Oo nga.
1517
01:29:50,885 --> 01:29:54,389
Nagsalin ng Subtitle: Ivy Grace Quinto